إِلَّا مَن رَّحِمَ رَبُّكَۚ وَلِذَٰلِكَ خَلَقَهُمۡۗ وَتَمَّتۡ كَلِمَةُ رَبِّكَ لَأَمۡلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ ٱلۡجِنَّةِ وَٱلنَّاسِ أَجۡمَعِينَ
119إِلَّا مَن رَّحِمَ رَبُّكَۚ وَلِذَٰلِكَ خَلَقَهُمۡۗ وَتَمَّتۡ كَلِمَةُ رَبِّكَ لَأَمۡلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ ٱلۡجِنَّةِ وَٱلنَّاسِ أَجۡمَعِينَ
119الباقر (علیه السلام)- عن ابی‌عبیده الحذاء قال: سَأَلْتُ أَبَاجَعْفَرٍ (علیه السلام) عَنِ الِاسْتِطَاعَهًِْ وَ قَوْلِ النَّاسِ فَقَالَ وَ تَلَا هَذِهِ الْآیَهًَْ وَ لا یَزالُونَ مُخْتَلِفِینَ إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّکَ وَ لِذلِکَ خَلَقَهُمْ یَا أَبَا عُبَیْدَهًَْ النَّاسُ مُخْتَلِفُونَ فِی إِصَابَهًِْ الْقَوْلِ وَ کُلُّهُمْ هَالِکٌ.
امام باقر (علیه السلام)- ابوعبیده حذاء گوید: از امام باقر (علیه السلام) درباره‌ی اینکه مردم در افعال خود اختیار دارند یا مجبورند سؤال کردم و اشاره کردم که عقیده‌ی مردم، در این مورد مختلف است. امام (علیه السلام) پس‌از خواندن این آیه‌ی وَ لا یَزالُونَ مُخْتَلِفِینَ إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّکَ وَ لِذلِکَ خَلَقَهُمْ فرمود: «ای اباعبیده! مردم در ادّعای خود، راجع به این مسأله اختلاف دارند امّا همه‌ی آن‌ها در اشتباهند».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۶، ص۸۱۴ الکافی، ج۱، ص۴۲۹/ بحار الأنوار، ج۲۴، ص۳۵۳/ تأویل الآیات الظاهرهًْ، ص۲۳۳/ نور الثقلین، «یا با عبیده» بدل «یا أبا عبیده»/ البرهان
الصّادق (علیه السلام)- سُئِلَ أَبُوعَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ وَ لَوْ شاءَ رَبُّکَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً واحِدَةً وَ لا یَزالُونَ مُخْتَلِفِینَ إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّکَ فَقَالَ کَانُوا أُمَّهًًْ وَاحِدَهًًْ فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِیِّینَ لِیَتَّخِذَ عَلَیْهِمُ الْحُجَّهًَْ.
امام صادق (علیه السلام)- از امام صادق (علیه السلام) راجع به آیه: وَ لَوْ شاءَ رَبُّکَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً واحِدَةً وَ لا یَزالُونَ مُخْتَلِفِینَ إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّکَ وَ لِذلِکَ خَلَقَهُمْ، سؤال شد؟ حضرت فرمود: «مردم یک امّت بودند و حقّ تعالی انبیاء (را برانگیخت و برای ایشان فرستاد تا حجّت بر آن‌ها تمام باشد».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۶، ص۸۱۴ الکافی، ج۸، ص۳۷۹/ بحار الأنوار، ج۱۱، ص۳۱/ العیاشی، ج۲، ص۱۶۴/ علل الشرایع، ج۱، ص۱۲۰/ نور الثقلین/ البرهان
علیّ‌بن‌إبراهیم (رحمة الله علیه)- وَ لَوْ شَاءَ رَبُّکَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً وَاحِدَةً أَیْ عَلَی مَذْهَبٍ وَاحِدٍ وَ لَا یَزالُونَ مُخْتَلِفِینَ إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّکَ وَ لِذلِکَ خَلَقَهُمْ.
علیّ‌بن‌ابراهیم (رحمة الله علیه)- وَ لَوْ شَاء رَبُّکَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً وَاحِدَةً؛ [یعنی] آنان را [به اجبار] بر یک مذهب یکتا قرار می‌داد.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۶، ص۸۱۴ القمی، ج۱، ص۳۳۷/ البرهان
السّجّاد (علیه السلام)- عَنْ عَبْدِاللَّهِ‌بْنِ‌غَالِبٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ رَجُلٍ قَال سَأَلْتُ عَلِیَّ‌بْنَ‌الْحُسَیْنِ (علیه السلام) عَنْ قَوْلِ اللَّهِ وَ لا یَزالُونَ مُخْتَلِفِینَ قَالَ عَنَی بِذَلِکَ مَنْ خَالَفَنَا مِنْ هَذِهِ الْأُمَّهًِْ وَ کُلُّهُمْ یُخَالِفُ بَعْضُهُمْ بَعْضاً فِی دِینِهِم إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّکَ وَ لِذلِکَ خَلَقَهُمْ فَأُولَئِکَ أَوْلِیَاؤُنَا مِنَ الْمُؤْمِنِینَ وَ لِذَلِکَ خَلَقَهُمْ مِنَ الطِّینَهًِْ طِیناً.
