العسکری (علیه السلام)- ثُمَّ أَفِیضُوا مِنْ حَیْثُ أَفاضَ النَّاسُ ارْجِعُوا مِنَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ مِنْ حَیْثُ رَجَعَ النَّاسُ مِنْ جَمْعٍ وَ النَّاسُ هَاهُنَا فِی هَذَا الْمَوْضِعِ الْحَاجُّ غَیْرُ الْحُمْسِ فَإِنَّ الْحُمْسَ کَانُوا لَا یُفِیضُونَ مِنْ جَمْعٍ.

امام عسکری (علیه السلام) [یعنی] از همان‌جایی که مردم از مشعر بازگشتند، [به‌سوی سرزمین منی] بازگردید و مراد از النَّاسُ که در اینجا ذکر شده، حاجیان غیر حُمسی است که حُمسی‌ها از محل اجتماع مردم (مشعر) باز نمی‌گردند. (به قریش حمس می‌گفتند چون در دین خود بسیار سخت‌گیر بودند و می‌گفتند ما اهل الله هستیم و لذا نباید از محدوده‌ی حرم خدا و از مشعر خارج گردیم).

تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۲، ص۷۸ بحارالأنوار، ج۹۶، ص۲۵۷/ الإمام العسکری، ص۶۰۵

الصّادق (علیه السلام)- إِنَ إِبْرَاهِیمَ (علیه السلام) أَخْرَجَ إِسْمَاعِیلَ (علیه السلام) إِلَی الْمَوْقِفِ فَأَفَاضَا مِنْهُ ثُمَّ إِنَّ النَّاسَ کَانُوا یُفِیضُونَ مِنْهُ حَتَّی إِذَا کَثُرَتْ قُرَیْشٌ قَالُوا لَا نُفِیضُ مِنْ حَیْثُ أَفَاضَ النَّاسُ وَ کَانَتْ قُرَیْشٌ تُفِیضُ فِی الْمُزْدَلِفَهًِْ وَ مَنَعُوا النَّاسَ أَنْ یُفِیضُوا مَعَهُمْ إِلَّا مِنْ عَرَفَاتٍ فَلَمَّا بَعَثَ اللَّهُ مُحَمَّداً (صلی الله علیه و آله) أَمَرَهُ أَنْ یُفِیضَ مِنْ حَیْثُ أَفَاضَ النَّاسُ وَ عَنَی بِذَلِکَ إِبْرَاهِیمَ وَ إِسْمَاعِیل (علیها السلام).

امام صادق (علیه السلام) ابراهیم (علیه السلام)، اسماعیل (علیه السلام) را به‌سوی موقف برد و آن دو از آنجا بازگشتند. سپس همه‌ی مردم از آنجا (همان مسیر) باز می‌گشتند تا اینکه تعداد قریش افزایش یافت و گفتند: «ما از آن مکانی که مردم باز می‌گردند، باز نمی‌گردیم». قریش از مزدلفه بازمی‌گشت و مردم دیگر را از اینکه از مزدلفه بازگردند منع کرده و آنان را وادار می‌نمودند که از عرفات بازگردند. تا هنگامی که خداوند، محمّد (صلی الله علیه و آله) را به پیامبری مبعوث کرد، به او امر فرمود که از همان‌جایی که مردم باز می‌گردند، بازگردد و منظور خداوند از مردم، ابراهیم (علیه السلام) و اسماعیل (علیه السلام) بود.

تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۲، ص۷۸ وسایل الشیعه، ج۱۳، ص۵۵۴/ البرهان/ بحارالأنوار، ج۹۶، ص۲۵۶ و العیاشی، ج۱، ص۹۷/ و نورالثقلین

الصّادق (علیه السلام)- إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) أَقَامَ بِالْمَدِینَهًِْ عَشْرَ سِنِینَ لَمْ یَحُجَّ ثُمَّ أَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ عَلَیْهِ وَ أَذِّنْ فِی النَّاسِ بِالْحَجِّ یَأْتُوکَ رِجالًا وَ عَلی کُلِّ ضامِرٍ یَأْتِینَ مِنْ کُلِّ فَجٍّ عَمِیقٍ ... فَخَرَجَ النَّبِیُّ (صلی الله علیه و آله) وَ أَصْحَابُهُ مُهِلِّینَ بِالْحَجِّ حَتَّی أَتَوْا مِنًی فَصَلَّی الظُّهْرَ وَ الْعَصْرَ وَ الْمَغْرِبَ وَ الْعِشَاءَ الْآخِرَهًَْ وَ الْفَجْرَ ثُمَّ غَدَا وَ النَّاسُ مَعَهُ وَ کَانَتْ قُرَیْشٌ تُفِیضُ مِنَ الْمُزْدَلِفَهًِْ وَ هِیَ جَمْعٌ وَ یَمْنَعُونَ النَّاسَ أَنْ یُفِیضُوا مِنْهَا فَأَقْبَلَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) وَ قُرَیْشٌ تَرْجُو أَنْ تَکُونَ إِفَاضَتُهُ مِنْ حَیْثُ کَانُوا یُفِیضُونَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ عَلَیْهِ ثُمَّ أَفِیضُوا مِنْ حَیْثُ أَفاضَ النَّاسُ وَ اسْتَغْفِرُوا اللهَ یَعْنِی إِبْرَاهِیمَ وَ إِسْمَاعِیلَ وَ إِسْحَاقَ (فِی إِفَاضَتِهِمْ مِنْهَا وَ مَنْ کَانَ بَعْدَهُمْ فَلَمَّا رَأَتْ قُرَیْشٌ أَنَّ قُبَّهًَْ رَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) قَدْ مَضَتْ کَأَنَّهُ دَخَلَ فِی أَنْفُسِهِمْ شَیْءٌ لِلَّذِی کَانُوا یَرْجُونَ مِنَ الْإِفَاضَهًِْ مِنْ مَکَانِهِمْ حَتَّی انْتَهَی إِلَی نَمِرَهًَْ وَ هِیَ بَطْنُ عُرَنَهًَْ بِحِیَالِ الْأَرَاکِ فَضُرِبَتْ قُبَّتُهُ وَ ضَرَبَ النَّاسُ أَخْبِیَتَهُمْ عِنْدَهَا.

