۞ لَّيۡسَ عَلَيۡكَ هُدَىٰهُمۡ وَلَٰكِنَّ ٱللَّهَ يَهۡدِي مَن يَشَآءُۗ وَمَا تُنفِقُواْ مِنۡ خَيۡرࣲ فَلِأَنفُسِكُمۡۚ وَمَا تُنفِقُونَ إِلَّا ٱبۡتِغَآءَ وَجۡهِ ٱللَّهِۚ وَمَا تُنفِقُواْ مِنۡ خَيۡرࣲ يُوَفَّ إِلَيۡكُمۡ وَأَنتُمۡ لَا تُظۡلَمُونَ
272
۞ لَّيۡسَ عَلَيۡكَ هُدَىٰهُمۡ وَلَٰكِنَّ ٱللَّهَ يَهۡدِي مَن يَشَآءُۗ وَمَا تُنفِقُواْ مِنۡ خَيۡرࣲ فَلِأَنفُسِكُمۡۚ وَمَا تُنفِقُونَ إِلَّا ٱبۡتِغَآءَ وَجۡهِ ٱللَّهِۚ وَمَا تُنفِقُواْ مِنۡ خَيۡرࣲ يُوَفَّ إِلَيۡكُمۡ وَأَنتُمۡ لَا تُظۡلَمُونَ
272
الصّادق (علیه السلام)- عَنْ أبی‌بَصیر عَنْ أبی‌عَبدالله (علیه السلام): إِنَّ الزَّکَاهًَْ لَیْسَ یُحْمَدُ بِهَا صَاحِبُهَا وَ إِنَّمَا هُوَ شَیْءٌ ظَاهِرٌ إِنَّمَا حَقَنَ بِهَا دَمَهُ وَ سُمِّیَ بِهَا مُسْلِماً وَ لَوْ لَمْ یُؤَدِّهَا لَمْ تُقْبَلْ لَهُ صَلَاهًٌْ وَ إِنَّ عَلَیْکُمْ فِی أَمْوَالِکُمْ غَیْرَ الزَّکَاهًِْ فَقُلْتُ أَصْلَحَکَ اللَّهُ وَ مَا عَلَیْنَا فِی أَمْوَالِنَا غَیْرُ الزَّکَاهًِْ فَقَالَ سُبْحَانَ اللَّهِ أَ مَا تَسْمَعُ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ یَقُولُ فِی کِتَابِهِ وَ الَّذِینَ فِی أَمْوالِهِمْ حَقٌّ مَعْلُومٌ* لِلسَّائِلِ وَ الْمَحْرُومِ قَالَ قُلْتُ مَا ذَا الْحَقُّ الْمَعْلُومُ الَّذِی عَلَیْنَا قَالَ هُوَ الشَّیْءُ یَعْمَلُهُ الرَّجُلُ فِی مَالِهِ یُعْطِیهِ فِی الْیَوْمِ أَوْ فِی الْجُمْعَهًِْ أَوْ فِی الشَّهْرِ قَلَّ أَوْ کَثُرَ غَیْرَ أَنَّهُ یَدُومُ عَلَیْهِ وَ قَوْلَهُ عَزَّوَجَلَّ وَ یَمْنَعُونَ الْماعُونَ قَالَ هُوَ الْقَرْضُ یُقْرِضُهُ وَ الْمَعْرُوفُ یَصْطَنِعُهُ وَ مَتَاعُ الْبَیْتِ یُعِیرُهُ وَ مِنْهُ الزَّکَاهًُْ فَقُلْتُ لَهُ إِنَّ لَنَا جِیرَاناً إِذَا أَعَرْنَاهُمْ مَتَاعاً کَسَرُوهُ وَ أَفْسَدُوهُ فَعَلَیْنَا جُنَاحٌ إِنْ نَمْنَعْهُمْ فَقَالَ لَا لَیْسَ عَلَیْکُمْ جُنَاحٌ إِنْ تَمْنَعُوهُمْ إِذَا کَانُوا کَذَلِکَ قَالَ قُلْتُ لَهُ وَ یُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلی حُبِّهِ مِسْکِیناً وَ یَتِیماً وَ أَسِیراً قَالَ لَیْسَ مِنَ الزَّکَاهًِْ قُلْتُ قَوْلُهُ عَزَّوَجَلَّ الَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ بِاللَّیْلِ وَ النَّهارِ سِرًّا وَ عَلانِیَةً قَالَ لَیْسَ مِنَ الزَّکَاهًِْ قَالَ فَقُلْتُ قَوْلُهُ عَزَّوَجَلَّ إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقاتِ فَنِعِمَّا هِیَ وَ إِنْ تُخْفُوها وَ تُؤْتُوهَا الْفُقَراءَ فَهُوَ خَیْرٌ لَکُمْ قَالَ لَیْسَ مِنَ الزَّکَاهًِْ وَ صِلَتُکَ قَرَابَتَکَ لَیْسَ مِنَ الزَّکَاهًِْ.
