ٱلۡحَمۡدُ لِلَّهِ رَبِّ ٱلۡعَٰلَمِينَ
2
ٱلۡحَمۡدُ لِلَّهِ رَبِّ ٱلۡعَٰلَمِينَ
2
الصّادق (علیه السلام)- شُکْرُ النِّعْمَهًِْ اجْتِنَابُ الْمَحَارِمِ وَ تَمَامُ الشُّکْرِ قَوْلُ الرَّجُلِ الْحَمْدُ للهِ رَبِّ الْعالَمِینَ.
امام صادق (علیه السلام) شکر نعمت، کناره‌گیری از حرام‌هاست و نهایت شکرگفتن: الْحَمْدُ لِلهِ رَبِّ الْعالَمِینَ است.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۶۰ بحارالأنوار، ج۶۸، ص۴۰/ بحارالأنوار، ج۹۰، ص۲۱۴؛ بتفاوت لفظی/ البرهان
الصّادق (علیه السلام)- الحَمْدُ للهِ رَبِّ الْعالَمِینَ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ؛ دَعْوَی أَهْلِ الْجَنَّهًِْ حِینَ شَکَرُوا اللَّهَ حُسْنَ الثَّوَابِ.
امام صادق (علیه السلام) الْحَمْدُ للهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ* الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ؛ سخن بهشتیان است در آن هنگام که خداوند را به خاطر پاداش‌های نیک شکر می‌گزارند.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۶۰ بحارالأنوار، ج۸۲، ص۲۱/ بحارالأنوار، ج۸۹، ص۲۳۸/ العیاشی، ج۱، ص۲۲/ نورالثقلین/ البرهان
الصّادق (علیه السلام)- تَفْسِیرُ الْحَمْدُ للهِ رَبِّ الْعالَمِینَ یَعْنِی الشُّکْرَ لِلَّهِ وَ هُوَ أَمْرٌ وَ لَفْظُهُ خَبَرٌ وَ الْأَمْرُ مُضْمَرٌ فِیهِ وَ مَعْنَاهُ قُلِ الْحَمْدُ للهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ.
امام صادق (علیه السلام) الْحَمْدُ لِلهِ رَبِّ الْعالَمِین؛ یعنی شکر و سپاس مخصوص خداوند است. این جمله امر در قالب جمله خبریه است و امرش در تقدیر می‌باشد و در اصل این‌گونه است: بگو: الْحَمْدُ لِلهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۶۰ بحارالأنوار، ج۸۲، ص۵۱/ بحارالأنوار، ج۸۹، ص۲۲۹/ القمی، ج۱، ص۲۸؛ بتفاوتٍ
أمیرالمؤمنین (علیه السلام)- عَن زَیْنِ‌الْعَابِدِینَ (علیه السلام) أَنَّ رَجُلًا جَاءَ إِلَی أَمِیرِالْمُؤْمِنِینَ (علیه السلام) وَ قَالَ: یَا أَمِیرَالْمُؤْمِنِینَ! أَخْبِرْنِی عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ الْحَمْدُ للهِ رَبِّ الْعالَمِینَ مَا تَفْسِیرُهَا؟ فَقَالَ: الْحَمْدُ لِلَّهِ هُوَ أَنْ عَرَّفَ اللَّهُ عِبَادَهُ بَعْضَ نِعَمِهِ جُمَلًا إِذْ لَا یَقْدِرُونَ عَلَی مَعْرِفَهًِْ جَمِیعِهَا بِالتَّفْصِیلِ لِأَنَّهَا أَکْثَرُ مِنْ أَنْ تُحْصَی أَوْ تُعْرَفَ. فَقَالَ لَهُمْ: قُولُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَی مَا أَنْعَمَ بِهِ عَلَیْنَا رَبِّ الْعالَمِینَ یَعْنِی مَالِکَ الْعَالَمِینَ وَ هُمُ الْجَمَاعَاتُ مِنْ کُلِّ مَخْلُوقٍ مِنَ الْجَمَادَاتِ وَ الْحَیَوَانَاتِ فَأَمَّا الْحَیَوَانَاتُ فَهُوَ یَقْلِبُهَا فِی قُدْرَتِهِ وَ یَغْذُوهَا مِنْ رِزْقِهِ وَ یُحِیطُهَا بِکَنَفِهِ وَ یُدَبِّرُ کُلًّا مِنْهَا بِمَصْلَحَتِهِ وَ أَمَّا الْجَمَادَاتُ فَهُوَ یُمْسِکُهَا بِقُدْرَتِهِ یُمْسِکُ مَا اتَّصَلَ الْمُتَّصِلُ مِنْهَا أَنْ یَتَهَافَتَ وَ یُمْسِکُ الْمُتَهَافِتَ مِنْهَا أَنْ یَتَلَاصَقَ وَ یُمْسِکُ السَّماءَ أَنْ تَقَعَ عَلَی الْأَرْضِ إِلَّا بِإِذْنِهِ وَ یُمْسِکُ الْأَرْضَ أَنْ تَنْخَسِفَ إِلَّا بِأَمْرِهِ إِنَّهُ بِعِبَادِهِ لَرَؤُفٌ رَحِیمٌ قَالَ وَ رَبِّ الْعالَمِینَ مَالِکِهِمْ وَ خَالِقِهِمْ وَ سَائِقِ أَرْزَاقِهِمْ إِلَیْهِمْ مِنْ حَیْثُ هُمْ یَعْلَمُونَ وَ مِنْ حَیْثُ لَا یَعْلَمُونَ فَالرِّزْقُ مَقْسُومٌ وَ هُوَ یَأْتِی ابْنَ آدَمَ عَلَی أَیِّ سِیرَهًٍْ سَارَهَا مِنَ الدُّنْیَا لَیْسَ تَقْوَی مُتَّقٍ بِزَائِدَهًٍْ وَ لَا فُجُورُ فَاجِرٍ بِنَاقِصَهًٍْ وَ بَیْنَهُ وَ بَیْنَهُ سِتْرٌ وَ هُوَ طَالِبُهُ وَ لَوْ أَنَّ أَحَدَکُمْ یَتَرَبَّصُ رِزْقَهُ لَطَلَبَهُ رِزْقُهُ کَمَا یَطْلُبُهُ الْمَوْتُ قَالَ فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَی لَهُمْ: قُولُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَی مَا أَنْعَمَ بِهِ عَلَیْنَا وَ ذَکَرَنَا بِهِ مِنْ خَیْرٍ فِی کُتُبِ الْأَوَّلِینَ قَبْلَ أَنْ نَکُونَ فَفِی هَذَا إِیجَابٌ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ (علیهم السلام) لِمَا فَضَّلَهُ وَ فَضَّلَهُمْ وَ عَلَی شِیعَتِهِ أَنْ یَشْکُرُوهُ بِمَا فَضَّلَهُمْ.
امام علی (علیه السلام) مردی خدمت امام علی (علیه السلام) رسید و عرض کرد: «مرا از کلام خداوند متعال: الْحَمْدُ للهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ، با خبرساز، تفسیر آن چیست»؟ ایشان فرمود: «الْحَمْدُ للهِ به این معناست که خداوند برخی از نعمت‌های خود را به نحو اجمال به بندگانش شناسانده است؛ چراکه آنان قادر نیستند همه‌ی آن نعمت‌ها را به تفصیل بشناسند و نعمت‌های خداوند بیش از آن است که شمرده یا شناخته شود. از این رو به آنان فرمود: «بگویید: سپاس و ستایش خدایی را که به ما نعمت‌ها عطا فرمود. او که پروردگار جهانیان است و جهانیان مجموعه‌ی همه‌ی آفریدگان از جمادات و حیوانات هستند. امّا حیوانات؛ خداوند آن‌ها را در ید قدرت خود گردانندگی می‌کند و از روزی خود آنان را غذا می‌دهد و همگی را در پناه حمایت خویش گرفته است و هریک را بنا بر مصلحت خود اداره می‌کند و امّا جمادات، خداوند آن‌ها را به قدرت خویش نگاه می‌دارد و آنهایی را که به هم پیوسته‌اند نمی‌گذارد از یکدیگر پراکنده شوند و آن‌ها را که از هم جدایند نمی‌گذارد به هم بپیوندند و آسمان را از اینکه بر زمین فروافتد نگاه می‌دارد، مگر اینکه خود رخصت دهد. و زمین را از اینکه فرو رود نگاه می‌دارد مگر اینکه خود فرمان دهد. به‌درستی که او بر بندگان خویش بسیار بخشنده و بخشایشگر است، رَبِّ الْعَالَمِینَ؛ فرمانروا و آفریننده‌ی آن‌ها که روزیشان را از جایی که می‌دانند و از جایی که نمی‌دانند می‌رساند؛ زیرا روزی قسمت شده است و آدمی هر شیوه‌ای را در دنیا بپیماید روزی‌اش به او می‌رسد، نه تقوای انسان پارسا روزی او را می‌افزاید و نه بدکاری انسان نابکار روزی او را می‌کاهد و بین آدمی و روزی‌اش پرده‌ای کشیده شده؛ حال آنکه او جوینده‌ی آن است. پس اگر فردی از شما از روزی خود بگریزد، روزیش در پی او برآید همچنان‌که مرگ او را بجوید. خداوند جلّ جلاله فرمود: بگویید: سپاس و ستایش خداوند را که به ما نعمت‌ها عطا فرمود و پیش از آنکه ما هست شویم در کتاب‌های پیامبران پیشین از ما به نیکی یادکرد و این‌گونه بر محمّد (و آل محمّد (علیهم السلام) و شیعیان او واجب فرمود که چون ایشان را بر دیگران برتری بخشیده است، او را شکر گزارند».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۶۰ بحارالأنوار، ج۸۹، ص۲۴۴/ عیون أخبارالرضا (ج۱، ص۲۸۲/ علل الشرایع، ج۲، ص۴۱۶/ الإمام العسکری، ص۳۰/ بشاره المصطفی، ص۲۱۲/ بحارالأنوار، ج۲۶، ص۲۷۴/ البرهان/ نورالثقلین، ج۱، ص۱۷
الرّسول (صلی الله علیه و آله)- عَنِ الْحَسَنِ‌بْنِ‌عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیِّ‌بْنِ‌أَبِی‌طَالِبٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ عَنْ أَمِیرِالْمُؤْمِنِینَ (علیه السلام) قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله): لَمَّا بَعَثَ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ مُوسَی‌بْنَ‌عِمْرَانَ (علیه السلام) وَ اصْطَفَاهُ نَجِیّاً وَ فَلَقَ لَهُ الْبَحْرَ وَ نَجَّی بَنِی‌إِسْرَائِیلَ وَ أَعْطَاهُ التَّوْرَاهًَْ وَ الْأَلْوَاحَ رَأَی مَکَانَهُ مِنْ رَبِّهِ عَزَّوَجَلَّ فَقَالَ: یَا رَبِّ لَقَدْ أَکْرَمْتَنِی بِکَرَامَهًٍْ لَمْ تُکْرِمْ بِهَا أَحَداً قَبْلِی. فَقَالَ اللَّهُ جَلَّ جَلَالُهُ: یَا مُوسَی أَمَا عَلِمْتَ أَنَّ مُحَمَّداً أَفْضَلُ عِنْدِی مِنْ جَمِیعِ مَلَائِکَتِی وَ جَمِیعِ خَلْقِی قَالَ مُوسَی (علیه السلام): یَا رَبِّ فَإِنْ کَانَ مُحَمَّدٌ (صلی الله علیه و آله) أَکْرَمَ عِنْدَکَ مِنْ جَمِیعِ خَلْقِکَ فَهَلْ فِی آلِ الْأَنْبِیَاءِ (علیهم السلام) أَکْرَمُ مِنْ آلِی؟ قَالَ اللَّهُ جَلَّ جَلَالُهُ: یَا مُوسَی (علیه السلام) أَمَا عَلِمْتَ أَنَّ فَضْلَ آلِ مُحَمَّدٍ (علیهم السلام) عَلَی جَمِیعِ آلِ النَّبِیِّینَ کَفَضْلِ مُحَمَّدٍ عَلَی جَمِیعِ الْمُرْسَلِینَ؟ فَقَالَ مُوسَی (علیه السلام): یَا رَبِّ فَإِنْ کَانَ آلُ مُحَمَّدٍ (صلی الله علیه و آله) کَذَلِکَ فَهَلْ فِی أُمَمِ الْأَنْبِیَاءِ (علیهم السلام) أَفْضَلُ عِنْدَکَ مِنْ أُمَّتِی ظَلَّلْتَ عَلَیْهِمُ الْغَمَامَ وَ أَنْزَلْتَ عَلَیْهِمُ الْمَنَّ وَ السَّلْوَی وَ فَلَقْتَ لَهُمُ الْبَحْرَ؟ فَقَالَ اللَّهُ جَلَّ جَلَالُهُ: یَا مُوسَی (علیه السلام) أَمَا عَلِمْتَ أَنَّ فَضْلَ أُمَّهًِْ مُحَمَّدٍ (صلی الله علیه و آله) عَلَی جَمِیعِ الْأُمَمِ کَفَضْلِهِ عَلَی جَمِیعِ خَلْقِی؟ فَقَالَ مُوسَی (علیه السلام): یَا رَبِّ لَیْتَنِی کُنْتُ أَرَاهُمْ! فَأَوْحَی اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ إِلَیْهِ: یَا مُوسَی (علیه السلام) إِنَّکَ لَنْ تَرَاهُمْ فَلَیْسَ هَذَا أَوَانَ ظُهُورِهِمْ وَ لَکِنْ سَوْفَ تَرَاهُمْ فِی الْجِنَانِ جَنَّاتِ عَدْنٍ وَ الْفِرْدَوْسِ بِحَضْرَهًِْ مُحَمَّدٍ (صلی الله علیه و آله) فِی نَعِیمِهَا یَتَقَلَّبُونَ وَ فِی خَیْرَاتِهِ یَتَبَحْبَحُونَ أَفَتُحِبُّ أَنْ أُسْمِعَکَ کَلَامَهُمْ؟ فَقَالَ: نَعَمْ إِلَهِی. قَالَ اللَّهُ جَلَّ جَلَالُهُ: قُمْ بَیْنَ یَدَیَّ وَ اشْدُدْ مِئْزَرَکَ قِیَامَ الْعَبْدِ الذَّلِیلِ بَیْنَ یَدَیِ الْمَلِکِ الْجَلِیلِ. فَفَعَلَ ذَلِکَ مُوسَی (علیه السلام) فَنَادَی رَبُّنَا عَزَّوَجَلَّ: یَا أُمَّهًَْ مُحَمَّدٍ (صلی الله علیه و آله)! فَأَجَابُوهُ کُلُّهُمْ وَ هُمْ فِی أَصْلَابِ آبَائِهِمْ وَ أَرْحَامِ أُمَّهَاتِهِمْ لَبَّیْکَ اللَّهُمَّ لَبَّیْکَ لَا شَرِیکَ لَکَ لَبَّیْکَ إِنَّ الْحَمْدَ وَ النِّعْمَةَ لَکَ وَ الْمُلْکَ لَا شَرِیکَ لَکَ. قَالَ: فَجَعَلَ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ تِلْکَ الْإِجَابَهًَْ شِعَارَ الْحَجِّ. ثُمَّ نَادَی رَبُّنَا عَزَّوَجَلَّ: یَا أُمَّهًَْ مُحَمَّدٍ (صلی الله علیه و آله)! إِنَّ رَحْمَتِی سَبَقَتْ غَضَبِی وَ عَفْوِی قَبْلَ عِقَابِی فَقَدِ اسْتَجَبْتُ لَکُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَدْعُونِی وَ أَعْطَیْتُکُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَسْأَلُونِی مَنْ لَقِیَنِی مِنْکُمْ بِشَهَادَهًِْ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِیکَ لَهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً (صلی الله علیه و آله) عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ صَادِقٌ فِی أَقْوَالِهِ مُحِقٌّ فِی أَفْعَالِهِ وَ أَنَّ عَلِیَّ‌بْنَ‌أَبِیطَالِبٍ (علیه السلام) أَخُوهُ وَ وَصِیُّهُ مِنْ بَعْدِهِ وَ وَلِیُّهُ وَ یَلْتَزِمُ طَاعَتَهُ کَمَا یَلْتَزِمُ طَاعَهًَْ مُحَمَّدٍ (صلی الله علیه و آله) وَ أَنَّ أَوْلِیَاءَهُ الْمُصْطَفَیْنَ الْمُطَهَّرِینَ الْمُبَانِینَ بِعَجَائِبِ آیَاتِ اللَّهِ وَ دَلَائِلِ حُجَجِ اللَّهِ مِنْ بَعْدِهِمَا أَوْلِیَاؤُهُ أَدْخَلْتُهُ جَنَّتِی وَ إِنْ کَانَتْ ذُنُوبُهُ مِثْلَ زَبَدِ الْبَحْرِ. قَالَ: فَلَمَّا بَعَثَ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ نَبِیَّنَا مُحَمَّداً (صلی الله علیه و آله) قَالَ: یَا مُحَمَّدُ (صلی الله علیه و آله) وَ مَا کُنْتُ بِجَانِبِ الطُّورِ إِذْ نَادَیْنَا أُمَّتَکَ بِهَذِهِ الْکَرَامَهًِْ ثُمَّ قَالَ عَزَّوَجَلَّ لِمُحَمَّدٍ (صلی الله علیه و آله): قُلِ الْحَمْدُ للهِ رَبِّ الْعالَمِینَ عَلَی مَا اخْتَصَّنِی بِهِ مِنْ هَذِهِ الْفَضِیلَهًِْ وَ قَالَ لِأُمَّتِهِ: قُولُوا أَنْتُمْ الْحَمْدُ للهِ رَبِّ الْعالَمِینَ عَلَی مَا اخْتَصَّنَا بِهِ مِنْ هَذِهِ الْفَضَائِلِ.
پیامبر ( امام علی (علیه السلام) گفت: پیامبر (فرمود: چون خداوند عزّوجلّ موسی‌بن‌عمران (علیه السلام) را به پیامبری برانگیخت و با او نجوا کرد و دریا را برایش شکافت و بنی‌اسرائیل را نجات داد و تورات و الواح را به وی عطا فرمود و موسی (علیه السلام) مقام و منزلت خود را نزد پروردگارش دید عرض کرد: «پروردگارا! تو مرا چنان گرامی داشتی که پیش از من هیچ‌کس را به آن ارجمند نساخته‌ای». پس خداوند بزرگ و با عظمت فرمود: «ای موسی (علیه السلام)! مگر نمی‌دانی که محمّد (در نزد من برتر و گرامی‌تر از همه‌ی فرشتگان و تمامی آفریدگان من است»؟ موسی (علیه السلام) عرض کرد: «پروردگارا! اگر محمّد (در نزد تو از همه‌ی آفریدگانت گرامی‌تر است، آیا در بین خاندان پیامبرانت ارجمندتر از خاندان من هست»؟ خداوند بزرگ و با عظمت فرمود: «ای موسی (علیه السلام)! مگر نمی‌دانی که برتری خاندان محمّد (بر خاندان همه‌ی پیامبران همچون برتری محمّد (بر تمامی پیغمبران است»؟ موسی (علیه السلام) عرض کرد: «پروردگارا! اگر خاندان محمّد (چنین‌اند، آیا در میان امّت‌های پیامبران، گرامی‌تر از امّت من در نزد تو وجود دارد؛ چندان که ابرها را بر سرایشان سایبان کردی و برای آنان انگبین و بلدرچین فروفرستادی و دریا را برایشان شکافتی»؟ خداوند بزرگ و با عظمت فرمود: «ای موسی (علیه السلام)! مگر نمی‌دانی که برتری امّت محمّد (بر دیگر امّت‌ها همچون برتری خود محمّد (بر دیگر آفریدگان من است»؟ موسی (علیه السلام) عرض کرد: «پروردگارا! کاش آن‌ها را می‌دیدم». خداوند عزّوجلّ به او وحی فرمود: «ای موسی (علیه السلام)! تو آنان را نخواهی دید؛ زیرا اکنون زمان پیدایش آن‌ها نیست، امّا به‌زودی آنان را در باغ‌های عدن و فردوس در حضور محمّد (خواهی دید که در نعمت‌های آنجا غوطه‌ورند و در خیرات و برکاتش آرمیده‌اند. ای موسی (علیه السلام)! آیا دوست داری کلام آن‌ها را به گوش تو برسانم»؟ موسی (علیه السلام) عرض کرد: «بله، ای معبود من»! خداوند بزرگ و با عظمت فرمود: «پس همچون بنده‌ای ذلیل که در بارگاه پادشاهی توانمند می‌ایستد، در برابر من بایست و کمر خود را محکم ببند». موسی (علیه السلام) چنین کرد. از جانب پروردگارمان عزّوجلّ ندایی برخاست که: «ای امّت محمّد (»! آنگاه همه‌ی آن‌ها که هنوز در پشت پدرانشان و رحم‌های مادرشان بودند پاسخ دادند: لبیک اللّهم لبیک، لبیک لا شریک لک لبیک، إنّ الحمد و النعمة لک و الملک، لا شریک لک، حضرت فرمود: «پس خداوند این پاسخ را شعار حجّ قرار داد». سپس پروردگار عزّوجلّ ندا داد: «ای امّت محمّد (! حکم و قضای من برای شما این چنین است که مهرم بر خشمم و بخششم بر کیفرم پیشی گیرد. پیش از آنکه مرا بخوانید شما را پاسخ می‌دهم و پیش از آنکه از من چیزی بخواهید به شما ارزانی می‌دارم. هریک از شما مرا دیدار کند و شهادت دهد که هیچ خدایی جز الله نیست، یگانه است و هیچ همتایی ندارد و محمّد (بنده و فرستاده‌ی اوست که در گفتارش راستگو و در کردارش بر حق است و علیّ‌بن‌ابی‌طالب (علیه السلام)، برادر او و وصیّ و جانشین اوست که پیروی از او همچون پیروی از محمّد (واجب است و اولیای برگزیده و پاک او که آورنده‌ی نشانه‌های شگفت خداوند و دلایل حجّت‌های خداوند می‌باشند پس از آن دو، اولیای او هستند، من او را به بهشت خود درآورم هرچند گناهانش به اندازه‌ی کف‌های روی دریا باشد. سپس امیرمؤمنان (علیه السلام) فرمود: چون خداوند عزّوجلّ پیامبر ما محمّد (را به پیامبری برانگیخت، فرمود: «ای محمّد (! تو در کنار طور نبودی زمانی که ما ندا دادیم (قصص/۴۶) امّت تو را به این ارجمندی». سپس خداوند عزّوجلّ به محمّد (فرمود: «بگو: الْحَمْدُ للهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ که مرا در این برتری یگانه ساخت و به امّت او فرمود: «شما نیز بگویید: الْحَمْدُ للهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ که این فضیلت‌ها را به ما اختصاص داد».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۶۲ بحارالأنوار، ج۲۶، ص۲۷۴/ عیون أخبارالرضا (ج۱، ص۲۸۲/ البرهان/ علل الشرایع، ج۲، ص۴۱۶/ بشاره المصطفی، ص۲۱۲/ نورالثقلین، ج۱، ص۱۷/ بحارالأنوار، ج۱۳، ص۳۴۰/ بحارالأنوار، ج۹۶، ص۱۸۵/ نورالثقلین/ بحارالأنوار، ج۸۹، ص۲۴۴/ الإمام العسکری، ص۳۰
الرّسول (صلی الله علیه و آله)- أَرْبَعٌ مَنْ کُنَّ فِیهِ کَانَ فِی نُورِ اللَّهِ الْأَعْظَمِ ... وَ مَنْ إِذَا أَصَابَ خَیْراً قَالَ الْحَمْدُ لِلهِ رَبِّ الْعالَمِین.
پیامبر ( هرکه دارای چهار چیز باشد در نور اعظم الهی خواهد بود. تا جایی که فرمود: «و آن کس که چون به خیری دست یابد بگوید: الْحَمْدُ للهِ رَبِّ الْعالَمِینَ».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۶۴ نورالثقلین/ المحاسن، ج۱، ص۸
الحسین (علیه السلام)- فِی تَفسِیرِالْبُرْهَانِ: أَنَّ رَجُلًا یُسَمَّی عَبْدَالرَّحْمنِ کَانَ مُعَلِّماً لِلْأَوْلَادِ فِی الْمَدِینَهًِْ، فَعَلَّمَ وَلَداً لِلْحُسَیْنِ (علیه السلام) یُقَالُ لَهُ جَعْفَرُ فَعَلَّمَهُ: الْحَمْدُ لِلهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ فَلَمَّا قَرَأَهَا عَلَی أَبِیهِ الْحُسَیْنِ (علیه السلام) إِسْتَدْعَی الْمُعَلِّمَ، وَ أَعْطَاهُ أَلْفَ دِینَارٍ وَ أَلْفَ حُلَّهًٍْ، وَ حَشَا فَاهُ دُرّاً، فَقِیلَ لَهُ فِی ذَلِکَ. فَقَالَ (علیه السلام): وَ أَنَّی تُسَاوِی عَطِیَّتِی هَذِهِ بِتَعْلِیمِهِ وَلَدِی الْحَمْدُ لِلهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ.
