فِي ٱلدُّنۡيَا وَٱلۡأٓخِرَةِۗ وَيَسۡـَٔلُونَكَ عَنِ ٱلۡيَتَٰمَىٰۖ قُلۡ إِصۡلَاحࣱ لَّهُمۡ خَيۡرࣱۖ وَإِن تُخَالِطُوهُمۡ فَإِخۡوَٰنُكُمۡۚ وَٱللَّهُ يَعۡلَمُ ٱلۡمُفۡسِدَ مِنَ ٱلۡمُصۡلِحِۚ وَلَوۡ شَآءَ ٱللَّهُ لَأَعۡنَتَكُمۡۚ إِنَّ ٱللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمࣱ
220
الصّادق (علیه السلام)- قِیلَ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) إِنَّا نَدْخُلُ عَلَی أَخٍ لَنَا فِی بَیْتِ أَیْتَامٍ وَ مَعَهُمْ خَادِمٌ لَهُمْ فَنَقْعُدُ عَلَی بِسَاطِهِمْ وَ نَشْرَبُ مِنْ مَائِهِمْ وَ یَخْدُمُنَا خَادِمُهُمْ وَ رُبَّمَا طَعِمْنَا فِیهِ الطَّعَامَ مِنْ عِنْدِ صَاحِبِنَا وَ فِیهِ مِنْ طَعَامِهِمْ فَمَا تَرَی فِی ذَلِکَ؟ فَقَالَ: إِنْ کَانَ فِی دُخُولِکُمْ عَلَیْهِمْ مَنْفَعَهًٌْ لَهُمْ فَلَا بَأْسَ وَ إِنْ کَانَ فِیهِ ضَرَرٌ فَلَا وَ قَالَ (علیه السلام) بَلِ الْإِنْسانُ عَلی نَفْسِهِ بَصِیرَةٌ فَأَنْتُمْ لَا یَخْفَی عَلَیْکُمْ وَ قَدْ قَالَ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ وَ إِنْ تُخالِطُوهُمْ فَإِخْوانُکُمْ فِی الدِّینِ وَ اللهُ یَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ.
امام صادق (علیه السلام) به امام صادق (علیه السلام) گفته‌شد: «ما به خانه‌ی برادرمان می‌رویم که سرپرست یتیمانی است و خادمی نیز برای آن یتیمان نزد آنها است و بر سر سفره‌ی آنان نشسته و از آب آنان می‌نوشیم و خادم آنان نیز به ما خدمت می‌کند و گاهی آنجا نزد برادرمان مقداری غذا می‌خوریم که مقداری از آن، مال خود او و مقداری، از اموال آن یتیمان می‌باشد. حکم آن چیست»؟ حضرت پاسخ داد: «اگر شما با رفتنتان نزد ایشان، سودی به آنها می‌رسانید، هیچ اشکالی ندارد؛ ولی اگر با این کار، ضرری به آنها می‌رسانید، نباید نزد آنها بروید و خدا فرمود: انسان خودش از وضع خود آگاه است و شما، از (نیک و بد) خویش آگاه هستید و نیز خداوند، فرمود: وَإِنْ تُخَالِطُوهمْ فَإِخْوَانُکُمْ وَاللّه یعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۲، ص۱۴۰ الکافی، ج۵، ص۱۲۹/ بحارالأنوار، ج۷۶، ص۲۷۲/ وسایل الشیعه، ج۱۷، ص۲۴۸/ تهذیب الأحکام، ج۶، ص۳۳۹/ نورالثقلین/ البرهان؛ فیه: «بالتقدیم و التأخیر»
الصّادق (علیه السلام)- عَنْ سَمَاعَهًْ عَنْ الصّادق (علیه السلام): وَ إِنْ تُخالِطُوهُمْ فَإِخْوانُکُمْ فَقَالَ یَعْنِی الْیَتَامَی إِذَا کَانَ الرَّجُلُ یَلِی لِأَیْتَامٍ فِی حَجْرِهِ فَلْیُخْرِجْ مِنْ مَالِهِ عَلَی قَدْرِ مَا یَحْتَاجُ إِلَیْهِ عَلَی قَدْرِ مَا یُخْرِجُهُ لِکُلِّ إِنْسَانٍ مِنْهُمْ فَیُخَالِطُهُمْ وَ یَأْکُلُونَ جَمِیعاً وَ لَا یَرْزَ أَنَّ مِنْ أَمْوَالِهِمْ شَیْئاً إِنَّمَا هِیَ النَّارُ.
