۞ وَتَرَى ٱلشَّمۡسَ إِذَا طَلَعَت تَّزَٰوَرُ عَن كَهۡفِهِمۡ ذَاتَ ٱلۡيَمِينِ وَإِذَا غَرَبَت تَّقۡرِضُهُمۡ ذَاتَ ٱلشِّمَالِ وَهُمۡ فِي فَجۡوَةࣲ مِّنۡهُۚ ذَٰلِكَ مِنۡ ءَايَٰتِ ٱللَّهِۗ مَن يَهۡدِ ٱللَّهُ فَهُوَ ٱلۡمُهۡتَدِۖ وَمَن يُضۡلِلۡ فَلَن تَجِدَ لَهُۥ وَلِيࣰّا مُّرۡشِدࣰا
17ابن‌عبّاس ( وَ قِیلَ: تَقْرِضُهُمْ أَیْ تُجَاوِزُ مُنْحَرِفَهًًْ عَنْهُمْ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ (وَ هُمْ فِی فَجْوَةٍ مِنْهُ أَیْ فِی مَوْضِعٍ مُتَّسِعٍ مِنَ الْکَهْفِ.
ابن‌عبّاس (رحمة الله علیه)- و گفته شده است: تَقْرِضُهُمْ یعنی از آن‌ها روی‌گردان و منحرف می‌شد و از کنارشان می‌گذشت [و خورشید پرتو خود را به آن‌ها نمی‌تابانید. این معنی] از ابن‌عبّاس (رحمة الله علیه) است. هُمْ فی فَجْوَةٍ مِنْهُ یعنی [آن‌ها] درجای وسیعی از غار [قرار داشتند].
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۸، ص۴۳۸ بحرالعرفان، ج۱۰، ص۱۲۶
الصّادق ( عَنْ عَبْدِ‌اللَّهِ‌بْنِ‌الْفَضْلِ الْهَاشِمِیِّ قَالَ سَأَلْتُ أَبَاعَبْدِ‌اللَّهِ جعفربن‌محمد (عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ‌وَ‌جَلَّ مَنْ یَهْدِ اللهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ وَ مَنْ یُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ وَلِیًّا مُرْشِداً فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی یُضِلُّ الظَّالِمِینَ یَوْمَ الْقِیَامَهًِْ عَنْ دَارِ کَرَامَتِهِ وَ یَهْدِی أَهْلَ الْإِیمَانِ وَ الْعَمَلِ الصَّالِحِ إِلَی جَنَّتِه کَمَا قال عزَّ‌وَ‌جَلَّ وَ یُضِلُّ اللهُ الظَّالِمِینَ وَ یَفْعَلُ اللهُ ما یَشاءُ وَ قَالَ اللَّهُ عَزَّ‌وَ‌جَلَّ إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ یَهْدِیهِمْ رَبُّهُمْ بِإِیمانِهِمْ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهارُ فِی جَنَّاتِ النَّعِیمِ قَالَ فَقُلْتُ فَقَوْلُهُ وَ ما تَوْفِیقِی إِلَّا بِاللهِ وَ قَوْلُهُ عَزَّ‌وَ‌جَلَّ إِنْ یَنْصُرْکُمُ اللهُ فَلا غالِبَ لَکُمْ وَ إِنْ یَخْذُلْکُ فَمَنْ ذَا الَّذِی یَنْصُرُکُمْ مِنْ بَعْدِهِ فَقَالَ إِذَا فَعَلَ الْعَبْدُ مَا أَمَرَهُ اللَّهُ عَزَّ‌وَ‌جَلَّ بِهِ مِنَ الطَّاعَهًِْ کَانَ فِعْلُهُ وِفْقاً لِأَمْرِ اللَّهِ عَزَّ‌وَ‌جَلَّ وَ سُمِّیَ الْعَبْدُ بِهِ مُوَفَّقاً وَ إِذَا أَرَادَ الْعَبْدُ أَنْ یَدْخُلَ فِی شَیْءٍ مِنْ مَعَاصِی اللَّهِ فَحَالَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی بَیْنَهُ وَ بَیْنَ تِلْکَ الْمَعْصِیَهًِْ فَتَرَکَهَا کَانَ تَرْکُهُ لَهَا بِتَوْفِیقِ اللَّهِ تَعَالَی وَ مَتَی خُلِّیَ بَیْنَهُ وَ بَیْنَ الْمَعْصِیَهًِْ فَلَمْ یَحُلْ بَیْنَهُ وَ بَیْنَهَا حَتَّی یَرْتَکِبَهَا فَقَدْ خَذَلَهُ وَ لَمْ یَنْصُرْهُ وَ لَمْ یُوَفِّقْهُ.