امام حسین (علیه السلام) در تفسیر البرهان آمده است: که شخصی به نام عبدالرّحمن در مدینه، معلّم کودکان بود و یکی از فرزندان امام حسین (علیه السلام) به نام جعفر نزد او [درس] می‌آموخت. معلّم آیه‌ی الْحَمْدُ للهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ را به او آموخت. هنگامی‌که جعفر، این آیه را برای پدر (علیه السلام) قرائت کرد، حضرت، معلّم را فرا خواند و هزار دینار و هزار دیبا به وی عطا فرمود و دهانش را از مروارید پر کرد. وقتی از حضرت دلیل این کار را پرسیدند در جواب فرمود: «هدیه‌ی من برابر با آموزه الْحَمْدُ للهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ است که او به فرزندم داد».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۶۴ البرهان
الصّادق (علیه السلام)- فِی تَفسِیرِالبُرهَانِ عَن الإمَامِ الصَّادِقِ (علیه السلام) قال: فَقَدَ أَبِی بَغْلَهًًْ لَهُ. فَقَالَ: لَئِنْ رَدَّهَا اللَّهُ تَعَالَی لَأَحْمِدَنَّهُ بِمَحَامِدَ یَرْضَاهَا، فَمَا لَبِثَ أَنْ أُتِیَ بِهَا بِسَرْجِهَا وَ لِجَامِهَا فَلَمَّا اسْتَوَی عَلَیْهَا وَ ضَمَّ إِلَیْهِ ثِیَابَهُ، رَفَعَ رَأْسَهُ إِلَی السَّمَاءِ، فَقَالَ: الْحَمْدُ لِلهِ فَلَمْ یَزِدْ. ثُمَّ قَالَ: مَا تَرَکْتُ وَ لَا بَقِیتُ شَیْئاً، جَعَلْتُ کُلَّ أَنْوَاعِ الْمَحَامِدِ لِلَّهِ عَزَّوَجَلَّ فَمَا مِنْ حَمْدٍ إِلَّا وَ هُوَ دَاخِلٌ فِیمَا قُلْت.
امام صادق (علیه السلام) در تفسیر البرهان از امام صادق (علیه السلام) روایت شده است که ایشان فرمود: چهارپای پدرم گم شد. و فرمود: «اگر خداوند آن را به من بازگرداند آنچنان او را می‌ستایم که خشنود شود». طولی نکشید که آن را با زین و افسارش خدمت ایشان آوردند. چون امام سوار چهارپا شد و لباس خود را برچید، سر به‌سوی آسمان برآورد و فرمود: «الْحَمْدُ للهِ». و چیز دیگری نگفت، سپس فرمود: «هیچ چیز را جا نیانداختم و وانگذاشتم و همه‌ی‌گونه‌های ستایش را برای خداوند عزّوجلّ به‌جای آوردم و هیچ ستایشی نیست مگر آنکه آن را در گفته‌ی خویش داخل کردم».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۶۴ البرهان/ کشف الغمّه، ج۲، ص۱۱۸
الصّادق (علیه السلام)- عَنْ حَمَّادِ‌بْنِ‌عُثْمَانَ قَالَ: خَرَجَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) مِنَ الْمَسْجِدِ وَ قَدْ ضَاعَتْ دَابَّتُهُ، فَقَالَ: لَئِنْ رَدَّهَا اللَّهُ عَلَیَّ لَأَشْکُرَنَّ اللَّهَ حَقَّ شُکْرِهِ. قَالَ: فَمَا لَبِثَ أَنْ أُتِیَ بِهَا فَقَالَ: الْحَمْدُ لِلهِ. فَقَالَ لَهُ قَائِلٌ: جُعِلْتُ فِدَاکَ أَ لَیْسَ قُلْتَ لَأَشْکُرَنَّ اللَّهَ حَقَّ شُکْرِهِ؟ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام): أَ لَمْ تَسْمَعْنِی قُلْتُ: الْحَمْدُ لِلهِ.
امام صادق (علیه السلام) حمّادبن‌عثمان گوید: امام صادق (علیه السلام) از مسجد بیرون آمد، دید مرکبش گم شده است. فرمود: «اگر خدا آن را به من برگرداند، حقّ شکرش را می‌گزارم». چیزی نگذشت که آن را آوردند. امام (علیه السلام) فرمود: «الحمد للهِ» شخصی عرض کرد: «فدایت شوم! مگر نفرمودی حقّ شکر خدا را می‌گزارم»؟ فرمود: «مگر نشنیدی گفتم: «الحمد للهِ» (یعنی با گفتن همین کلمه، حقّ شکرگزاری خدا انجام می‌شود)».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۶۴ نورالثقلین/ کافی، ج۲، ص۹۷
الرّسول (صلی الله علیه و آله)- عَلِیِّ‌بْنِ‌أَبِی‌طَالِبٍ (علیه السلام) قَالَ: قَالَ لِی رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله): أَنْتَ أَوَّلُ مَنْ یَدْخُلُ الْجَنَّهًَْ. فَقُلْتُ: یَا رَسُولَ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله)! أَدْخُلُهَا قَبْلَکَ؟ قَالَ: نَعَمْ! إِنَّکَ صَاحِبُ لِوَائِی فِی الْآخِرَهًِْ کَمَا أَنَّکَ صَاحِبُ لِوَائِی فِی الدُّنْیَا وَ حَامِلُ اللِّوَاءِ هُوَ الْمُتَقَدِّمُ ثُمَّ قَالَ (صلی الله علیه و آله): یَا عَلِیُّ (علیه السلام)! کَأَنِّی بِکَ وَ قَدْ دَخَلْتَ الْجَنَّهًَْ وَ بِیَدِکَ لِوَائِی وَ هُوَ لِوَاءُ الْحَمْدِ تَحْتَهُ آدَمُ (علیه السلام) فَمَنْ دُونَه.
پیامبر ( علیّ‌بن‌ابی‌طالب (علیه السلام) فرمود: رسول خدا (به من فرمود: «تو اوّلین نفری هستی که داخل بهشت خواهی شد». عرض کردم: ای رسول خدا (یعنی قبل از شما داخل می‌شوم؟ پیامبراکرم (فرمود: «آری زیرا تو صاحب پرچم من در آخرت هستی همان‌طور که در دنیا چنین می‌باشی و روشن است که حامل پرچم مقدّم می‌باشد». سپس فرمود: «ای علی (علیه السلام)! من و تو با هم بوده و وقتی داخل بهشت می‌شوم در دست تو پرچم من که پرچم حمد است، بوده و در زیر آن حضرت آدم (علیه السلام) و سایر خلایق می‌باشند».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۶۶ علل الشرایع، ج۱، ص۱۷۳
الرّسول (صلی الله علیه و آله)- یَا عَلِیُّ (علیه السلام)! إِنَ مَعَکَ لِوَاءَ الْحَمْدِ یَوْمَ الْقِیَامَهًِْ تُقَدِّمُ بِهِ قُدَّامَ أُمَّتِی وَ الْمُؤَذِّنُونَ عَنْ یَمِینِکَ وَ عَنْ شِمَالِک.
پیامبر ( ای علی (علیه السلام)! روز قیامت، پرچمِ حمد در دستان توست و تو پیشاپیش امّتم با این پرچم حرکت می‌کنی و اذان‌گویان (کسانی‌که در دنیا اذان می‌گفتند) سمت راست و چپ تو [در حرکت] خواهند بود.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۶۶ بحارالأنوار، ج۸، ص۷
أمیرالمؤمنین (علیه السلام)- عَنْ سَلَّامِ‌بْنِ‌سُوَیْدٍ قَالَ: کَانَ عَلِیٌّ (علیه السلام) إِذَا أَرَادَ أَنْ یَسِیرَ إِلَی الْحَرْبِ قَعَدَ عَلَی دَابَّتِهِ وَ قَالَ: الْحَمْدُ للهِ رَبِّ الْعالَمِینَ عَلَی نِعَمِهِ عَلَیْنَا وَ فَضْلِهِ الْعَظِیمِ.
امام علی (علیه السلام) سلّام‌بن‌سوید گوید: حضرت علی (علیه السلام) می‌خواست به پیکار رود بر مرکب خود می‌نشست و می‌گفت: «سپاس پروردگار جهانیان را بر نعمت‌هایی که به ما ارزانی داشته و فضل بزرگی که بر ما نهاده است».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۶۶ بحارالأنوار، ج۹۷، ص۳۷
الصّادق (علیه السلام)- قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) إِنَّ فِی ابْنِ‌آدَمَ (علیه السلام) ثَلَاثَمِائَهًٍْ وَ سِتِّینَ عِرْقاً مِنْهَا مِائَهًٌْ وَ ثَمَانُونَ مُتَحَرِّکَهًٌْ وَ مِنْهَا مِائَهًٌْ وَ ثَمَانُونَ سَاکِنَهًٌْ فَلَوْ سَکَنَ الْمُتَحَرِّکُ لَمْ یَنَمْ وَ لَوْ تَحَرَّکَ السَّاکِنُ لَمْ یَنَمْ وَ کَانَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) إِذَا أَصْبَحَ قَالَ: الْحَمْدُ لِلهِ رَبِ الْعالَمِینَ کَثِیراً عَلَی کُلِّ حَالٍ ثَلَاثَمِائَهًٍْ وَ سِتِّینَ مَرَّهًًْ وَ إِذَا أَمْسَی قَالَ: مِثْلَ ذَلِک.
امام صادق (علیه السلام) رسول خدا (فرمود: «در بنی‌آدم سیصدوشصت رگ بوده که صدوهشتاد رگ متحرّک و صدوهشتاد رگ دیگر ساکن می‌باشند، اگر رگ‌های متحرّک ساکن شده و یا بالعکس رگ‌های ساکن متحرّک گردند شخص را خواب نمی‌برد و رسول خدا (هر صبح و شام به شکرانه سالم‌بودن رگ‌ها سیصدوشصت مرتبه می‌فرمود: الْحَمْدُ لِلهِ رَبِّ الْعالَمِینَ.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۶۶ کافی، ج۲، ص۵۰۳/ نورالثقلین
الصّادق (علیه السلام)- مَنْ قَالَ أَرْبَعَ مَرَّاتٍ إِذَا أَصْبَحَ: الْحَمْدُ لِلهِ رَبِّ الْعالَمِینَ فَقَدْ أَدَّی شُکْرَ یَوْمِهِ وَ مَنْ قَالَهَا إِذَا أَمْسَی فَقَدْ أَدَّی شُکْرَ لَیْلَتِهِ.
امام صادق (علیه السلام) هرکس که هنگام دخول در صبح، چهار مرتبه بگوید: الْحَمْدُ لِلهِ رَبِّ الْعالَمِینَ شکر آن روز را انجام داده و هرکس هنگام دخول در شب آن را بگوید؛ شکر شبش را ادا کرده است.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۶۶ کافی، ج۲، ص۵۰۳/ نورالثقلین
الرّسول (صلی الله علیه و آله)- عن أَبَی‌عَبْدِ‌اللَّهِ (علیه السلام) کَانَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) إِذَا أَصْبَحَ قَالَ: الْحَمْدُ لِلهِ رَبِ الْعالَمِینَ کَثِیراً عَلَی کُلِ حَالٍ ثَلَاثَمِائَهًٍْ وَ سِتِّینَ مَرَّهًًْ وَ إِذَا أَمْسَی قَالَ مِثْلَ ذَلِکَ.
پیامبر ( امام صادق (علیه السلام) فرمود: رسول خدا (هر صبح و شام به شکرانه‌ی سالم‌بودن رگ‌ها سیصدوشصت مرتبه می‌فرمود: الْحَمْدُ لِلهِ رَبِّ الْعالَمِینَ و هنگام شب هم همین طور.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۶۶ کافی، ج۲، ص۵۰۳/ نورالثقلین
الباقر (علیه السلام)- عَنِ ابْنِ‌أَبِی‌عُمَیْرٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ قَالَ: عَطَسَ رَجُلٌ عِنْدَ أَبِی‌جَعْفَرٍ (علیه السلام)، فَقَالَ: الْحَمْدُ لِلهِ، فَلَمْ یُسَمِّتْهُ أَبُوجَعْفَرٍ (علیه السلام)، وَ قَالَ: نَقَصَنَا حَقَّنَا. ثُمَّ قَالَ: إِذَا عَطَسَ أَحَدُکُمْ. فَلْیَقُلِ: الْحَمْدُ لِلهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ، وَ صَلَّی اللَّهُ عَلی مُحَمَّدٍ (صلی الله علیه و آله) وَ أَهْلِ بَیْتِهِ (علیهم السلام) قَالَ: فَقَالَ الرَّجُلُ، فَسَمَّتَهُ أَبُوجَعْفَر (علیه السلام).