امام سجاد (علیه السلام)- عبدالله‌بن‌غالب از پدرش او از مردی روایت می‌کند که گفت: «از حضرت زین‌العابدین (علیه السلام) معنی این آیه وَ لا یَزالُونَ مُخْتَلِفِین را پرسیدم. فرمود: «منظور، کسانی از این امّت هستند که مخالف هستند که تمام آن‌ها در دین با یکدیگر اختلاف دارند و إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّکَ وَ لِذلِکَ خَلَقَهُمْ؛ امّا این دسته، دوستان ما از مؤمنین هستند به همین‌جهت آن‌ها را از طینت پاک آفریده است».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۶، ص۸۱۴ بحار الأنوار، ج۲۴، ص۲۰۴/ العیاشی، ج۲، ص۱۶۴، «الا من رحم ربک ... من الطینهًْ طینا» محذوف/ نور الثقلین، «الا من رحم ربک ... من الطینهًْ طینا» محذوف
الباقر (علیه السلام)- قَوْلُهُ إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّکَ قَالَ هُمْ شِیعَتُنَا وَ لِرَحْمَتِهِ خَلَقَهُم وَ هُوَ قَوْلُهُ وَ لِذلِکَ خَلَقَهُمْ یَقُولُ لِطَاعَهًِْ الْإِمَامِ.
امام باقر (علیه السلام)- آنان شیعیان ما هستند و خداوند از روی رحمت خویش آنان را آفریده‌است. زیرا می‌فرماید: وَ لِذَلِکَ خَلَقَهُمْ؛ [یعنی] به خاطر اطاعت از امام خلق شده‌اند».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۶، ص۸۱۴ الکافی، ج۱، ص۴۲۹/ بحار الأنوار، ج۲۴، ص۳۵۳/ تأویل الآیات الظاهرهًْ، ص۲۳۳/ نور الثقلین/ وسایل الشیعهًْ، ج۲۷، ص۶۷، «و لذلک خلقهم یقول یطاعهًْ الامام» محذوف/ البرهان
ابن‌عبّاس (رحمة الله علیه)- إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّکَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ فَإِنَّهُمْ لَا یَخْتَلِفُونَ وَ یَجْتَمِعُونَ عَلَی الْحَقِّ.
ابن‌عبّاس (رحمة الله علیه)- إِلاَّ مَن رَّحِمَ رَبُّکَ؛ مگر کسی از مؤمنین، که پروردگارت به او رحم کند! که آن‌ها اختلاف نمی‌کنند و دور حق جمع می‌شوند.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۶، ص۸۱۴ مرآهًْ العقول، ج۵، ص۱۰۸
الصّادق (علیه السلام)- یعقوب‌بن‌شعیب قال: سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلَّا لِیَعْبُدُونِ قَالَ خَلَقَهُمْ لِلْعِبَادَهًِْ قَالَ قُلْتُ وَ قَوْلُهُ لا یَزالُونَ مُخْتَلِفِینَ إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّکَ وَ لِذلِکَ خَلَقَهُمْ فَقَالَ نَزَلَتْ هَذِهِ بَعْدَ تِلْکَ.
امام صادق (علیه السلام)- یعقوب‌بن‌شعیب گوید: درباره‌ی معنای آیه‌ی وَ مَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنسَ إِلَّا لِیَعْبُدُونِ؛ پرسیدم که معنای آن چیست؟ فرمود: «آنان را برای عبادت آفریده است». به ایشان عرض کردم: «پس معنی آیه‌ی وَ لاَ یَزَالُونَ مُخْتَلِفِینَ، إِلاَّ مَن رَّحِمَ رَبُّکَ وَ لِذَلِکَ خَلَقَهُمْ چیست»؟ فرمود: «این آیات بعد از آن آیات نازل شده است».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۶، ص۸۱۶ بحار الأنوار، ج۵، ص۳۱۸/ العیاشی، ج۲، ص۱۶۴/ مستدرک الوسایل، ج۱، ص۱۲۱/ نور الثقلین/ البرهان
أمیرالمؤمنین (علیه السلام)- قَالَ أمیرالمؤمنین (علیه السلام) نَسَخَ قَوْلُهُ تَعَالَی وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلَّا لِیَعْبُدُونِ قَوْلَهُ عَزَّوَجَلَّ وَ لا یَزالُونَ مُخْتَلِفِینَ إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّکَ وَ لِذلِکَ خَلَقَهُمْ أَیْ لِلرَّحْمَهًِْ خَلَقَهُمْ.