امام صادق (علیه السلام) رسول‌خدا (صلی الله علیه و آله) مدّت ده سال بدون آنکه حج به‌جای آوَرَد در مدینه اقامت کرد. سپس خداوند جلیل آیه‌ی: و مردم را دعوت عمومی به حج کن تا پیاده و سواره بر مرکب‌های لاغر از هر راه دوری به‌سوی تو بیایند ... (حج/ ۲۷) را بر ایشان نازل فرمود. پس پیامبر (صلی الله علیه و آله) و یارانش تهلیل‌گویان عازم حج شدند تا آنکه به منی رسیدند و نماز ظهر، عصر، مغرب، عشاء و صبح را خواندند. فردا رسید؛ پس پیامبر (صلی الله علیه و آله) درحالی‌که مردم کنارش بودند و جماعت قریش از مزدلفه کوچ می‌کردند و مانع کوچ‌کردن مردم می‌شدند جلو آمدند. قریش امیدوار بود که حضرت از همان‌جایی که آن‌ها رفتند، روانه شود پس خدای عزّوجلّ بر پیامبر این آیه‌ی: ثُمَّ أَفِیضُوا مِنْ حَیْثُ أَفاضَ النَّاسُ وَ اسْتَغْفِرُوا اللهَ را نازل کرد؛ یعنی از ابراهیم، اسماعیل، اسحاق (علیهم السلام) و کسانی که پس از آن‌ها بودند، در کوچ‌کردن از منی تبعیّت کن. زمانی‌که قریش دیدند که خیمه‌ی (کجاوه) رسول‌خدا (صلی الله علیه و آله) پیش می‌آید گویا چیزی در وجودشان وارد شد که آن‌ها را بر کوچ‌کردن از آنجا امیدوار کرد تا آنکه خیمه‌ی رسول‌خدا (صلی الله علیه و آله) به محلّ «نمره» رسید و آن در وسط منطقه‌ی «عرنه» در برابر منطقه‌ی «اراک» بود و خیمه‌ی ایشان برپا شد و مردم [هم] خیمه‌هایشان را کنار خیمه‌ی حضرت برپا کردند.

تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۲، ص۸۰ نورالثقلین/ وسایل الشیعه، ج۱۱، ص۲۱۶ و تهذیب الأحکام، ج۲۶، ص۴۵۶؛ فیهما: «فلما رأت ... أخبیتهم عندها» محذوفٌ/ الکافی، ج۴، ص۲۴۷؛ فیه: «ان رسول الله اقام ... الناس معه» محذوفٌ/ البرهان؛ فیه: «ان رسول الله ... أخبیتهم عندها» محذوفٌ

الصّادق (علیه السلام)- إِنَ قُرَیْشاً کَانَتْ تُفِیضُ مِنْ جَمْعٍ وَ مُضَرَ وَ رَبِیعَهًَْ مِنْ عَرَفَاتٍ.

امام صادق (علیه السلام) قبیله‌ی قریش از جُمَع و قبیله‌ی مُضَر و رَبیعه، از عرفات بازمی‌گشتند.

تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۲، ص۸۰ وسایل الشیعه، ج۱۳، ص۵۵۴/ البرهان

الصّادق (علیه السلام)- أَفِیضُوا مِنْ حَیْثُ أَفاضَ النَّاسُ قَالَ هُمْ أَهْلُ الْیَمَن.

امام صادق (علیه السلام) منظور از ناس [در اینجا] مردم یمن می‌باشند.

تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۲، ص۸۲ بحارالأنوار، ج۹۶، ص۲۵۶/ العیاشی، ج۱، ص۹۸/ وسایل الشیعه، ج۱۳، ص۵۵۴/ نورالثقلین/ البرهان

الصّادق (علیه السلام)- عَنْ مُعَاوِیَهًْ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) إِنَّ الْمُشْرِکِینَ کَانُوا یُفِیضُونَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَغِیبَ الشَّمْسُ فَخَالَفَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) فَأَفَاضَ بَعْدَ غُرُوبِ الشَّمْسِ قَالَ وَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام): إِذَا غَرَبَتِ الشَّمْسُ فَأَفِضْ مَعَ النَّاسِ وَ عَلَیْکَ السَّکِینَهًَْ وَ الْوَقَارَ وَ أَفِضْ بِالِاسْتِغْفَارِ فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ یَقُولُ ثُمَّ أَفِیضُوا مِنْ حَیْثُ أَفاضَ النَّاسُ وَ اسْتَغْفِرُوا اللهَ إِنَّ اللهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ فَإِذَا انْتَهَیْتَ إِلَی الْکَثِیبِ الْأَحْمَرِ عَنْ یَمِینِ الطَّرِیقِ فَقُلِ: اللَّهُمَّ ارْحَمْ مَوْقِفِی وَ زِدْ فِی عِلْمِی وَ سَلِّمْ لِی دِینِی وَ تَقَبَّلْ مَنَاسِکِی فَإِذَا انْتَهَیْتَ إِلَی الْکَثِیبِ الْأَحْمَرِ عَنْ یَمِینِ الطَّرِیقِ فَقُلِ اللَّهُمَّ ارْحَمْ مَوْقِفِی وَ زِدْ فِی عَمَلِی وَ سَلِّمْ لِی دِینِی وَ تَقَبَّلْ مَنَاسِکِی وَ إِیَّاکَ وَ الْوَجِیفَ الَّذِی یَصْنَعُهُ کَثِیرٌ مِنَ النَّاسِ فَإِنَّهُ بَلَغَنَا أَنَّ الْحَجَّ لَیْسَ بِوَصْفِ الْخَیْلِ وَ لَا إِیضَاعِ الْإِبِلِ وَ لَکِنِ اتَّقُوا اللَّهَ وَ سِیرُوا سَیْراً جَمِیلًا وَ لَا تُوَطِّئُوا ضَعِیفاً وَ لَا تُوَطِّئُوا مُسْلِماً وَ اقْتَصِدُوا فِی السَّیْرِ فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) کَانَ یَقِفُ بِنَاقَتِهِ حَتَّی کَانَ یُصِیبُ رَأْسُهَا مُقَدَّمَ الرَّحْلِ وَ یَقُولُ أَیُّهَا النَّاسُ عَلَیْکُمْ بِالدَّعَهًِْ فَسُنَّهًُْ رَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) تُتَّبَعُ.

امام صادق (علیه السلام) معاویه بن عمار گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود: [در مشعر] مشرکین، پیش از غروب خورشید، کوچ می‌کردند و رسول‌خدا (صلی الله علیه و آله) برخلاف ایشان بعد از غروب خورشید، حرکت می‌فرمود. امام (علیه السلام) افزود: بعد از غروب خورشید، با متانت و آرامش و استغفارگویان، به همراه مردم [از مشعر] خارج شو که خداوند بلندمرتبه فرمود: ثُمَّ أَفِیضُوا مِنْ حَیْثُ أَفاضَ النَّاسُ وَ اسْتَغْفِرُوا اللهَ إِنَّ اللهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ پس زمانی‌که از سمت راست راه، به شن‌زار سرخ رسیدی، بگو: «پروردگارا! در این موقف بر من رحم کن و بر علمم بیافزای و دینم را برایم سالم گردان و مناسکم را بپذیر»! و از خفقانی که بیشتر مردم آن را به‌وجود می‌آورند بر حذر باش. به ما خبر رسیده که حج، [محلّ تفاخر و تکبّرورزی و] محلّ سوارکاری با اسبان یا شترسواری با سرعت نیست؛ بلکه باید از خدا بترسید و به زیبایی حرکت کنید و ضعیف و مسلمان را لگدمال نکنید و در پیمودن راه میانه‌رو باشید. رسول‌خدا (صلی الله علیه و آله) شترش را نگاه می‌داشت طوری‌که سر آن به جلوی پالانش می‌خورد و می‌فرمود: «ای مردم! رفتارهای خود را، کنار گذاشته و از سیره و روش رسول‌خدا (صلی الله علیه و آله) پیروی کنید».

تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۲، ص۸۲ الکافی، ج۴، ص۴۶۷

العسکری (علیه السلام)- وَ اسْتَغْفِرُوا اللهَ لِذُنُوبِکُمْ إِنَّ اللهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ لِلتَّائِبِینَ.

امام عسکری (علیه السلام) از خداوند به‌خاطر گناهانی که مرتکب شده‌اید، طلب بخشش کنید زیرا خداوند در برابر توبه‌کنندگان، بسیار بخشنده و مهربان است.

تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۲، ص۸۴ بحارالأنوار، ج۹۶، ص۲۵۷/ الإمام العسکری، ص۶۰۵