امام باقر (علیه السلام) ابن‌ابی‌عمیر گوید: مردی در خدمت امام باقر (علیه السلام) عطسه زد و گفت: «الحمد للهِ» حضرت باقر (علیه السلام) جواب عطسه‌ی او را نداد و فرمود: «از حقّ ما کاست». سپس فرمود: «چون یکی از شماها عطسه کرد بگوید: «الْحَمْدُ للهِ رَبِّ الْعالَمِینَ صلی اللهُ علی محمّد و أهل بیته». پس آن مرد آنچنان گفت و حضرت (علیه السلام) نیز جواب عطسه‌ی او را داد.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۶۸ کافی، ج۲، ص۵۰۳/ نورالثقلین
الصّادق (علیه السلام)- عَنْ مِسْمَعِ‌بْنِ‌عَبْدِ‌الْمَلِک عَطَسَ اَبُوعَبدِاللهِ (علیه السلام) فَقَالَ: الْحَمْدُ للهِ رَبِّ الْعالَمِینَ ثُمَّ جَعَلَ إِصْبَعَهُ عَلَی أَنْفِهِ. فَقَالَ: رَغِمَ أَنْفِی لِلَّهِ رَغْماً دَاخِراً.
امام صادق (علیه السلام) از مسمع‌بن‌عبدالملک نقل شده است: امام صادق (علیه السلام) عطسه زد پس فرمود: الْحَمْدُ لِلهِ رَبِّ الْعالَمِینَ سپس انگشتش را بر بینی نهاد و فرمود: «بینی من برای خدا به زبونی بر خاک است».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۶۸ کافی، ج۲، ص۶۵۵/ نورالثقلین
أمیرالمؤمنین (علیه السلام)- مَنْ قَالَ إِذَا عَطَسَ: الْحَمْدُ لِلهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ عَلی کُلِّ حَالٍ، لَمْ یَجِدْ وَجَعَ الْأُذُنَیْنِ وَ الْأَضْرَاس.
امام علی (علیه السلام) هرکه پس از عطسه در هر حال گوید: الْحَمْدُ لِلهِ رَبِّ الْعالَمِینَ، هرگز درد گوش و درد دندان نبیند.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۶۸ کافی، ج۲، ص۷۲۶/ نورالثقلین
الصّادق (علیه السلام)- مَنْ عَطَسَ ثُمَّ وَضَعَ یَدَهُ عَلَی قَصَبَهًِْ أَنْفِهِ ثُمَّ قَالَ: الْحَمْدُ لِلهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ حَمْداً کَثِیراً کَمَا هُوَ أَهْلُهُ وَ صَلَّی اللَّهُ عَلَی مُحَمَّدٍ النَّبِیِّ (صلی الله علیه و آله) خَرَجَ مِنْ مَنْخِرِهِ الْأَیْسَرِ طَائِرٌ أَصْغَرُ مِنَ الْجَرَادِ وَ أَکْبَرُ مِنَ الذُّبَابِ حَتَّی یَصِیرَ تَحْتَ الْعَرْشِ یَسْتَغْفِرُ اللَّهَ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَهًِْ.
امام صادق (علیه السلام) هرکه عطسه زند سپس دستش را بر استخوان تیغه‌ی بینی نهد و بگوید: الحمد للهِ رب العالمین حمدا کثیرا کما هو اهله و صلی اللهُ علی محمّد النبی و آله و سلم، از سوراخ چپ بینی او پرنده‌ای کوچکتر از ملخ و بزرگتر از مگس بیرون آید و برود تا بزیر عرش رسد و تا روز قیامت برای او استغفار کند.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۶۸ وسایل الشیعه، ج۱۲، ص۹۵/ نورالثقلین
الصّادق (علیه السلام)- عَنْ أَبِی‌بَصِیرٍ عَنْ أَبِی‌عَبْدِ‌اللَّهِ (علیه السلام) فِی قَوْلِهِ: الْحَمْدُ لِلهِ. قَالَ: الشُّکْرُ لِلَّه.
امام صادق (علیه السلام) ابوبصیر از امام صادق (علیه السلام) روایت کرده است که درباره‌ی قول خداوند؛ الْحَمْدُ للهِ، فرمود: «تمامی شکر مخصوص خداوند است».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۶۸ نورالثقلین
السّجّاد (علیه السلام)- وَ مَنْ قَالَ: الْحَمْدُ لِلهِ، فَقَدْ أَدَّی شُکْرَ کُلِّ نِعْمَهًٍْ لِلَّه.
امام سجّاد (علیه السلام) کسی که بگوید: الْحَمْدُ للهِ؛ شکر هر نعمتی را که خدا داده به‌جای آورده است.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۶۸ نورالثقلین
الصّادق (علیه السلام)- مَا أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَی عَبْدٍ بِنِعْمَهًٍْ صَغُرَتْ أَوْ کَبُرَتْ فَقَالَ: الْحَمْدُ لِلهِ، إِلَّا أَدَّی شُکْرَهَا.
امام صادق (علیه السلام) هر نعمتی که خداوند به بنده‌ای عطا کند چه کوچک باشد و یا بزرگ و او بگوید: الْحَمْدُ للهِ شکر آن را ادا کرده است.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۶۸ نورالثقلین
الرّضا (علیه السلام)- أَنَّ قَوْلَهُ عَزَّوَجَلَّ: الْحَمْدُ للهِ إِنَّمَا هُوَ أَدَاءٌ لِمَا أَوْجَبَ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ عَلَی خَلْقِهِ مِنَ الشُّکْرِ وَ شُکْرٌ لِمَا وَفَّقَ عَبْدَهُ مِنَ الْخَیْرِ.
امام رضا (علیه السلام) الْحَمْدُ للهِ؛ این سخن به‌جا آوردن شکری است که خداوند بر آفریدگان خود واجب کرده؛ شکر برای خوبی‌هایی که بندگانش را به آن‌ها کامیاب کرده است.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۶۸ من لایحضره الفقیه، ج۱، ص۳۱۰/ وسایل الشیعه ، ج۶، ص۳۸/ بحارالأنوار، ج۶، ص۶۸/ بحارالأنوار، ج۸۲، ص۵۴/ البرهان/ عیون أخبارالرضا (ج۲، ص۱۰۷/ نورالثقلین
أمیرالمؤمنین (علیه السلام)- وَ أَمَّا قَوْلُهُ: الْحَمْدُ للهِ رَبِّ الْعالَمِینَ فَذَلِکَ ثَنَاءٌ مِنَّا عَلَی رَبِّنَا تَبَارَکَ وَ تَعَالَی أَنْعَمَ عَلَیْنَا.
امام علی (علیه السلام) الْحَمْدُ لِلهِ رَبِّ الْعالَمِینَ؛ این درودی است از ما بر پروردگارمان به آنچه که از نعمت‌هایش بر ما ارزانی داشته است.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۷۰ بحارالأنوار، ج۱۰، ص۶۰/ إرشادالقلوب، ج۲، ص۳۶۵/ بحارالأنوار، ج۸۹، ص۲۵۹
أمیرالمؤمنین (علیه السلام)- عَنْ أَمِیرِالْمُؤْمِنِینَ (علیه السلام) قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله): فَإِذَا قَالَ {العبد}: الْحَمْدُ للهِ رَبِّ الْعالَمِینَ قَالَ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ حَمِدَنِی عَبْدِی وَ عَلِمَ أَنَّ النِّعَمَ الَّتِی لَهُ مِنْ عِنْدِی وَ الْبَلَایَا الَّتِی انْدَفَعَتْ عَنْهُ بِتَطَوُّلِی أُشْهِدُکُمْ أَنِّی أُضِیفُ لَهُ نِعَمَ الدُّنْیَا إِلَی نَعِیمِ الْآخِرَهًِْ وَ أَدْفَعُ عَنْهُ بَلَایَا الْآخِرَهًِْ کَمَا دَفَعْتُ عَنْهُ بَلَایَا الدُّنْیَا.
امام علی (علیه السلام) امام علی (علیه السلام) فرمود: پیامبر (می‌فرماید: پس هنگامی که بنده بگوید: الْحَمْدُ لِله رَبِّ الْعالَمِینَ، خداوند فرماید: «بنده‌ام ستایشم کرد و دانست هر نعمتی دارد از من است و هر بلا از او بگردد به فضل من است؛ شما گواه باشید نعمت آخرت را به نعمت دنیایش افزودم و بلاهای آخرت را همان‌طور که بلاهای دنیا را از او دفع کردم، از او دور خواهم کرد».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۷۰ مستدرک الوسایل، ج۴، ص۲۲۸/ بحارالأنوار، ج۸۹، ص۲۲۶/ مستدرک الوسایل، ج۴، ص۳۲۷/ بحارالأنوار، ج۸۲، ص۵۹/ عیون أخبارالرضا (ج۱، ص۳۰۰/ الأمالی للصدوق، ص۱۷۴/ الإمام العسکری، ص۵۸
الصّادق (علیه السلام)- عَنْ أَبِی‌عَبْدِ‌اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: إِنَّ اللَّهَ عَرَجَ بِنَبِیِّهِ (صلی الله علیه و آله) ... قَالَ: احْمَدْنِی. فَقَالَ: الْحَمْدُ للهِ رَبِّ الْعالَمِینَ وَ قَالَ النَّبِیُّ (صلی الله علیه و آله) فِی نَفْسِهِ: شُکْراً.
امام صادق (علیه السلام) امام صادق (علیه السلام) فرمود: خداوند پیامبرش را به آسمان عروج داد ... حق تعالی به آن حضرت فرمود: «مرا ستایش کن»! حضرت (عرضه داشت: «الْحَمْدُ لِلهِ رَبِّ الْعالَمِینَ» نبیّ اکرم (در نفس خود پس از تحمید عرضه داشت: «شُکراً».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۷۰ وسایل الشیعه ، ج۵، ص۴۶۵/ بحارالأنوار، ج۱۸، ص۳۵۷/ بحارالأنوار، ج۷۹، ص۲۴۱/ الکافی، ج۳، ص۴۸۴
أمیرالمؤمنین (علیه السلام)- قَالَ اللَّهُ تَعَالَی: قَسَمْتُ بَیْنِی وَ بَیْنَ عَبْدِی هَذِهِ السُّورَهًَْ فَإِذَا قَالَ أَحَدُهُمْ الْحَمْدُ للهِ فَقَدْ حَمِدَنِی.
امام علی (علیه السلام) خداوند متعال فرمود: این سوره را بین خود و بنده‌ام تقسیم کردم هرگاه یکی از آنان بگوید: الْحَمْدُ لِلهِ مسلّماً مرا ستایش کرده است.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۷۰ بحارالأنوار، ج۸۹، ص۲۶۰/ بحارالأنوار، ج۱۶، ص۳۴۹/ إرشادالقلوب، ج۲، ص۴۱۲
أمیرالمؤمنین (علیه السلام)- عَنِ الْحَسَنِ‌بْنِ عَلِیِّ‌بْنِ مُحَمَّدِ‌بْنِ عَلِیِّ‌بْنِ مُوسَی‌بْنِ جَعْفَرِ‌بْنِ مُحَمَّدِ‌بْنِ عَلِیِّ‌بْنِ الْحُسَیْنِ‌بْنِ عَلِیِّ‌بْنِ أَبِی‌طَالِبٍ (علیه السلام) عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ (صلی الله علیه و آله) قَالَ: أَنَّ رَجُلًا أَتَی أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ (علیه السلام) فَقَالَ لَهُ: أَخْبِرْنِی عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ‌وَ‌جَلَ الْحَمْدُ لِلهِ رَبِّ الْعالَمِینَ مَا تَفْسِیرُهُ؟ فَقَالَ: الْحَمْدُ لِلهِ هُوَ أَنَّ اللَّهَ عَرَّفَ عِبَادَهُ بَعْضَ نِعَمِهِ عَلَیْهِمْ جُمَلًا إِذْ لَا یَقْدِرُونَ عَلَی مَعْرِفَهًِْ جَمِیعِهَا بِالتَّفْصِیلِ لِأَنَّهَا أَکْثَرُ مِنْ أَنْ تُحْصَی أَوْ تُعْرَفَ فَقَالَ لَهُمْ: قُولُوا الْحَمْدُ لِلهِ عَلَی مَا أَنْعَمَ بِهِ عَلَیْنَا وَ ذَکَّرَنَا بِهِ مِنْ خَیْرٍ فِی کُتُبِ الْأَوَّلِینَ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَکُونَ فَفِی هَذَا إِیجَابٌ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ (علیهم السلام) لِمَا فَضَّلَهُ وَ فَضَّلَهُمْ بِهِ وَ عَلَی شِیعَتِهِمْ أَنْ یَشْکُرُوهُ بِمَا فَضَّلَهُمْ بِهِ عَلَی غَیْرِهِم.
