سوره بقره - آیه 263 جزء 3 - صفحه 44

    ۞ قَوۡلࣱ مَّعۡرُوفࣱ وَمَغۡفِرَةٌ خَيۡرࣱ مِّن صَدَقَةࣲ يَتۡبَعُهَآ أَذࣰىۗ وَٱللَّهُ غَنِيٌّ حَلِيمࣱ

    263

تفسیر روایی
گفتار پسندیده (در برابر نیازمندان)، و عفو (و گذشت از خشونتهای آنها)، از بخششی که آزاری به دنبال آن باشد، بهتر است؛ و خداوند، بی‌نیاز و بردبار است.
1 (بقره/263)

الرّسول (صلی الله علیه و آله)- مَنْ أَسْدَی إِلَی مُؤْمِنٍ مَعْرُوفاً ثُمَّ آذَاهُ بِالْکَلَامِ أَوْ مَنَّ عَلَیْهِ فَقَدْ أَبْطَلَ اللَّهُ صَدَقَتَهُ.

پیامبر (صلی الله علیه و آله) کسی‌که به مؤمنی نیکی کند سپس با سخن، او را بیازارد یا بر او منّت نهد، یقیناً خداوند صدقه‌ی او را باطل می‌کند.

تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۲، ص۳۵۰ وسایل الشیعه، ج۹، ص۴۵۴/ نورالثقلین

2 (بقره/263)

علیّ‌بن‌إبراهیم (رحمة الله علیه)- مَنْ کَثُرَ امْتِنَانُهُ وَ أَذَاهُ لِمَنْ تَصَدَّقَ عَلَیْهِ بَطَلَتْ صَدَقَتُهُ کَمَا یَبْطُلُ التُّرَابُ الَّذِی یَکُونُ عَلَی الصَّفْوَانِ وَ الصَّفْوَانُ الصَّخْرَهًُْ الْکَبِیرَهًُْ الَّتِی تَکُونُ فِی الْمَفَازَهًِْ فَیَجِیءُ الْمَطَرُ فَیَغْسِلُ التُّرَابَ مِنْهَا وَ یَذْهَبُ بِهِ فَضَرَبَ اللَّهُ هَذَا الْمَثَلَ لِمَنِ اصْطَنَعَ مَعْرُوفاً ثُمَ أَتْبَعَهُ بِالْمَنِ وَ الْأَذَی.

علی‌بن‌ابراهیم (رحمة الله علیه) اگر شخصی بر کسی‌که صدقه داده، منّت و اذیّت فراوان رساند، صدقه‌اش باطل می‌شود همانند از بین‌رفتن خاکی که بر روی «صفوان» است و صفوان، سنگ صاف بزرگی در بیابان می‌باشد. باران می‌بارد، آن خاک را می‌شوید و از بین می‌برد. خداوند این مثال را برای کسی زده است که نیکی می‌کند سپس با منّت و اذیّتی که در پی آن انجام می‌دهد، آن را نابود می‌سازد.

تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۲، ص۳۵۰ بحارالأنوار، ج۹۳، ص۱۴۲/ نورالثقلین

3 (بقره/263)

الرّسول (صلی الله علیه و آله)- إِذَا سَأَلَ السَّائِلُ فَلَا تَقْطَعُوا عَلَیْهِ مَسْئَلَتَهُ حَتَّی یَفْرُغَ مِنْهَا ثُمَّ رُدُّوا عَلَیْهِ بِوَقَارٍ وَ لِینٍ إِمَّا بِبَذلٍ یَسِیرٍ أَوْ رَدٍّ جَمِیلٍ فَإِنَّهُ قَدْ یَأْتِیکُمْ مَنْ لَیْسَ بِإِنْسٍ وَ لَا جَانٍّ یَنْظُرُونَ کَیْفَ صَنِیعُکُمْ فِیمَا خَوَّلَکُمُ اللَّهُ وَ اللَّهُ غَنِیٌّ عَنْ صَدَقاتِکُمْ وَ عَنْ جَمِیعِ طَاعَاتِکُمْ لَمْ یَأْمُرْکُمْ بِهَا وَ لَا بِشَیْءٍ مِنْهَا لِحَاجَهًٍْ مِنْهُ إِلَیْهَا وَ إَِنَّمَا أَمَرَکُمْ بِهَا وَ دَعَاکُمْ إِلَیْهَا لِحَاجَتِکُمْ إِلَی ثَوَابِهَا حَلِیمٌ لَا یُعَاجِلُکُمْ بِالْعُقُوبَهًِْ وَ قِیلَ: لَا یَعْجَلُ بِالْعُقُوبَهًِْ عَلَی مَنْ یَمُنُّ وَ یُؤْذِی بِصَدَقَتِهِ وَ لَوْ وَقَعَ هیَهُنَا مَوْقِعَ حَلِیمٍ حَمِیدٍ أَوْ عَلِیمٍ لَمْ یَحْسُنْ.

پیامبر (صلی الله علیه و آله) چنانچه نیازمندی درخواستی کرد، سخن او را درباره‌ی نیازش قطع نکنید تا آن را به پایان رساند. سپس نیاز او را یا با آرامش و نرمی و احترام برطرف نمایید و یا به زیبایی [بدون رفتار و کلام بد] رد کنید. خداوند [گاهی] کسانی را که نه بشر و نه جن هستند، به‌سوی شما می‌فرستد تا ببیند رفتار شما در قبال چیزی که به شما بخشیده، چگونه است؟ او از صدقات و تمام عباداتتان بی‌نیاز است. خداوند شما را به جهت نیازش به دادن صدقه و انجام طاعات، به انجام آن امر نمی‌کند بلکه او به سبب نیاز شما به ثواب آن اعمال، چنان فرمانی به شما می‌دهد و به انجام آن دعوتتان می‌کند. خداوند حلیمی است که در عقوبت شما عجله نمی‌کند و گفته‌می‌شود در عذاب کسی‌که با صدقه‌اش منّت گذاشته و آزار می‌دهد، تعجیل نمی‌نماید و اگر خداوند حلیم، حمید و علیم نبود، احسان نمی‌کرد.

تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۲، ص۳۵۰ بحرالعرفان/ نورالثقلین؛ فیه: «و الله غنی ...» محذوفٌ