امام صادق (علیه السلام) ابوبصیر از امام صادق (علیه السلام) نقل کرده است. زکات، امری مشخّص [و واجب] است که پرداخت‌کننده‌ی آن، به‌سبب دادن زکات ستوده نمی‌شود؛ زیرا پرداخت آن [وظیفه‌اش بوده و به این واسطه] خونش را حفظ کرده و با پرداخت آن مسلمان خوانده شده [که اگر پرداخت نمی‌کرد، مسلمان نبود و مهدورالدّم بود] واگر آن را نپردازد نماز او پذیرفته‌نمی‌شود. همچنین غیر از زکات، پرداخت چیز دیگری از مالتان نیز برعهده‌ی شماست. گفتم: «فدایتان شوم! ما غیر از زکات، مکلّف به پرداخت چه چیز دیگری هستیم»؟ فرمود: «سبحان الله! آیا نشنیده‌ای که خداوند عزّوجلّ در کتابش فرمود: و آنها که در اموالشان حقّ معلومی است، برای تقاضاکننده و محروم». (معارج/۲۵۲۴) گفتم: «[طبق این آیه] حقّ معلومی که برعهده‌ی ماست، چیست»؟ فرمود: «آن چیزی است که فرد در مالش مشخّص می‌کند و آن را چه کم چه زیاد، در هر روز یا هر هفته یا هر ماه می‌پردازد و بر آن مداومت می‌کند». و درباره‌ی سخن خدای عزّوجلّ: و دیگران را از وسایل ضروری زندگی منع می‌نمایند. (ماعون/۷) فرمود: «آن، همان قرضی که [انسان] می‌دهد، عمل نیکی که انجام می‌دهد، لوازم منزلی که به دیگران امانت می‌دهد و زکاتی که می‌پردازد را در برمی‌گیرد». گفتم: «ما همسایگانی داریم که اگر به آنها کالایی بدهیم آن را می‌شکنند و از بین می‌برند (امانت‌دار نیستند). آیا اگر ما به آنها کمک نکنیم معصیت کرده‌ایم»؟ فرمود: «اگر [قضیّه] به این صورت است، شما به‌سبب ممانعتتان، مؤاخذه نمی‌شوید». به ایشان گفتم: «و غذای [خود] را با اینکه به آن علاقه [و نیاز] دارند، به «مسکین» و «یتیم» و «اسیر» می‌دهند». (انسان/۸) فرمود: «این آیه زکات را شامل نمی‌شود». سخن خداوند عزّوجلّ را گفتم: آنها که اموال خود را، شب و روز، پنهان و آشکار، انفاق می‌کنند. (بقره/۲۷۴) فرمود: «شامل زکات نیست». سخن خداوند عزّوجلّ را گفتم: «اگر انفاق‌ها را آشکار کنید، خوب است! و اگر آنها را مخفی ساخته و به نیازمندان بدهید، برای شما بهتر است». فرمود: «[این هم] زکات نیست و هدیه‌ای که تو به نزدیکانت می‌پردازی نیز، زکات محسوب نمی‌شود».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۲، ص۳۷۲ الکافی، ج۳، ص۴۹۹/ وسایل الشیعه، ج۹، ص۴۷
الصّادق (علیه السلام)- الحَقُّ الْمَعْلُومُ لَیْسَ مِنَ الزَّکَاهًِْ هُوَ الشَّیْءُ تُخْرِجُهُ مِنْ مَالِکَ إِنْ شِئْتَ کُلَّ جُمْعَهًٍْ وَ إِنْ شِئْتَ کُلَّ شَهْرٍ وَ لِکُلِّ ذِی فَضْلٍ فَضْلُهُ وَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ وَ إِنْ تُخْفُوها وَ تُؤْتُوهَا الْفُقَراءَ فَهُوَ خَیْرٌ لَکُمْ فَلَیْسَ مِنَ الزَّکَاهًِْ وَ الْمَاعُونُ لَیْسَ مِنَ الزَّکَاهًِْ هُوَ الْمَعْرُوفُ تَصْنَعُهُ وَ الْقَرْضُ تُقْرِضُهُ وَ مَتَاعُ الْبَیْتِ تُعِیرُهُ وَ صِلَهًُْ قَرَابَتِکَ لَیْسَ مِنَ الزَّکَاهًِْ وَ قَالَ عَزَّوَجَلَّ وَ الَّذِینَ فِی أَمْوالِهِمْ حَقٌّ مَعْلُومٌ فَالْحَقُّ الْمَعْلُومُ غَیْرُ الزَّکَاهًِْ وَ هُوَ شَیْءٌ یَفْرِضُهُ الرَّجُلُ عَلَی نَفْسِهِ أَنَّهُ فِی مَالِهِ وَ نَفْسِهِ وَ یَجِبُ لَهُ أَنْ یَفْرِضَهُ عَلَی قَدْرِ طَاقَتِهِ وَ سَعَتِهِ.