امام علی (علیه السلام) امام عسکری (علیه السلام) از پدرانش نقل کرده است که فرمود: مردی نزد امیرمؤمنان (علیه السلام) آمد و عرض کرد: «مرا از تفسیر قول خدای عزّوجلّ: الْحَمْدُ لِلهِ رَبِّ الْعالَمِینَ، خبر بده». آن جناب فرمود: «چون خداوند عالم بعضی از نعمت‌های خود را به نحو اجمال بر بندگان شناسانید، چرا که بندگان را قدرت نیست که بر نحو تفصیل جمیع نعمت‌های او را بشناسند؛ و نعمت‌های خدا نامتناهی است و حدّ حصری از برای آن نیست؛ پس چون که بعضی از نعمت‌های خود را به نحو اجمال به ایشان نمایاند و ایشان فی الجمله فهمیدند، حق تعالی فرمود: بگویید: الحمد للهِ به خاطر نعمت‌هایی که به ما داده و در کتب گذشتگان قبل از اینکه ما به‌وجود آییم ما را به نیکی یاد نموده است». پس در این عبارت بر حضرت محمّد و آل محمّد (علیهم السلام) و شیعیان ایشان واجب شده که خدا را شکر نموده و در مقابل برتری و تفضیلی که به ایشان بر سایر امم داده از او قدردانی کنند.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۷۰ تأویل الآیات الظاهره ، ص۲۷
ابن‌عبّاس (رحمة الله علیه)- عَنِ ابْنِ‌عَبَّاسٍ (رحمة الله علیه) قَالَ: قَالَ لِی عَلِیٌّ (علیه السلام): یَا أَبَاعَبَّاسٍ! إِذَا صَلَّیْتَ الْعِشَاءَ الْآخِرَهًَْ فَالْحَقْنِی إِلَی الْجَبَّانِ. قَالَ: فَصَلَّیْتُ وَ لَحِقْتُهُ وَ کَانَتْ لَیْلَهًًْ مُقْمِرَهًًْ. قَالَ: فَقَالَ لِی: مَا تَفْسِیرُ الْأَلِفِ مِنَ الْحَمْدِ وَ الْحَمْدِ جَمِیعاً؟ قَالَ: فَمَا عَلِمْتُ حَرْفاً مِنْهَا أُجِیبُهُ. قَالَ: فَتَکَلَّمَ فِی تَفْسِیرِهَا سَاعَهًًْ تَامَّهًًْ. ثُمَّ قَالَ: لِی فَمَا تَفْسِیرُ اللَّامِ مِنَ الْحَمْدِ؟ قَالَ: فَقُلْتُ: لَا أَعْلَمُ. قَالَ: فَتَکَلَّمَ فِی تَفْسِیرِهَا سَاعَهًًْ تَامَّهًًْ. ثُمَّ قَالَ: فَمَا تَفْسِیرُ الْحَاءِ مِنَ الْحَمْدِ؟ قَالَ: فَقُلْتُ: لَا أَعْلَمُ. قَالَ: فَتَکَلَّمَ فِی تَفْسِیرِهَا سَاعَهًًْ تَامَّهًًْ. ثُمَّ قَالَ لِی: فَمَا تَفْسِیرُ الْمِیمِ مِنَ الْحَمْدِ؟ قَالَ: فَقُلْتُ: لَا أَعْلَمُ. قَالَ: فَتَکَلَّمَ فِی تَفْسِیرِهَا سَاعَهًًْ تَامَّهًًْ. ثُمَّ قَالَ: فَمَا تَفْسِیرُ الدَّالِ مِنَ الْحَمْدِ؟ قَالَ: قُلْتُ: لَا أَدْرِی. فَتَکَلَّمَ فِیهَا إِلَی أَنْ بَرَقَ عَمُودُ الثعنجر {الْفَجْرِ}. قَالَ: فَقَالَ لِی: قُمْ یَا أَبَاعَبَّاسٍ إِلَی مَنْزِلِکَ فَتَأَهَّبْ لِفَرْضِکَ فَقُمْتُ وَ قَدْ وَعَیْتُ کُلَّ مَا قَالَ (علیه السلام). قَالَ: ثُمَّ تَفَکَّرْتُ فَإِذَا عِلْمِی بِالْقُرْآنِ فِی عِلْمِ عَلِیٍّ (علیه السلام) کَالْقَرَارَهًِْ فِی الْمُثْعَنْجِرِ. قَالَ: الْقَرَارَهًُْ الْغَدِیرُ الْمُثْعَنْجِرُ الْبَحْر.
ابن‌عبّاس (رحمة الله علیه) ابن‌عبّاس گوید: علی (علیه السلام) به من فرمود: «ای اباعبّاس (رحمة الله علیه)! هنگامی‌که نماز عشایت را خواندی در صحرا به من ملحق شو»! نماز عشایم را خوانده و به علی (علیه السلام) ملحق شدم و آن شب، شبی مهتابی بود. علی (علیه السلام) به من فرمود: «تفسیر حرف الف از الحَمدُ چیست»؟ حتّی یک کلمه هم در جواب ایشان نمی‌دانستم که بگویم؛ پس خود حضرت یک ساعتِ تمام، در تفسیر آن صحبت فرمود. سپس فرمود: «تفسیر حرف لام از الحَمدُ چیست»؟ عرض کردم: «نمی‌دانم»! پس خود حضرت یک ساعت تمام، در تفسیر آن صحبت فرمود. سپس فرمود: «تفسیر حرف میم از الحَمدُ چیست»؟ عرض کردم: «نمی‌دانم»! پس خود حضرت یک ساعت تمام، در تفسیر آن صحبت فرمود. سپس فرمود: «تفسیر حرف دال از الحَمدُ چیست»؟ عرض کردم: «نمی‌دانم»! پس خود حضرت در مورد تفسیرش شروع به صحبت فرمود تا اینکه سپیده فجر در افق پدیدار گشت [اندکی قبل از وقت نماز صبح که آن را در اصطلاح فقهی فجر کاذب نامند]. آنگاه به من فرمود: «ای ابن‌عبّاس (رحمة الله علیه)! برخیز و به منزل برو و برای خواندن نماز صبحت آماده شو»! من نیز برخاستم؛ درحالی‌که تمام آنچه حضرت فرموده بود در خاطرم حفظ نمودم و در این اندیشه بودم که؛ علم من پیرامون قرآن در مقایسه با علم علی (علیه السلام)، همچون آبگیری است نسبت به دریا.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۷۰ سعدالسعود، ص۲۸۶/ بحارالأنوار، ج۸۹، ص۱۰۶
الرّضا (علیه السلام)- الْحَمْدُ لِلهِ إِنَّمَا هُوَ أَدَاءٌ لِمَا أَوْجَبَ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ عَلَی خَلْقِهِ مِنَ الشُّکْرِ وَ شُکْرٌ لِمَا وَفَّقَ عَبْدَهُ مِنَ الْخَیْر.
امام رضا (علیه السلام) الحمد للهِ؛ این ذکر همانا برای ادای وظیفه‌ی شکرگزاری و به‌جا آوردن آن شکری است که خداوند عزّوجلّ بر خلایق خویش مقرّر فرموده، و نیز شکرگزاری به پاس آنکه بنده‌ی خود را توفیق عبادت کرامت فرموده است.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۷۲ نورالثقلین/ من لایحضره الفقیه، ج۱، ص۳۱۰
الصّادق (علیه السلام)- عَنْ أَبِی‌بَصِیرٍ عَنْ أَبِی‌عَبْدِاللهِ (علیه السلام) وَ فِی قَوْلِهِ: رَبَّ الْعَالَمِینَ. قَالَ: خَالِقَ الْخَلْقِ.
امام صادق (علیه السلام) ابوبصیر از امام صادق (علیه السلام) درباره قول خداوند متعال نقل می‌کند: رَبِّ الْعَالَمِینَ یعنی آفریننده‌ی همه‌ی آفریدگان.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۷۲ البرهان
الصّادق (علیه السلام)- عَنْ أَبِی‌بَصِیرٍ عَنْ أَبِی‌عَبْدِاللهِ (علیه السلام) وَ فِی قَوْلِهِ: رَبَّ الْعَالَمِینَ. قَالَ: خَالِقَ الْمَخْلُوقِینَ.
امام صادق (علیه السلام) ابوبصیر از امام صادق (علیه السلام) درباره قول خداوند متعال نقل می‌کند: رَبِّ الْعالَمِینَ یعنی آفریننده‌ی آفریدگان.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۷۲ نورالثقلین
الرّضا (علیه السلام)- رَبِّ الْعالَمِینَ تَوْحِیدٌ لَهُ وَ تَحْمِیدٌ وَ إِقْرَارٌ بِأَنَّهُ هُوَ الْخَالِقُ الْمَالِکُ لَا غَیْرُهُ.
امام رضا (علیه السلام) رَبِّ الْعَالَمِینَ؛ یگانه‌شمردن و ستایش خداوند است و اقرار به اینکه او آفریدگار فرمانرواست و نه کس دیگر.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۷۲ من لایحضره الفقیه، ج۱، ص۳۱۰/ وسایل الشیعه ، ج۶، ص۳۸/ بحارالأنوار، ج۶، ص۶۸ و بحارالأنوار، ج۸۲، ص۵۴ و عیون أخبارالرضا (ج۲، ص۱۰۷ و نورالثقلین فیهم: «تمجید» بدلٌ «توحید»/ البرهان
أمیرالمؤمنین (علیه السلام)- عَنْ مُوسَی‌بْنِ‌جَعْفَرٍ عَنْ آبَائِهِ (علیه السلام) عَنْ أَمِیرِالْمُؤْمِنِینَ (علیه السلام) فِی خَبَرِ الْیَهُودِیِّ الَّذِی سَأَلَهُ عَنْ فَضَائِلِ نَبِیِّنَا (صلی الله علیه و آله) وَ أُمَّتِهِ قَالَ: وَ مِنْهَا أَنَّ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ جَعَلَ فَاتِحَهًَْ الْکِتَابِ نِصْفَهَا لِنَفْسِهِ وَ نِصْفَهَا لِعَبْدِه قَالَ اللَّهُ تَعَالَی قَسَمْتُ بَیْنِی وَ بَیْنَ عَبْدِی هَذِهِ السُّورَهًَْ ... وَ إِذَا قَالَ: رَبِّ الْعالَمِینَ فَقَدْ عَرَفَنِی.
امام علی (علیه السلام) امام کاظم (علیه السلام) از پدرانش از امام علی (علیه السلام) در حدیثی که مرد یهودی از فضائل پیامبر (از ایشان سؤال کرده بود، فرمود: ... خداوند متعال فرمود: این سوره را بین خود و بنده‌ام تقسیم کردم ... و هرگاه بگوید: رَبِّ الْعالَمِینَ مسلّم مرا شناخته است.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۷۲ بحارالأنوار، ج۸۹، ص۲۶۰/ بحارالأنوار، ج۱۶، ص۳۴۹/ إرشادالقلوب، ج۲، ص۴۱۲
الصّادق (علیه السلام)- وَ مَعْنَی رَبِّ أَیْ خَالِقِ.
امام صادق (علیه السلام) رَبِّ یعنی آفریننده است.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۷۲ بحارالأنوار، ج۸۲، ص۵۱/ بحارالأنوار، ج۸۹، ص۲۲۹؛ بتفاوت/ القمی، ج۱، ص۲۸؛ بتفاوت
أمیرالمؤمنین (علیه السلام)- وَ رَبٌ إِذْ لَا مَرْبُوب.
امام علی (علیه السلام) پروردگار بوده زمانی‌که پروریده وجود نداشت.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۷۲ نورالثقلین، ج۱، ص۱۶/ کافی، ج۱، ص۱۳۱
أمیرالمؤمنین (علیه السلام)- رَبِّ الْعالَمِینَ مَالِکُهُمْ وَ خَالِقُهُمْ وَ سَائِقُ أَرْزَاقِهِمْ إِلَیْهِمْ، مِنْ حَیْثُ یَعْلَمُونَ، وَ مِنْ حَیْثُ لَا یَعْلَمُون.