امام صادق (علیه السلام) سماعه گوید: درباره آیه وَإِنْ تُخَالِطُوهمْ فَإِخْوَانُکُمْ از امام صادق (علیه السلام) پرسیدم و حضرت پاسخ داد: اگر مرد، یتیمانی را تحت سرپرستی خود دارد، باید از اموال خود به اندازه‌ی آن مقدار که متناسب با هرکدام از آن یتیمان است که معمولاً برای یک انسان کنار می‌گذارند کنار بگذارد و آنها را با هم درآمیزد و همه با هم از آن اموال استفاده کنند و آن مرد نباید چنین فرض کند که بخشی از مال آنها برای اوست [و حق دارد در آن تصرف کند]؛ چرا که این کار [عاقبتش] آتش است.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۲، ص۱۴۲ وسایل الشیعه، ج۱۷، ص۲۵۴/ تهذیب الأحکام، ج۶، ص۳۴۰/ فقه القرآن، ص۲، ص۳۵/ نورالثقلین/ البرهان
الصّادق (علیه السلام)- عَن أَبِِی‌الصَّبَّاحِ الکِنَانِی: فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ وَ مَنْ کانَ فَقِیراً فَلْیَأْکُلْ بِالْمَعْرُوفِ فَقَالَ ذَلِکَ رَجُلٌ یَحْبِسُ نَفْسَهُ عَنِ الْمَعِیشَهًِْ فَلَا بَأْسَ أَنْ یَأْکُلَ بِالْمَعْرُوفِ إِذَا کَانَ یُصْلِحُ لَهُمْ أَمْوَالَهُمْ فَإِنْ کَانَ الْمَالُ قَلِیلًا فَلَا یَأْکُلْ مِنْهُ شَیْئاً. قَالَ: قُلْتُ أَ رَأَیْتَ قَوْلَ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ وَ إِنْ تُخالِطُوهُمْ فَإِخْوانُکُمْ؟ قَالَ: تُخْرِجُ مِنْ أَمْوَالِهِمْ بِقَدْرِ مَا یَکْفِیهِمْ وَ تُخْرِجُ مِنْ مَالِکَ قَدْرَ مَا یَکْفِیکَ ثُمَّ تُنْفِقُهُ. قُلْتُ: أَ رَأَیْتَ إِنْ کَانُوا یَتَامَی صِغَاراً وَ کِبَاراً وَ بَعْضُهُمْ أَعْلَی کِسْوَهًًْ مِنْ بَعْضٍ وَ بَعْضُهُمْ آکَلُ مِنْ بَعْضٍ وَ مَالُهُمْ جَمِیعاً؟ فَقَالَ: أَمَّا الْکِسْوَهًُْ فَعَلَی کُلِّ إِنْسَانٍ مِنْهُمْ ثَمَنُ کِسْوَتِهِ وَ أَمَّا {أَکْلُ} الطَّعَامِ فَاجْعَلُوهُ جَمِیعاً فَإِنْ الصَّغِیرَ یُوشِکُ أَنْ یَأْکُلَ مِثْلَ الْکَبِیرِ.