امام صادق (علیه السلام) حقّ معلوم از زکات نیست (زکات به شمار نمی‌آید) و آن چیزی است که از مال خود اگر خواسته‌باشی هر هفته جمعه یا در هر ماه جدا می‌کنی [و می‌بخشی]. و برای هر بخشش و عطایی فضیلتی است. و این آیه: و اگر آنها را مخفی ساخته و به نیازمندان بدهید، برای شما بهتر است نیز از مصادیق زکات نیست. و سوره‌ی ماعون نیز شامل موارد زکات نیست؛ بلکه کار نیکی است که شخص انجام می‌دهد یا وام‌دادن به دیگری است یا کالایی از خانه را به همسایگان و دیگران امانت‌دادن است. و هدیه‌ای که به نزدیکانت می‌دهی نیز از موارد زکات نیست. خداوند بزرگ فرموده است: و آنها که در اموالشان حقّ معلومی است. (معارج/۲۴) حقّ معلوم غیر از زکات است و آن مال یا کمکی است که خود شخص بر خود لازم می‌دارد که برای فرد یا جامعه انجام دهد و واجب است که اندازه‌ی آن را درخور توانایی و گشایش زندگی خویش تعیین کند.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۲، ص۳۷۴ من لایحضره الفقیه، ج۲، ص۴۸/ وسایل الشیعه، ج۹، ص۵۱
الباقر (علیه السلام)- عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِی‌جَعْفَرٍ (علیه السلام) إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقاتِ فَنِعِمَّا هِیَ قَالَ یَعْنِی الزَّکَاهًَْ الْمَفْرُوضَهًَْ قَالَ قُلْتُ وَ إِنْ تُخْفُوها وَ تُؤْتُوهَا الْفُقَراءَ قَالَ یَعْنِی النَّافِلَهًَْ إِنَّهُمْ کَانُوا یَسْتَحِبُّونَ إِظْهَارَ الْفَرَائِضِ وَ کِتْمَانَ النَّوَافِلِ.
امام باقر (علیه السلام) أبو بکیر از شخصی نقل کرده است که امام باقر (علیه السلام) فرمود: «إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقاتِ فَنِعِمَّا هِیَ یعنی زکات واجب». «پرسیدم [مراد از] وَ إِنْ تُخْفُوها وَ تُؤْتُوهَا الْفُقَراءَ چیست»؟ فرمود: «یعنی امور مستحب. چنین پسندیده است که واجبات را آشکار کنند و مستحبّات را پنهان انجام دهند».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۲، ص۳۷۴ الکافی، ج۴، ص۶۰/ وسایل الشیعه، ج۹، ص۳۱۰/ نورالثقلین/ البرهان
الصّادق (علیه السلام)- فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ وَ إِنْ تُخْفُوها وَ تُؤْتُوهَا الْفُقَراءَ فَهُوَ خَیْرٌ لَکُمْ فَقَالَ هِیَ سِوَی الزَّکَاهًِْ إِنَّ الزَّکَاهًَْ عَلَانِیَهًٌْ غَیْرُ سِرٍّ.