امام علی (علیه السلام) رَبِّ الْعالَمِینَ یعنی مالک و خالق آن‌ها، کسی که ارزاقشان را به طریقی که خود می‌دانند و نیز از طرقی که خود متوجّه نمی‌شوند به‌سویشان سوق می‌دهد.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۷۴ مجموعه ورام، ج۲، ص۱۰۷/ نورالثقلین؛ بتفاوت/ الإمام العسکری، ص۳۰
أمیرالمؤمنین (علیه السلام)- رَبِّ الْعالَمِینَ وَ هُمُ الْجَمَاعَاتُ مِنْ کُلِّ مَخْلُوقٍ مِنَ الْجَمَادَاتِ وَ الْحَیَوَانَاتِ فَأَمَّا الْحَیَوَانَاتُ فَهُوَ یَقْلِبُهَا فِی قُدْرَتِهِ وَ یَغْذُوهَا مِنْ رِزْقِهِ وَ یَحْفَظُهَا بِکَنَفِهِ وَ یُدَبِّرُ کُلًّا مِنْهَا بِمَصْلَحَتِهِ وَ أَمَّا الْجَمَادَاتُ فَهُوَ یُمْسِکُهَا بِقُدْرَتِهِ یُمْسِکُ الْمُتَّصِلَ مِنْهَا أَنْ یَتَهَافَتَ وَ یُمْسِکُ الْمُتَهَافِتَ مِنْهَا أَنْ یَتَلَاصَقَ وَ یُمْسِکُ السَّماءَ أَنْ تَقَعَ عَلَی الْأَرْضِ إِلَّا بِإِذْنِهِ وَ یُمْسِکُ الْأَرْضَ أَنْ تَنْخَسِفَ إِلَّا بِأَمْرِهِ إِنَّهُ بِعِبَادِهِ لَرَؤُفٌ رَحِیم.
امام علی (علیه السلام) رَبِّ الْعالَمِینَ؛ عبارتند از: جماعات و گروه‌هایی از مخلوقات چه جمادات و چه حیوانات. امّا حیوانات را مورد نعمت قرار داد؛ به خاطر آنکه حق تعالی به قدرت کامله‌اش آن‌ها را حرکت داده، از رزق خود غذا به آن‌ها عنایت فرموده، آن‌ها را در کنف و سایه‌ی خود احاطه نموده، هرکدام را به‌نحوی که مصلحت ایجاب می‌کند مورد تدبیر قرار داده است. و امّا جمادات را مورد نعمت قرار داد؛ به خاطر آنکه حق تعالی آن‌ها را با قدرت خود نگاه داشت، جمادات متّصل را از جداشدن نگاه داشت و جمادات منفصل را از اتّصال و چسبیدن حفظ کرد، آسمان را از افتادن بر روی زمین مصون داشت مگر آنکه خود به آن اذن سرنگون‌شدن دهد چنانچه زمین را از فرو رفتن حفظ کرد مگر وقتی که خود به آن چنین امری فرماید، حق تعالی به بندگانش مهربان و رحیم می‌باشد.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۷۴ نورالثقلین/ بحارالأنوار، ج۸۹، ص۲۲۴
الصّادق (علیه السلام)- وَ الْعالَمِینَ کُلُّ مَخْلُوقٍ خَلَقَهُ اللَّهُ.
امام صادق (علیه السلام) الْعالَمِینَ؛ یعنی هر آفریده‌ای که خداوند آفریده است.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۷۴ بحارالأنوار، ج۸۲، ص۵۱/ بحارالأنوار، ج۸۹، ص۲۲۹ و القمی، ج۱، ص۲۸؛ بتفاوتٍ
الصّادق (علیه السلام)- إِنَّ لِلَّهِ مَدِینَتَیْنِ إِحْدَیهُمَا بِالْمَغْرِبِ وَ الْأُخْرَی بِالْمَشْرِقِ یُقَالُ لَهُمَا جَابَلْقَا وَ جَابَرْسَا طُولُ کُلِّ مَدِینَهًٍْ مِنْهُمَا إِثْنَی عَشَرَ أَلْفَ فَرْسَخٍ فِی کُلِّ فَرْسَخٍ بَابٌ یَدْخُلُ فِی کُلِّ یَوْمٍ مِنْ کُلِّ بَابٍ سَبْعُونَ أَلْفاً وَ یَخْرُجُ مِنْهَا مِثْلُ ذَلِکَ وَ لَا یَعُودُونَ الَی یَوْمِ الْقِیَامَهًِْ وَ لَا یَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ خَلَقَ آدَمَ (علیه السلام) وَ لَا إِبْلِیسَ وَ لَا شَمْسَ وَ لَا قَمَرَ. هُمْ وَ اللَّهِ أَطْوَعُ لَنَا مِنْکُمْ یَأْتُونَنَا بِالْفَاکِهَهًِْ فِی غَیْرِ أَوَانِهَا مُوَکَّلِینَ بِلَعْنِهًِْ فِرْعَوْنَ وَ هَامَانَ وَ قَارُونَ.
امام صادق (علیه السلام) خدا را دو شهر است یکی در مغرب و دیگری در مشرق به آن‌ها جابلقا و جابرسا گویند درازی هرکدام دوازده هزار فرسخ است، در هر فرسخ دری است، در هر روز از هر در هفتادهزار درون می‌روند و مانند آن بیرون می‌شوند و تا روز قیامت باز نمی‌گردند، نمی‌دانند خدا آدم (علیه السلام)، ابلیس، خورشید و ماه را آفریده. به خدا [قسم] آنان برای ما از شماها فرمانبرترند؛ برای ما میوه در غیر فصل آن آرند، [آنان را] به لعن بر فرعون و هامان و قارون گماشته‌اند.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۷۴ بحرالعرفان، ج۱، ص۴۹
الباقر (علیه السلام)- إِنَّ مِنْ وَرَاء شَمْسِکُمْ هَذِهِ أَرْبَعِینَ عَیْنَ شَمْسٍ، مَا بَیْنَ عَیْنِ شَمْسٍ إِلَی عَیْنِ شَمْسٍ أَرْبَعُونَ عَاماً، فِیهَا خَلْقٌ کَثِیرٌ مَا یَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ خَلَقَ آدَمَ (علیه السلام) أَمْ لَمْ یَخْلُقْهُ. وَ إِنَّ مِنْ وَرَاءِ قَمَرِکُمْ هَذَا أَرْبَعِینَ قُرْصاً مِنَ الْقَمَرِ، مَا بَیْنَ الْقُرْصِ إِلَی الْقُرْصِ أَرْبَعُونَ عَاماً، فِیهَا خَلْقٌ کَثِیرٌ مَا یَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ خَلَقَ آدَمَ أَمْ لَمْ یَخْلُقْهُ، قَدْ أُلْهِمُوا کَمَا أُلْهِمَتِ النَّحْلَهًُْ بِلَعْنِ الْأَوَّلِ وَ الثَّانِی فِی کُلِّ الْأَوْقَاتِ، وَ قَدْ وُکِّلَ بِهِمْ مَلَائِکَهًٌْ مَتَی لَمْ یَلْعَنُوا عُذِّبُوا.
امام باقر (علیه السلام) در پس این خورشید شما چهل چشمه‌ی خورشید وجود دارد که هریک از دیگری چهل‌سال فاصله دارد؛ در آن‌ها آفریدگان بسیاری وجود دارند که نمی‌دانند آیا خداوند آدم (علیه السلام) را آفریده یا نیافریده است. و در پس این ماه شما چهل قرص ماه وجود دارد که هر یک از دیگری چهل‌سال فاصله دارد، در آن‌ها آفریدگان بسیاری وجود دارند که نمی‌دانند آیا خداوند عزّوجلّ آدم را آفریده یا نیافریده است. همان‌گونه که به زنبور الهام شده است، به آنان نیز الهام شده، دو تن را در همه‌ی وقت لعنت گویند و بر آن‌ها فرشتگانی گمارده شده که اگر لعنت نکنند آنان را عذاب می‌دهند.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۷۴ البرهان/ مختصرالبصایر، ص۷۴
الصّادق (علیه السلام)- إِنَّ لِلَّهِ عَزَّوَجَلَّ اثْنَیْ عَشَرَ أَلْفَ عَالَمٍ کُلُّ عَالَمٍ مِنْهُمْ أَکْبَرُ مِنْ سَبْعِ سَمَاوَاتٍ وَ سَبْعِ أَرَضِینَ مَا یَرَی عَالَمٌ مِنْهُمْ أَنَّ لِلَّهِ عَزَّوَجَلَّ عَالَماً غَیْرَهُمْ وَ إِنِّی الْحُجَّهًُْ عَلَیْهِمْ.
امام صادق (علیه السلام) به‌راستی دوازده هزار عالم برای خدای عزّوجلّ است که هرکدام از هفت آسمان و هفت زمین بزرگترند و هیچ‌کدامشان نمی‌دانند که خدای عزّوجلّ عالم دیگری دارد و من حجّت بر همه‌ی آن‌ها هستم.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۷۴ بحارالأنوار، ج۲۷، ص۴۱/ نورالثقلین
الصّادق (علیه السلام)- إِنَّ لِلَّهِ عَزَّوَجَلَّ اثْنَا عَشَرَ أَلْفَ عَالَمٍ، کُلُّ عَالَمٍ مِنْهُمْ أَکْبَرُ مِنْ سَبْعِ سَمَاوَاتٍ وَ سَبْعِ أَرَضِینَ، مَا یَرَی کُلُّ عَالَمٍ مِنْهُمْ، أَنَ لِلَّهِ عَالَماً غَیْرَهُمْ وَ أَنَا الْحُجَّهًُْ عَلَیْهِم.
امام صادق (علیه السلام) خداوند عزّوجلّ دوازده‌هزار جهان دارد که هر جهان بزرگتر از هفت آسمان و هفت زمین باشد و ساکنان هیچ‌یک نمی‌دانند که خداوند جهانی دیگر به‌جز جهان آن‌ها دارد و من بر همه‌ی آن‌ها حجّت هستم.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۷۶ مختصرالبصایر، ص۷۶/ البرهان
ابن‌عبّاس (رحمة الله علیه)- إِنَّ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ خَلَقَ ثَلَاثَمِائَهًِْ عَالَمٍ وَ بِضْعَهًَْ عَشَرَ عَالَماً خَلْفَ قَافٍ وَ خَلْفَ الْبِحَارِ السَّبْعَهًِْ لَمْ یَعْصُوا اللَّهَ طَرْفَهًَْ عَیْنٍ قَطُّ وَ لَمْ یَعْرِفُوا آدَمَ (علیه السلام) وَ لَا وُلْدَهُ کُلُّ عَالَمٍ مِنْهُمْ یَزِیدُ مِنْ ثَلَاثِمِائَهًٍْ وَ ثَلَاثَهًَْ عَشَرَ مِثْلَ آدَمَ (علیه السلام) وَ مَا وَلَدَ فَذَلِکَ قَوْلُهُ إِلَّا أَنْ یَشاءَ اللهُ رَبُّ الْعالَمِینَ.
ابن‌عبّاس (رحمة الله علیه) به راستی خدای عزّوجلّ سیصدوده جهان پشت قاف آفریده و پشت هفت دریا که هرگز یک چشم‌به‌هم‌زدنی نافرمانی خدا نکرده‌اند و آدم (علیه السلام) و فرزندانش را نشناخته‌اند، هر جهانش بیش از سیصدوسیزده برابر آدم (علیه السلام) و آنچه فرزند آورده، است. و این است قول او: مگر اینکه خداوند پروردگار جهانیان اراده کند و بخواهد! (تکویر/۲۹)
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۷۶ بحارالأنوار، ج۵۴، ص۳۲۲
الباقر (علیه السلام)- عَنْ أَبِی‌حَمْزَهًَْ، قَالَ: قَالَ لِی أَبُوجَعْفَرٍ (علیه السلام) لَیْلَهًًْ وَ أَنَا عِنْدَهُ ونَظَرَ إِلَی السَّمَاءِ، فَقَالَ: یَا أَبَا حَمْزَهًَْ! هذِهِ قُبَّهًُْ أَبِینَا آدَمَ (علیه السلام)، وَ إِنَّ لِلَّهِ عَزَّوَجَلَّ سِوَاهَا تِسْعَهًًْ وَ ثَلَاثِینَ قُبَّهًًْ فِیهَا خَلْقٌ مَا عَصَوُا اللَّهَ طَرْفَهًَْ عَیْن.