امام صادق (علیه السلام) از ابوصباح کنانی نقل شده است که امام صادق (علیه السلام) درباره‌ی آیه وَمَن کَانَ فَقِیرًا فَلْیأْکُلْ بِالْمَعْرُوفِ فرمود: «اگر شخصی که از اموال یتیم مراقبت می‌کند از لحاظ معیشت درمضیقه باشد، می‌تواند به قدر متعارف، در مال یتیم تصرف نماید؛ امّا اگر آن مال، ناچیز باشد، نمی‌تواند ذرّه‌ای در آن تصرف کند». راوی می‌گوید: «به حضرت عرض کردم که معنای آیه‌ی: وَإِنْ تُخَالِطُوهمْ فَإِخْوَانُکُمْ چیست»؟ حضرت پاسخ داد: «یعنی از اموال آنان به اندازه‌ی نیاز آنان، و از اموالت به اندازه‌ی نیاز خودت جدا می‌کنی و سپس آن را [باهم مخلوط و یکجا] مصرف می‌نمایی». عرض کردم: «در اینکه برخی یتیمان کوچک‌تر و برخی دیگر بزرگ‌تر هستند و برخی لباس‌های گرانبهاتر از برخی دیگر می‌پوشند و برخی بیشتر از برخی دیگر غذا می‌خورند و اموال آنها، جدا از هم نمی‌باشد، حکم چیست»؟ حضرت پاسخ داد: «باید برای هر یتیمی، لباسی که قیمت آن در شأن اوست در نظر گرفته شود؛ ولی همه‌ی یتیمان را در مورد غذا، یکسان بشمارید؛ چرا که یتیمِ کوچک‌تر پس از مدّت کوتاهی مانند [افراد] بزرگ‌تر خود غذا می‌خورد».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۲، ص۱۴۲ الکافی، ج۵، ص۱۳۰/ تهذیب الأحکام، ج۶، ص۳۴۱/ فقه القرآن، ج۲، ص۳۵/ نورالثقلین؛ فیه: «فی قول الله ... أرأیت قول الله عزوجل» محذوفٌ/ البرهان
الصّادق (علیه السلام)- عَنْ عَلیٍ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ فِی الْیَتَامَی وَ إِنْ تُخالِطُوهُمْ فَإِخْوانُکُمْ. قَالَ: یَکُونُ لَهُمُ التَّمْرُ وَ اللَّبَنُ وَ یَکُونُ لَکَ مِثْلُهُ عَلَی قَدْرِ مَا یَکْفِیکَ وَ یَکْفِیهِمْ وَ لَا یَخْفَی عَلَی اللَّهِ الْمُفْسِدُ مِنَ الْمُصْلِح.
امام صادق (علیه السلام) علی گوید: در مورد کلام خدا درباره‌ی یتیمان وَ إِنْ تُخالِطُوهُمْ فَإِخْوانُکُمْ پرسیدم فرمود: [یعنی] برای آنان به اندازه‌ای که برای آنان بس باشد، خرما و شیر و برای تو هم به اندازه‌ای که برای تو بس باشد، مانند آن را داشته باشی و بر خدا، مفسد از مصلح پنهان نیست.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۲، ص۱۴۲ وسایل الشیعه، ج۱۷، ص۲۵۵/ بحارالأنوار، ج۷۲، ص۱۱/ العیاشی، ج۱، ص۱۰۸/ نورالثقلین/ البرهان
الصّادق (علیه السلام)- لَمَّا نَزَلَ إِنَّ الَّذِینَ یَأْکُلُونَ أَمْوالَ الْیَتامی ظُلْماً إِنَّما یَأْکُلُونَ فِی بُطُونِهِمْ ناراً وَ سَیَصْلَوْنَ سَعِیراً أَخْرَجَ کُلُّ مَنْ کَانَ عِنْدَهُ یَتِیمٌ وَ سَأَلُوا رَسُولَ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) فِی إِخْرَاجِهِمْ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْیَتامی قُلْ إِصْلاحٌ لَهُمْ خَیْرٌ وَ إِنْ تُخالِطُوهُمْ فَإِخْوانُکُمْ وَ اللهُ یَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ وَ قَالَ الصّادق (علیه السلام): لَا بَأْسَ أَنْ تَخْلِطَ طَعَامَکَ بِطَعَامِ الْیَتِیمِ فَإِنَّ الصَّغِیرَ یُوشِکُ أَنْ یَأْکُلَ کَمَا یَأْکُلُ الْکَبِیرُ وَ أَمَّا الْکِسْوَهًُْ وَ غَیْرُهَا فَیُحْسَبُ عَلَی کُلِّ رَأْسٍ صَغِیرٍ وَ کَبِیرٍ کَمْ یَحْتَاجُ إِلَیْهِ.