امام صادق (علیه السلام)- عبدالله‌بن‌فضل هاشمی گوید: از امام صادق (علیه السلام) درباره‌ی آیه: مَن یَهْدِ اللهُ فَهُوَ المُهْتَدِی وَ مَن یُضْلِلْ فَلَن تَجِدَ لَهُ وَلِیًّا مُّرْشِدًا سؤال کردم. ایشان فرمود: «خداوند متعال، ستمکاران را در روز قیامت از سرای کرامت خویش دور می‌گرداند و اهل ایمان و عمل صالح را به‌سوی بهشت رهنمون می‌سازد؛ همان‌طور که خداوند متعال فرمود: و ستمگران را گمراه می‌سازد، [و لطف خود را از آن‌ها برمی‌گیرد] خداوند هر کار را بخواهد [و مصلحت بداند] انجام می‌دهد! (ابراهیم/۲۷) و نیز خداوند متعال فرمود: [ولی] کسانی که ایمان آوردند و کارهای شایسته انجام دادند، پروردگارشان آن‌ها را در پرتو ایمانشان هدایت می‌کند از زیر [قصرهای] آن‌ها در باغ‌های بهشت، نهرها جاری است. (یونس/۹)». عرض کردم: «مراد از «توفیق» در کتاب خداوند عزّوجلّ: و توفیق من، جز به خدا نیست! (هود/۸۸) و همچنین «خذلان» در آیه‌ی شریفه: إاگر خداوند شما را یاری کند، هیچ‌کس بر شما پیروز نخواهد شد! و اگر دست از یاری شما بردارد، کیست که بعد از او، شما را یاری کند؟! (آل عمران/۱۶۰) چیست»؟ فرمود: «هرگاه بنده‌ای عمل شایسته‌ای را که خدا به او دستور داده انجام داد، این کردارش مناسب و موافق با فرمان خدا است که به او بنده‌ی موفّق گویند. و هرگاه بخواهد مرتکب گناهی شود پروردگار مانعی میان بنده و آن معصیت ایجاد می‌فرماید که در نتیجه، آن را انجام نمی‌دهد، که ترک آن معصیت به کمک و مدد خدای تعالی بوده است و اگر میان او و گناه را واگذارد و حایلی ایجاد نکند، و بنده مرتکب آن گناه گردد، خداوند عزّوجلّ یاری‌اش نکرده و موفّقش نگردانده و در نتیجه او را درمانده و بیچاره ساخته است».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۸، ص۴۳۸ بحارالأنوار، ج۵، ص۱۹۹/ التوحید، ص۲۴۱/ معانی الأخبار، ص۲۰/ نورالثقلین و البرهان؛ «قال فقلت فقوله و ما توفیقی ... الی آخر» محذوف
الباقر ( وَ لَا تَکُونُوا فِی حِزْبِ الشَّیْطَانِ فَتَضِلُّوا یَهْلِکُ مَنْ هَلَکَ وَ یَحْیَا مَنْ حَیَّ وَ عَلَی اللَّهِ الْبَیَانُ بَیَّنَ لَکُمْ فَاهْتَدُوا وَ بِقَوْلِ الْعُلَمَاءِ فَانْتَفِعُوا وَ السَّبِیلُ فِی ذَلِکَ إِلَی اللَّهِ {فَ} مَنْ یَهْدِ اللهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ وَ مَنْ یُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ وَلِیًّا مُرْشِداً.
امام باقر (علیه السلام)- در گروه شیطان نباشید که گمراه می‌شوید. هرکه گمراه شود، هلاک می‌گردد، و کسی که زنده ماند، زنده می‌ماند. بر خدا بیان حق است که برایتان بیان کرده، پس هدایت شوید و از گفتار دانشمندان بهره ببرید، و راه آن به سوی خداست. مَنْ یَهْدِ اللهُ فَهُوَ الْمهْتَدِ وَ مَنْ یُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ وَلِیًّا مُرْشِداً.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۸، ص۴۴۰ بحارالأنوار، ج۲، ص۹۸