امام علی (علیه السلام)- این سخن خدای تعالی: من جنّ و انس را نیافریدم، جز برای اینکه عبادتم کنند. (ذاریات/۵۶) این سخن خدای عزّوجلّ وَ لا یَزالُونَ مُخْتَلِفِینَ إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّکَ را نسخ کرد. وَ لِذلِکَ خَلَقَهُمْ؛ [یعنی] آن‌ها را برای رحمت آفریده است.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۶، ص۸۱۶ بحار الأنوار، ج۹۰، ص۱۰/ نور الثقلین، «بتفاوت»
الصّادق (علیه السلام)- عَنْ أبِی‌بَصیر قَال: سَأَلْتُ أَبَاعَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) عَنْ قَوْلِهِ عَزَّوَجَلَّ وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلَّا لِیَعْبُدُونِ قَالَ خَلَقَهُمْ لِیَأْمُرَهُمْ بِالْعِبَادَهًِْ قَالَ وَ سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِهِ عَزَّوَجَلَّ وَ لا یَزالُونَ مُخْتَلِفِینَ إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّکَ وَ لِذلِکَ خَلَقَهُمْ قَالَ خَلَقَهُمْ لِیَفْعَلُوا مَا یَسْتَوْجِبُونَ بِهِ رَحْمَتَهُ فَیَرْحَمَهُمْ.
امام صادق (علیه السلام)- ابوبصیر گوید: از امام صادق (علیه السلام) درباره‌ی معنی آیه: من جنّ و انس را نیافریدم، جز برای اینکه عبادتم کنند. (ذاریات/۵۶) سؤال کردم و ایشان فرمود: «آنان را آفرید تا به عبادت خود فرمان دهد». [و نیز] درباره‌ی تفسیر آیه‌ی وَ لاَ یَزَالُونَ مُخْتَلِفِینَ، إِلاَّ مَن رَّحِمَ رَبُّکَ وَ لِذَلِکَ خَلَقَهُمْ سؤال کردم. ایشان فرمود: «خداوند بندگانی را آفرید تا اعمالی را انجام دهند که مستوجب لطف و رحمت او گردند و سپس رحمت خود را شامل حال آنان کند».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۶، ص۸۱۶ بحار الأنوار، ج۵، ص۳۱۳/ التوحید، ص۴۰۳، «و ما خلقت ... بالعبادهًْ» محذوف/ علل الشرایع، ج۱، ص۱۳/ وسایل الشیعهًْ، ج۱، ص۸۴/ نور الثقلین/ البرهان
الباقر (علیه السلام)- عَنْ أَبِی‌جَعْفَرٍ (علیه السلام) فِی قَوْلِهِ وَ لا یَزالُونَ مُخْتَلِفِینَ فِی الدِّینِ إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّکَ یَعْنِی آلَ مُحَمَّد (وَ أَتْبَاعَهُمْ یَقُولُ اللَّهُ وَ لِذلِکَ خَلَقَهُمْ یَعْنِی أَهْلَ رَحْمَهًٍْ لَا یَخْتَلِفُونَ فِی الدِّین.
امام باقر (علیه السلام)- وَ لا یَزالُونَ مُخْتَلِفِینَ آنان پیوسته در امر دین با هم اختلاف دارند. إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّکَ؛ مگر آن‌کس که خداوند به او رحم کند و منظور از آنان، خاندان پیامبر (صلی الله علیه و آله) و پیروان آن‌ها هستند و خداوند می‌فرماید: وَ لِذَلِکَ خَلَقَهُمْ [یعنی] آن‌ها را اهل رحمت خلق کرد که در امر دین با هم اختلافی ندارند.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۶، ص۸۱۶ بحار الأنوار، ج۲۴، ص۲۰۴/ القمی، ج۱، ص۳۳۸/ نور الثقلین/ البرهان
السّجّاد (علیه السلام)- وَ لَا یَزالُونَ مُخْتَلِفِینَ إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّکَ وَ لِذلِکَ خَلَقَهُمْ فَأُولئِکَ هُمْ أَوْلِیَاؤُنَا مِنَ الْمُؤْمِنِینَ وَ لِذلِکَ خَلَقَهُمْ مِنَ الطِّینَهًِْ الطَّیِّبَهًْ.
امام سجاد (علیه السلام)- وَ لاَ یَزَالُونَ مُخْتَلِفِینَ، إِلاَّ مَن رَّحِمَ رَبُّکَ وَ لِذَلِکَ خَلَقَهُمْ؛ منظور از ایشان، شیعیان مؤمن ما هستند. به همین دلیل خداوند آن‌ها را از گل پاک آفرید.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۶، ص۸۱۶ العیاشی، ج۲، ص۱۶۴