امام صادق (علیه السلام) هنگامی‌که خداوند این آیه را نازل فرمود: آنان که اموال یتیمان را به ستم می‌خورند مانند آن است که آتش می‌خورند و در قیامت به جهنّم خواهند رفت هرکه یتیمی نزد خود داشت او را بیرون کرد و از رسول‌خدا (صلی الله علیه و آله) اجازه این کار را خواستند؛ خدای تبارک‌وتعالی این آیه‌ی را فرستاد: وَ یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْیَتامی ... مِنَ الْمُصْلِحِ و امام صادق (علیه السلام) [در حدیثی دیگر] فرمود: «مشکلی نیست که هم‌خوراک یتیم باشی [با اندازه و مقدار برابر]؛ زیرا خردسال هم گاهی به اندازه‌ی بزرگسال می‌خورد ولی پوشاک برای کوچک و بزرگ به اندازه‌ی نیاز حساب شود [نه برابر]».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۲، ص۱۴۲ البرهان/ بحارالأنوار، ج۷۲، ص۲/ القمی، ج۱، ص۷۲ و وسایل الشیعه، ج۱۷، ص۲۵۵؛ فیهما: «و قال الصادق ... یحتاج الیه» محذوفٌ
الصّادق (علیه السلام)- عَنْ محمّدبن‌مُسْلم قال: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ بِیَدِهِ الْمَاشِیَهًُْ لِابْنِ أَخٍ لَهُ یَتِیمٍ فِی حَجْرِهِ أَ یَخْلِطُ أَمْرَهَا بِأَمْرِ مَاشِیَتِهِ؟ قَالَ: فَإِنْ کَانَ یَلِیطُ حَوْضَهَا وَ یَقُومُ عَلَی هِنَائِهَا وَ یَرُدُّ نَادَّتَهَا فَیَشْرَبُ مِنْ أَلْبَانِهَا غَیْرَ مُجْتَهِدٍ لِلْحِلَابِ وَ لَا مُضِرٍّ بِالْوَلَدِ ثُمَّ قَالَ: مَنْ کانَ غَنِیًّا فَلْیَسْتَعْفِفْ وَ مَنْ کانَ فَقِیراً فَلْیَأْکُلْ بِالْمَعْرُوفِ وَ اللهُ یَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ.
امام صادق (علیه السلام) محمّدبن‌مسلم گوید: از او (امام صادق (علیه السلام)) درباره‌ی مردی پرسیدم که دام برادرزاده‌ی یتیمِ تحت سرپرستی خود را در دست دارد [و سؤال کردم که] «آیا می‌تواند آنها را همراه دام خود کند»؟ حضرت فرمود: «اگر حوض آب آنها را تعمیر می‌کند [و به آنها آب می‌دهد] و آنها را درمان می‌کند و گریزنده‌ی آنها را [که از گله دور می‌شود] برمی‌گرداند، می‌تواند از شیرشان بنوشد، امّا قصد فروش شیر آنها را نداشته باشد و به بچه‌ی آنها زیان نزند. ... هرکه توانگر است از دست‌بردن به مال یتیم خودداری کند و هرکه ندار است به اندازه بخورد، و خدا افراد مفسد و اصلاح‌گر را خوب می‌شناسد».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۲، ص۱۴۲ بحارالأنوار، ج۷۲، ص۱۱/ العیاشی، ج۱، ص۱۰۸/ البرهان
الباقر (علیه السلام)- عَنْ أبی‌حَمْزهًْ: یَا رَسُولَ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله)! إِنَّ أَخِی هَلَکَ وَ تَرَکَ أَیْتَاماً وَ لَهُمْ مَاشِیَهًٌْ فَمَا یَحِلُّ لِی مِنْهَا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) إِنْ کُنْتَ تَلِیطُ حَوْضَهَا وَ تَرُدُّ نَادَّتَهَا وَ تَقُومُ عَلَی رَعِیَّتِهَا فَاشْرَبْ مِنْ أَلْبَانِهَا غَیْرَ مُجْتَهِدٍ وَ لَا ضَارٍّ بِالْوَلَدِ وَ اللهُ یَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ.