امام باقر (علیه السلام) ابوحمزه ثمالی از امام باقر (علیه السلام) روایت می‌کند: امام باقر (علیه السلام) نگاهی به آسمان کرده، فرمود: «این گنبد پدر ما آدم (علیه السلام) است و خدای عزّوجلّ جز این گنبد سی‌ونه گنبد دیگر دارد و در آن‌ها آفریدگانی هستند که یک چشم‌به‌هم‌زدن نافرمانی خدا نکنند».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۷۶ کافی، ج۱۵، ص۵۲۷
الحسن (علیه السلام)- إِنَّ لِلَّهِ مَدِینَتَیْنِ: إِحْدَاهُمَا بِالْمَشْرِقِ، وَ الْأُخْرَی بِالْمَغْرِبِ عَلَیْهِمَا سُورٌ مِنْ حَدِیدٍ وَ عَلَی کُلِّ مَدِینَهًٍْ أَلْفُ أَلْفِ بَابٍ لِکُلِ بَابٍ مِصْرَاعَانِ مِنْ ذَهَبٍ وَ فِیهِمَا سَبْعُونَ أَلْفَ لُغَهًٍْ، یَتَکَلَّمُ کُلُّ وَاحِدٍ بِخِلَافِ لُغَهًِْ صَاحِبِهِ وَ أَنَا أَعْرِفُ جَمِیعَ اللُّغَاتِ وَ مَا فِیهِمَا وَ مَا بَیْنَهُمَا وَ مَا عَلَیْهِمَا حُجَّهًٌْ غَیْرِی وَ غَیْرُ الْحُسَیْن (علیه السلام).
امام حسن (علیه السلام) همانا خداوند دو شهر دارد که یکی در مشرق و دیگری در مغرب است. بر آن دو شهر دیوارهایی آهنین کشیده شده و هریک هزار هزار در و هر دری دو لنگه از طلا دارد و در هر شهر به هزار هزار زبان سخن گویند که هر یک از دیگری متفاوت است و من همه‌ی آن زبان‌ها را می‌دانم و حجّتی غیر از من و برادرم حسین (علیه السلام) بر این دو شهر و آنچه بین آن‌ها و روی آنهاست، نیست.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۷۶ مناقب، ج۴، ص۹/ البرهان
السّجّاد (علیه السلام)- عَنْ عَبْدِ‌الصَّمَدِ‌بْنِ‌عَلِیٍّ قَال: دَخَلَ رَجُلٌ عَلَی عَلِیِّ‌بْنِ‌الْحُسَیْنِ (علیه السلام) فَقَالَ لَهُ عَلِیُّ‌بْنُ‌الْحُسَیْنِ (علیه السلام): مَنْ أَنْتَ؟ قَالَ: أَنَا رَجُلٌ مُنَجِّمٌ قَائِفٌ عَرَّافٌ. قَالَ: فَنَظَرَ إِلَیْهِ، ثُمَّ قَالَ: هَلْ أَدُلُّکَ عَلَی رَجُلٍ؟ قَدْ مَرَّ مُنْذُ دَخَلْتَ عَلَیْنَا فِی أَرْبَعَهًَْ عَشَرَ عَالَماً، کُلُّ عَالَمٍ أَکْبَرُ مِنَ الدُّنْیَا ثَلَاثَ مَرَّاتٍ، لَمْ یَتَحَرَّکْ مِنْ مَکَانٍ؟ قَالَ: مَنْ هُوَ؟ قَالَ: أَنَا! وَ إِنْ شِئْتَ أَنْبَأْتُکَ بِمَا أَکَلْتَ، وَ مَا ادَّخَرْتَ فِی بَیْتِک.
امام سجّاد (علیه السلام) عبد الصمدبن علی نقل می‌کند: مردی خدمت امام سجّاد (علیه السلام) وارد شد. حضرت به او فرمود: «تو کیستی»؟ عرض کرد: «من مردی ستاره‌شناس، آثارشناس و کاهن هستم». حضرت نگاهی به او کرد و فرمود: «آیا می‌خواهی مردی را به تو نشان دهم که از وقتی تو نزد ما آمده‌ای چهارده جهان را که هر یک سه‌بار بزرگتر از این جهان است پشت‌سر گذاشته درحالی‌که هیچ از جایش تکان نخورده است»؟ عرض کرد: «او کیست»؟ فرمود: «من هستم و اگر می‌خواهی تا تو را از آنچه خورده‌ای و در خانه‌ات انباشته‌ای خبر دهم».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۷۶ الإختصاص، ص۳۲۰/ البرهان
السّجّاد (علیه السلام)- عَنِ الثُّمَالِیِّ عَنْ عَلِیِّ‌بْنِ‌الْحُسَیْنِ (علیه السلام) قَالَ: إِنَّ اللَّهَ خَلَقَ مُحَمَّداً (صلی الله علیه و آله) وَ عَلِیّاً (علیه السلام) وَ الطَّیِّبِینَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِمَا مِنْ نُورِ عَظَمَتِهِ وَ أَقَامَهُمْ أَشْبَاحاً قَبْلَ الْمَخْلُوقَاتِ ثُمَّ قَالَ: أَ تَظُنُّ أَنَّ اللَّهَ لَمْ یَخْلُقْ خَلْقاً سِوَاکُمْ بَلَی وَ اللَّهِ لَقَدْ خَلَقَ اللَّهُ أَلْفَ أَلْفِ آدَمٍ وَ أَلْفَ أَلْفِ عَالَمٍ وَ أَنْتَ وَ اللَّهِ فِی آخِرِ تِلْکَ الْعَوَالِم.
امام سجّاد (علیه السلام) ثمالی از امام سجّاد (علیه السلام) روایت می‌کند: خداوند محمّد (و علی و فرزندان پاکش (علیهم السلام) را از نور عظمت خود آفرید و آن‌ها را قبل از آفرینش مخلوقات به‌صورت شبح قرار داد، سپس فرمود: «تو خیال می‌کنی خداوند جز شما چیزی نیافریده است؟ به‌خدا سوگند هزارهزار آدم (علیه السلام) و هزارهزار عالم آفرید که تو در آخرین عالم قرار گرفته‌ای».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۷۶ بحرالعرفان، ج۱، ص۴۸
الباقر (علیه السلام)- عَن جَابِرِبنِ یَزِید قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ (علیه السلام) عَنْ قَوْلِهِ عَزَّوَجَلَّ أَ فَعَیِینا بِالْخَلْقِ الْأَوَّلِ بَلْ هُمْ فِی لَبْسٍ مِنْ خَلْقٍ جَدِیدٍ قَالَ یَا جَابِر ... لَعَلَّکَ تَرَی أَنَ اللَّهَ إِنَّمَا خَلَقَ هَذَا الْعَالَمَ الْوَاحِدَ وَ تَرَی أَنَّ اللَّهَ لَمْ یَخْلُقْ بَشَراً غَیْرَکُمْ بَلَی وَ اللَّهِ لَقَدْ خَلَقَ اللَّهُ أَلْفَ أَلْفِ عَالَمٍ وَ أَلْفَ أَلْفِ آدَمٍ أَنْتَ فِی آخِرِ تِلْکَ الْعَوَالِمِ وَ أُولَئِکَ الْآدَمِیِّین.
امام باقر (علیه السلام) از جابربن‌یزید نقل است که گوید: از امام باقر (علیه السلام) در مورد قول خداوند متعال: أَ فَعَیِینا بِالْخَلْقِ الْأَوَّلِ بَلْ هُمْ فِی لَبْسٍ مِنْ خَلْقٍ جَدِید پرسیدم. امام (علیه السلام) فرمود: ای جابر! ... شاید تو چنان می‌بینی که خدا عالمی جز این عالم را نیافریده؛ و چنان می‌بینی که خدا آدمیانی را غیر از شما نیافریده! بلی! به خدا سوگند! که خدا هزارهزار عالم و هزارهزار آدم را آفریده و تو در آخر این عالم‌ها و این آدم‌ها هستی.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۷۸ التوحید، ص۲۷۷/ نورالثقلین
الصّادق (علیه السلام)- عَن اَبَانِ‌بنِ‌تَغلِبَ قال: کُنْتُ عِنْدَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) فَدَخَلَ عَلَیْهِ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الْیَمَنِ. فَقَالَ لَهُ: یَا أَخَا أَهْلِ الْیَمَنِ عِنْدَکُمْ عُلَمَاءُ؟ قَالَ: نَعَمْ! قَالَ: فَمَا بَلَغَ مِنْ عِلْمِ عَالِمِکُمْ؟ قَالَ: یَسِیرُ فِی لَیْلَهًٍْ مَسِیرَهًَْ شَهْرَیْنِ یَزْجُرُ الطَّیْرَ وَ یَقْفُو الْأَثَرَ. فَقَالَ أَبُوعَبْدِ‌اللَّهِ (علیه السلام): عَالِمُ الْمَدِینَهًِْ أَعْلَمُ مِنْ عَالِمِکُمْ. قَالَ: فَمَا بَلَغَ مِنْ عِلْمِ عَالِمِ الْمَدِینَهًِْ؟ قَالَ: یَسِیرُ فِی سَاعَهًٍْ مِنَ النَّهَارِ مَسِیرَهًَْ الشَّمْسِ سَنَهًًْ حَتَّی یَقْطَعَ اثْنَیْ عَشَرَ أَلْفَ عالما {عَالَمٍ} مِثْلَ عَالَمِکُمْ هَذَا مَا یَعْلَمُونَ أَنَ اللَّهَ خَلَقَ آدَمَ (علیه السلام) وَ لَا إِبْلِیسَ. قَالَ: فَیَعْرِفُونَکُمْ. قَالَ: نَعَمْ! مَا افْتَرَضَ عَلَیْهِمْ إِلَّا وَلَایَتَنَا وَ الْبَرَاءَهًَْ مِنْ عَدُوِّنَا.