امام صادق (علیه السلام) [صدقه را باید پنهان پرداخت که خداوند عزّوجلّ می‌فرماید:] ... وَإِن تُخْفُوها وَتُؤْتُوها الْفُقَرَاء فَهوَ خَیرٌ لُّکمْ؛ امّا در این قسمت از آیه، زکات واجب منظور نیست. زیرا زکات واجب را باید آشکارا پرداخت کنند نه مخفیانه».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۲، ص۳۷۴ الکافی، ج۳، ص۵۰۲/ تهذیب الأحکام، ج۴، ص۱۰۴/ وسایل الشیعه، ج۹، ص۳۱۰/ نورالثقلین/ البرهان
الصّادق (علیه السلام)- عَن الحَلَبی: سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ وَ إِنْ تُخْفُوها وَ تُؤْتُوهَا الْفُقَراءَ فَهُوَ خَیْرٌ لَکُمْ قَالَ لَیْسَ تِلْکَ الزَّکَاهًَْ وَ لَکِنَّهُ الرَّجُلُ یَتَصَدَّقُ بِنَفْسِهِ الزَّکَاهًَْ عَلَانِیَهًًْ لَیْسَ بِسِرٍّ.
امام صادق (علیه السلام) حلبی گوید: «از امام (علیه السلام) درباره‌ی سخن خداوند: وَإِن تُخْفُوها وَتُؤْتُوها الْفُقَرَاء فَهوَ خَیرٌ لُّکمْ پرسیدم». فرمود: «منظور از این آیه زکات نیست. و بهتر است خودِ انسان به دست خود، زکاتش را آشکارا و نه مخفیانه، بپردازد».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۲، ص۳۷۴ بحارالأنوار، ج۹۳، ص۷۹/ العیاشی، ج۱، ص۱۵۱/ وسایل الشیعه، ج۹، ص۳۱۱ / نورالثقلین/ البرهان
علیّ‌بن‌إبراهیم (رحمة الله علیه)- إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقاتِ فَنِعِمَّا هِیَ قَالَ: الزَّکَاهًُْ الْمَفْرُوضَهًُْ تُخْرَجُ عَلَانِیَهًًْ وَ تُدْفَعُ عَلَانِیَهًًْ وَ غَیْرُ الزَّکَاهًِْ إِنْ دَفَعَهَا سِرّاً فَهُوَ أَفْضَلُ.
علی‌بن‌ابراهیم (رحمة الله علیه) إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقاتِ فَنِعِمَّا هِیَ زکات واجب را به صورت علنی پرداخت کن و غیر آن را چنانچه پنهانی بپردازی، بهتر است.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۲، ص۳۷۴ بحارالأنوار، ج۶۹، ص۲۷۴/ القمی، ج۱، ص۹۲
الصّادق (علیه السلام)- کُلُ مَا فَرَضَ اللَّهُ عَلَیْکَ فَإِعْلَانُهُ أَفْضَلُ مِنْ إِسْرَارِهِ، وَ کُلُّ مَا کَانَ تَطَوُّعاً فَإِسْرَارُهُ أَفْضَلُ مِنْ إِعْلَانِهِ، وَ لَوْ أَنَّ رَجُلًا حَمَلَ زَکَاهًَْ مَالِهِ عَلَی عَاتِقِهِ فَقَسَمَهَا عَلَانِیَهًًْ کَانَ ذَلِکَ حَسَناً جَمِیلا.
امام صادق (علیه السلام) هر فریضه‌ای که خداوند واجب می‌کند، [اجرای] آشکار آن بهتر از پنهان است و هر طاعتی که با اختیار [و مستحب] باشد، [اجرای] پنهان آن بهتر از آشکار است. [زکات هم جزء فرائض است] اگر کسی زکات خود را بر دوش بگذارد و آشکارا [میان حاجتمندان] تقسیم کند، کار بسیار شایسته و خوبی کرده است.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۲، ص۳۷۴ هدایه الأمّه، ج۴، ص۸۸/ نورالثقلین
الصّادق (علیه السلام)- عَنْ عَمَّارٍ السَّابَاطِیِّ قَالَ قَالَ لِی أَبُوعَبْدِ‌اللَّهِ (علیه السلام) یَا عَمَّارُ الصَّدَقَهًُْ وَ اللَّهِ فِی السِّرِّ أَفْضَلُ مِنَ الصَّدَقَهًِْ فِی الْعَلَانِیَهًِْ وَ کَذَلِکَ وَ اللَّهِ الْعِبَادَهًُْ فِی السِّرِّ أَفْضَلُ مِنْهَا فِی الْعَلَانِیَهًْ.
امام صادق (علیه السلام) ای عمّار! سوگند به خدا! صدقه‌ی پنهانی از صدقه‌ی علنی و عبادت پنهانی خداوند از عبادت علنی او برتر و با فضیلت‌تر است.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۲، ص۳۷۶ الکافی، ج۴، ص۸/ نورالثقلین