امام باقر (علیه السلام) أبوحمزه گفت: ای رسول‌خدا (صلی الله علیه و آله)! برادرم مُرده و چند یتیم برجای نهاده که [به عنوان ارث] دام دارند؛ چه چیزی از آن دام برای من حلال است؟ آن حضرت فرمود: اگر حوض آبشان را تعمیر کنی و فراریشان را برگردانی و از آنها نگهداری کنی، می‌توانی از شیرشان بنوشی؛ البته نه به قصد فروش شیر آنها و به شرطی که به بچه‌های دام‌ها، زیان نرسانی که خداوند افراد مفسد و افراد اصلاح‌گر را خوب می‌شناسد.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۲، ص۱۴۴ بحارالأنوار، ج۷۲، ص۱۱/ نورالثقلین/ البرهان
الکاظم (علیه السلام)- عَنْ عَبْدالرّحْمن‌بن‌الحَجاج: قَالَ: قُلْتُ لَهُ یَکُونُ لِلْیَتِیمِ عِنْدِیَ الشَّیْءُ وَ هُوَ فِی حَجْرِی أُنْفِقُ عَلَیْهِ مِنْهُ وَ رُبَّمَا أَصَبْتُ مِمَّا یَکُونُ لَهُ مِنَ الطَّعَامِ وَ مَا یَکُونُ مِنِّی إِلَیْهِ أَکْثَرَ. فَقَالَ: لَا بَأْسَ بِذَلِکَ إِنَّ اللَّهَ یَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ.
امام کاظم (علیه السلام) عبدالرّحمن‌بن‌حجّاج به امام کاظم (علیه السلام) گفت: یتیمی، تحت سرپرستی من است و اموال آن یتیم نزد من است که از آن، هزینه‌ی او را می‌دهم و گاهی اوقات از غذای او بهره می‌برم؛ امّا آن مقداری که من از آن استفاده می‌کنم، بیشتر از آن [مقداری که] یتیم [از مال من استفاده می‌کند] نیست. [حکم آن مقداری که استفاده می‌کنم، چیست]؟ حضرت پاسخ داد: اشکالی ندارد و خداوند، مفسد را از مصلح می‌شناسد.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۲، ص۱۴۴ بحارالأنوار، ج۷۲، ص۱۱/ نورالثقلین/ البرهان
الصّادق (علیه السلام)- عَنْ حَنَانِ بْنِ سَدِیرٍ قَال: قَالَ أَبُوعَبدِاللهِ (علیه السلام) سَأَلَنِی عِیسَی‌بْنُ‌مُوسَی عَنِ الْقَیِّمِ لِلْأَیْتَامِ فِی الْإِبِلِ وَ مَا یَحِلُّ لَهُ مِنْهَا؟ فَقُلْتُ لَهُ: إِذَا لَاطَ حَوْضَهَا وَ طَلَبَ ضَالَّتَهَا وَ هَنَأَ جَرْبَاهَا فَلَهُ أَنْ یُصِیبَ مِنْ لَبَنِهَا فِی غَیْرِ نَهْکٍ لِضَرْعٍ وَ لَا فَسَادٍ لِنَسْلٍ.
امام صادق (علیه السلام) امام (علیه السلام) فرمود: عیسی پسر موسی از من پرسید: «کسی که قیّم شتر یتیمان است، آیا می‌تواند از آن شتر بهره ببرد»؟ به او پاسخ دادم: «اگر حوض آن شتران را درست و اصلاح کند و دنبال گمشده‌ی آنها برود و به آن شتران [جهت معالجه از بیماری] قطران بمالد (یعنی هنگام بیماری آنها را معالجه کند)، می‌تواند از شیر آنها استفاده کند؛ ولی نباید آنها را چنان بدوشد که حتی قطره‌ای شیر در پستان آن شتران باقی نماند. هم‌چنین نباید [دوشیدن او باعث شود] به بچه شتران، آسیب وارد شود.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۲، ص۱۴۴ وسایل الشیعه، ج۱۷، ص۲۵۰/ البرهان