امام صادق (علیه السلام) ابان‌بن‌تغلب گوید: «خدمت حضرت امام صادق (علیه السلام) بودم، یکی از اهالی یمن بر ایشان وارد شد. حضرت به او فرمود: «ای برادر یمنی! آیا شما عالمانی دارید»؟ عرض کرد: «بله»! فرمود: «عالمان شما از علم خود چه عرضه می‌دارند»؟ عرض کرد: «در یک شب راه دو ماه را طی می‌کنند و با پرندگان فال می‌گیرند و آثار تاریخی را دنبال می‌کنند». حضرت به او فرمود: «عالم مدینه داناتر از عالم شماست». عرض کرد: «عالم مدینه از علم خود چه عرضه می‌دارد»؟ فرمود: «در ساعتی از روز راه یک‌سال خورشید را طی می‌کند؛ آنچنان که هزار جهان مثل جهان شما را که کسی در آن‌ها نمی‌داند خداوند آدم و یا شیطان را آفریده، پشت‌سر می‌گذارد». عرض کرد: «آیا اهالی آن‌ها شما را می‌شناسند»؟ فرمود: «بله! خداوند هیچ چیز به جز ولایت ما و بیزاری از دشمنان ما را، بر آن‌ها واجب نکرده است».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۷۸ البرهان/ بحارالأنوار، ج۲۵، ص۳۶۹
الصّادق (علیه السلام)- إِنَّ لِلَّهِ عَزَّوَجَلَّ مَدِینَتَیْنِ: مَدِینَهًًْ بِالْمَشْرِقِ وَ مَدِینَهًًْ بِالْمَغْرِبِ، فِیهِمَا قَوْمٌ لَا یَعْرِفُونَ إِبْلِیسَ، وَ لَا یَعْلَمُونَ بِخَلْقِ إِبْلِیسَ، نَلْقَاهُمْ فِی کُلِّ حِینٍ، فَیَسْأَلُونَّا عَمَّا یَحْتَاجُونَ إِلَیْهِ، وَ یَسْأَلُونَّا عَنِ الدُّعَاءِ فَنُعَلِّمُهُمْ، وَ یَسْأَلُونَّا عَنْ قَائِمِنَا مَتَی یَظْهَرُ، وَ فِیهِمْ عِبَادَهًٌْ وَ اجْتِهَادٌ شَدِیدٌ. وَ لِمَدِینَتِهِمْ أَبْوَابٌ مَا بَیْنَ الْمِصْرَاعِ إِلَی الْمِصْرَاعِ مِائَهًُْ فَرْسَخٍ، لَهُمْ تَقْدِیسٌ وَ تَمْجِیدٌ، وَ دُعَاءٌ وَ اجْتِهَادٌ شَدِیدٌ، لَوْ رَأَیْتُمُوهُمْ لَاحْتَقَرْتُمْ عَمَلَکُمْ، یُصَلِّی الرَّجُلُ مِنْهُمْ شَهْراً لَا یَرْفَعُ رَأْسَهُ مِنْ سَجْدَتِهِ، طَعَامُهُمُ التَّسْبِیحُ، وَ لِبَاسُهُمْ الْوَرَعُ، وَ وُجُوهُهُمْ مُشْرِقَهًٌْ بِالنُّورِ، وَ إِذَا رَأَوْا مِنَّا وَاحِداً احْتَوَشُوهُ وَ اجْتَمَعُوا إِلَیْهِ وَ أَخَذُوا مِنْ أَثَرِهِ مِنَ الْأَرْضِ یَتَبَرَّکُونَ بِهِ، لَهُمْ دَوِیٌّ إِذَا صَلَّوْا کَأَشَدَّ مِنْ دَوِیِّ الرِّیحِ الْعَاصِفِ. مِنْهُمْ جَمَاعَهًٌْ لَمْ یَضَعُوا السِّلَاحَ مُنْذُ کَانُوا یَنْتَظِرُونَ قَائِمَنَا، یَدْعُونَ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ أَنْ یُرِیَهُمْ إِیَّاهُ، وَ عُمُرُ أَحَدِهِمْ أَلْفُ سَنَهًٍْ، إِذَا رَأَیْتَهُمْ رَأَیْتَ الْخُشُوعَ وَ الِاسْتِکَانَهًَْ، وَ طَلَبَ مَا یُقَرِّبُهُمْ إِلَی اللَّهِ جَلَّ وَ عَزَّ، إِذَا احْتَبَسْنَا عَنْهُمْ ظَنُّوا أَنَّ ذَلِکَ مِنْ سَخَطٍ، یَتَعَاهَدُونَ أَوْقَاتَنَا الَّتِی نَأْتِیهِمْ فِیهَا، فَلا یَسْأَمُونَ وَ لا یَفْتُرُونَ، یَتْلُونَ کِتَابَ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ کَمَا عَلَّمْنَاهُمْ، وَ إِنَّ فِیمَا نُعَلِّمُهُمْ مَا لَوْ تُلِیَ عَلَی النَّاسِ لَکَفَرُوا بِهِ وَ لَأَنْکَرُوهُ. یَسْأَلُونَّا عَنِ الشَّیْءِ إِذَا وَرَدَ عَلَیْهِمْ مِنَ الْقُرْآنِ لَا یَعْرِفُونَهُ، فَإِذَا أَخْبَرْنَاهُمْ بِهِ انْشَرَحَتْ صُدُورُهُمْ لِمَا یَسْتَمِعُونَ مِنَّا، وَ سَأَلُوا لَنَا الْبَقَاءَ وَ أَنْ لَا یَفْقِدُونَا، وَ یَعْلَمُونَ أَنَّ الْمِنَّهًَْ مِنَ اللَّهِ تَعَالَی عَلَیْهِمْ فِیمَا نُعَلِّمُهُمْ عَظِیمَهًٌْ، وَ لَهُمْ خَرْجَهًٌْ مَعَ الْإِمَامِ إِذَا قَامَ، یَسْبِقُونَ فِیهَا أَصْحَابَ السِّلَاحِ، وَ یَدْعُونَ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ أَنْ یَجْعَلَهُمْ مِمَّنْ یَنْتَصِرُ بِهِمْ لِدِینِهِ، فَهُمْ کُهُولٌ وَ شُبَّانٌ، إِذَا رَأَی شَابٌّ مِنْهُمُ الْکَهْلَ جَلَسَ بَیْنَ یَدَیْهِ جِلْسَهًَْ الْعَبْدِ لَا یَقُومُ حَتَّی یَأْمُرَهُ، لَهُمْ طَرِیقٌ هُمْ أَعْلَمُ بِهِ مِنَ الْخَلْقِ إِلَی حَیْثُ یُرِیدُ الْإِمَامُ (علیه السلام)، فَإِذَا أَمَرَهُمُ الْإِمَامُ (علیه السلام) بِأَمْرٍ قَامُوا إِلَیْهِ أَبَداً حَتَّی یَکُونَ هُوَ الَّذِی یَأْمُرُهُمْ بِغَیْرِهِ، لَوْ أَنَّهُمْ وَرَدُوا عَلَی مَا بَیْنَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ مِنَ الْخَلْقِ لَأَفْنَوْهُمْ فِی سَاعَهًٍْ وَاحِدَهًٍْ، لَا یَعْمَلُ فِیهِمُ الْحَدِیدُ. لَهُمْ سُیُوفٌ مِنْ حَدِیدٍ غَیْرِ هَذَا الْحَدِیدِ، لَوْ ضَرَبَ أَحَدُهُمْ بِسَیْفِهِ جَبَلًا لَقَدَّهُ حَتَّی یَفْصِلَهُ، وَ یَغْزُو بِهِمُ الْإِمَامُ (علیه السلام) الْهِنْدَ وَ الدَّیْلَمَ وَ الْکُرْدَ وَ الرُّومَ وَ بَرْبَرَ وَ فَارِسَ، وَ مَا بَیْنَ جَابَرْسَا إِلَی جَابَلْقَا وَ هُمَا مَدِینَتَانِ وَاحِدَهًٌْ بِالْمَشْرِقِ وَ وَاحِدَهًٌْ بِالْمَغْرِبِ لَا یَأْتُونَ عَلَی أَهْلِ دِینٍ إِلَّا دَعَوْهُمْ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ، وَ إِلَی الْإِسْلَامِ، وَ الْإِقْرَارِ بِمُحَمَّدٍ (صلی الله علیه و آله)، وَ التَّوْحِیدِ، وَ وَلَایَتِنَا أَهْلَ الْبَیْتِ. فَمَنْ أَجَابَ مِنْهُمْ وَ دَخَلَ فِی الْإِسْلَامِ تَرَکُوهُ وَ أَمَّرُوا عَلَیْهِ أَمِیراً مِنْهُمْ، وَ مَنْ لَمْ یُجِبْ وَ لَمْ یُقِرَّ بِمُحَمَّدٍ (صلی الله علیه و آله)، وَ لَمْ یُقِرَّ بِالْإِسْلَامِ، وَ لَمْ یُسْلِمْ قَتَلُوهُ، حَتَّی لَا یَبْقَی بَیْنَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ وَ مَا دُونَ الْجَبَلِ أَحَدٌ إِلَّا آمَن.
امام صادق (علیه السلام) خداوند دو شهر دارد: یکی در مشرق و دیگری در مغرب. در آن دو شهر مردمی زندگی می‌کنند که نه شیطان را می‌شناسند و نه از آفرینش او خبر دارند. ما همیشه با آن‌ها دیدار می‌کنیم و آن‌ها هرچه نیاز دارند از ما می‌پرسند و از ما درباره‌ی دعا سؤال می‌کنند و ما به آن‌ها می‌آموزیم. و درباره‌ی قائم (عج) ما و زمان ظهور ایشان می‌پرسند و بسیار در عبادت و تلاش هستند. شهرشان دو دروازه دارد که هریک از دیگری هزار فرسخ فاصله دارد. آن‌ها پیوسته درحال بزرگ‌داشتن و ستودن خدا و در دعا و تلاش هستند. اگر آن‌ها را ببینید، عمل خود را ناچیز خواهید یافت. هریک از آن‌ها به سجده می‌رود و یک ماه سر از سجده بر نمی‌آورد. غذایشان تسبیح‌گفتن، جامه‌هایشان پارسایی و چهره‌هایشان نور افروز است. هرگاه یکی از ما را می‌بینند او را در میان می‌گیرند و به دورش حلقه می‌زنند و از جای پایش بر زمین تبرّک می‌جویند. هروقت به نماز بایستند فریادی همانند وزش باد توفنده دارند. در میان آن‌ها کسانی در انتظار قائم (عج) ما سلاح بر زمین نمی‌گذارند و به درگاه خداوند عزّوجلّ دعا می‌کنند که او را به ایشان بنمایاند و هریک هزارسال عمر کنند. اگر آن‌ها را ببینید، فروتنی و خاکساری و درخواست [گویی] آنچه به خداوند نزدیکشان می‌سازد را دیده‌اید. اگر نزدشان نرویم، گمان می‌کنند از آن‌ها ناخشنودیم و اوقاتی که در کنارشان هستیم هم پیمان شده‌اند تا نزد ما باشند و خسته نمی‌شوند و از پا نمی‌نشینند و کتاب خداوند عزّوجلّ را چنان‌که ما به آنان آموخته‌ایم تلاوت می‌کنند. در آنچه به ایشان می‌آموزیم چیزهایی باشد که اگر بر مردم خوانده شود باور نمی‌کنند و به آن کفر می‌ورزند. هرگاه در قرآن به چیزی برخورند که آن را نمی‌دانند از ما می‌پرسند و چون آنان را آگاه سازیم سینه‌هایشان برای آنچه از ما می‌شنوند فراخ گردد و از ما می‌خواهند نزدشان بمانیم تا ما را از دست ندهند و می‌دانند آنچه به آن‌ها می‌آموزیم منّتی بزرگ از سوی خداوند بر آنهاست. برای نبرد همراه امام (علیه السلام) آماده‌اند و هرگاه امام (علیه السلام) برخیزد سلاح‌داران آن‌ها به نبرد می‌شتابند و از خداوند عزّوجلّ می‌خواهند ایشان را از جمله کسانی قرار دهد که به دست آن‌ها دینش را یاری می‌کنند. آنان پیران و جوانانی هستند که هرگاه جوانی از آن‌ها پیری را ببیند به خدمتش همچون بنده‌ای می‌نشیند و تا پیر فرمانش ندهد بر نمی‌خیزد. راه خواسته‌ی امام را نیک‌تر از هر آفریده‌ای می‌شناسند و هرگاه امام فرمان انجام کاری را به آن‌ها دهد، برای انجام آن کار تا ابد به پا می‌خیزند تا اینکه امام و فرمانده‌ی آن‌ها به کاری دگر دستور دهد. اگر آنان بر همه‌ی آفریدگان از مشرق گرفته تا مغرب وارد شوند، در ساعتی آن‌ها را نابود می‌کنند و هیچ شمشیری در برابرشان کارساز نمی‌افتد. آنان شمشیرهایی آهنین دارند ولی نه از جنس این آهن‌ها، اگر یک تن از آن‌ها شمشیر خود بر کوهی فرود آورد هرآینه آن را می‌شکافد و تکّه‌تکّه می‌کند. امام (علیه السلام) در ساعتی آنان را از هند و دیلم و روم و بربر و فارس و سرزمین‌های بین جابرس و جابلق که یکی در مشرق است و دیگری در مغرب، عبور می‌دهد و آنان بر اهل هیچ دینی وارد نمی‌شوند مگر اینکه آنان را به‌سوی خداوند عزّوجلّ و اسلام دعوت کنند و آن‌ها را به اقرارکردن به محمّد (و یگانگی خدا و ولایت ما اهل بیت (علیهم السلام) فرا خوانند. پس هرکس از آن‌ها بپذیرد و به اسلام بپیوندد رهایش کنند و بر آن قوم از سوی خود امیری بنشانند و هرکس نپذیرد و به محمّد (و اسلام اقرار نکند و اسلام نیاورد او را بکشند؛ آنچنان که در شرق و غرب و بین آن دو و پشت کوه‌ها هیچ‌کس باقی نمی‌ماند مگر اینکه ایمان آورده باشد.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۷۸ مختصرالبصایر، ص۶۸/ البرهان
الصّادق (علیه السلام)- إِنَّ عِلْمَ عَالِمِ الْمَدِینَهًِْ یَنْتَهِی إِلَی أَنْ لَا یَقْفُوَ الْأَثَرَ وَ لَا یَزْجُرَ الطَّیْرَ وَ یَعْلَمَ فِی اللَّحْظَهًِْ الْوَاحِدَهًِْ مَسِیرَهًَْ الشَّمْسِ یَقْطَعُ اثْنَیْ عَشَرَ بُرْجاً وَ اثْنَیْ عَشَرَ بَرّاً وَ اثْنَیْ عَشَرَ بَحْراً وَ اثْنَیْ عَشَرَ عَالَما.
امام صادق (علیه السلام) عالم مدینه خبر از جایی می‌دهد که نمی‌توان از آنجا خبرداد و پرنده‌ی فکر را پرواز می‌دهد و در یک چشم‌به‌هم‌زدن از جریان‌هایی که در مسیر خورشید اتّفاق می‌افتد اطلاع دارد که دوازده برج و دوازده خشکی و دوازده دریا و دوازده عالم را می‌پیماید.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۸۰ الإختصاص، ص۳۱۹/ نورالثقلین