سوره بقره - آیه 45 جزء 1 - صفحه 7

    وَٱسۡتَعِينُواْ بِٱلصَّبۡرِ وَٱلصَّلَوٰةِۚ وَإِنَّهَا لَكَبِيرَةٌ إِلَّا عَلَى ٱلۡخَٰشِعِينَ

    45

تفسیر روایی
از صبر و نماز یاری جوئید؛ (و با استقامت و مهار هوسهای درونی و توجه به پروردگار، نیرو بگیرید؛) و این کار، جز برای خاشعان، گران است.
1 (بقره/45)

العسکری (علیه السلام)- عَلَی قُرْبِ الْوُصُولِ إِلَی جَنَّاتِ النَّعِیمِ.

امام عسکری (علیه السلام) برای رسیدن به بهشت‌های برین [از نماز کمک بطلبید].

تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۳۲۶ بحارالأنوار، ج۲۴، ص۳۹۵/ الإمام العسکری، ص۲۳۷/ تأویل الآیات الظاهرهًْ، ص۵۹/ البرهان

2 (بقره/45)

الأئمّهًْ (علیهم السلام)- کَانَ النَّبِیُّ (صلی الله علیه و آله) إِذَا حَزَنَهُ أَمْرُ اسْتَعَانَ بالصلاهًْ وَ الصَّوْمِ.

ائمّه (علیهم السلام) هنگامی‌که پیامبر (از چیزی محزون می‌شد، از نماز و روزه کمک می‌گرفت.

تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۳۲۶ بحارالأنوار، ج۸۸، ص۳۴۱

3 (بقره/45)

الصّادق (علیه السلام)- قَالَ کَانَ عَلِیٌّ (علیه السلام) إِذَا هَالَهُ شَیْءٌ فَزِعَ إِلَی الصَّلَاهًِْ ثُمَّ تَلَا هَذِهِ الْآیَهًَْ وَ اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاهْ.

امام صادق (علیه السلام) هرگاه چیزی امیرالمؤمنین (علیه السلام) را حیران‌زده می‌کرد به نماز پناه می‌برد. اسْتَعینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاةِ ... .

تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۳۲۶ الکافی، ج۳، ص۴۸۰/ وسایل الشیعه، ج۸، ص۱۳۸/ البرهان

4 (بقره/45)

الصّادق (علیه السلام)- قَالَ مَا یَمْنَعُ أَحَدَکُمْ إِذَا دَخَلَ عَلَیْهِ غَمٌّ مِنْ غُمُومِ الدُّنْیَا أَنْ یَتَوَضَّأَ ثُمَّ یَدْخُلَ الْمَسْجِدَ فَیَرْکَعَ رَکْعَتَیْنِ یَدْعُو اللَّهَ فِیهِمَا أَ مَا سَمِعْتَ اللَّهَ یَقُولُ وَ اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاةِ.

امام صادق (علیه السلام) وقتی غمی از دنیا به کسی می‌رسد، چه چیزی مانع او می‌شود که وضو گرفته و وارد مسجد شود و سپس دو رکعت نماز بگذارد و در آن دو رکعت، خدا را بخواند [تا از آن غم خلاص شود]؟! آیا این آیه را نشنیده‌ای: و اسْتَعینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاةِ ... .

تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۳۲۶ وسایل الشیعه، ج۸، ص۱۳۸/ مستدرک الوسایل، ج۶، ص۳۱۹/ بحارالأنوار، ج۶۶، ص۳۴۲/ بحارالأنوار، ج۸۸، ص۳۴۱/ العیاشی، ج۱، ص۴۳/ البرهان

5 (بقره/45)

ابن‌عباس (رحمة الله علیه)- أَنَّه (النبی (صلی الله علیه و آله)) نُعِیَ إِلَیْهِ أَخُوهُ قُثَمُ وَ هُوَ فِی سَفَرٍ فَاسْتَرْجَعَ ثُمَّ تَنَحَّی عَنِ الطَّرِیقِ فَأَنَاخَ فَصَلَّی رَکْعَتَیْنِ أَطَالَ فِیهِمَا الْجُلُوسَ ثُمَّ قَامَ یَمْشِی إِلَی رَاحِلَتِهِ وَ هُوَ یَقُولُ اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاةِ وَ إِنَّها لَکَبِیرَةٌ إِلَّا عَلَی الْخاشِعِینَ.

ابن‌عباس (رحمة الله علیه) به پیامبر (در حین سفری، خبر فوت برادرش را دادند، [ایشان] استرجاع نموده و إِنَّا لِلهِ وَ إِنَّا إِلَیْهِ راجِعُونّ گفت و از ادامه‌دادن راه دست نگاه داشت، در همان‌جا دو رکعت نماز خواند و در هر رکعت بسیار طولانی می‌نشست؛ سپس برخاسته و درحالی‌که می‌فرمود: اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاةِ وَ إِنَّها لَکَبِیرَةٌ إِلَّا عَلَی الْخاشِعِینَ به‌سوی وسایلش حرکت کرد.

تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۳۲۶ مستدرک الوسایل، ج۶، ص۳۹۵/ مسکن الفؤاد، ص۵۰؛ فیه: «فسلم» زیادهًْ

6 (بقره/45)

الصّادق (علیه السلام)- الصَّبْرُ الصِّیَامُ وَ قَالَ إِذَا نَزَلَتْ بِالرَّجُلِ النَّازِلَهًُْ وَ الشَّدِیدَهًُْ فَلْیَصُمْ فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ یَقُولُ وَ اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ یَعْنِی الصِّیَامَ.

امام صادق (علیه السلام) [منظور از] صبر، همان روزه است. هرگاه انسان به پیشامدی ناگوار و شدید دچار شود، باید روزه بگیرد. همانا خداوند عزّوجلّ می‌فرماید: وَاسْتَعِینُواْ بِالصَّبْرِ یعنی به وسیله‌ی روزه‌گرفتن [یاری طلبید].

تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۳۲۸ الکافی، ج۴، ص۶۳/ من لایحضره الفقیه، ج۲، ص۷۶/ وسایل الشیعه، ج۱۰، ص۴۰۷/ فضایل الأشهرالثلاثهًْ، ص۱۲۲؛ فیه: «الصلاهًْ» زیادهًْ/ نورالثقلین؛ فیه: «صوموا» بدل «صیام»/ البرهان

7 (بقره/45)

الکاظم (علیه السلام)- اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاةِ وَ الصَّبْرُ الصَّوْم.

امام کاظم (علیه السلام) صبر، همان روزه است.

تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۳۲۸ بحارالأنوار، ج۹۳، ص۲۵۴/ العیاشی، ج۱، ص۴۳/ الدعوات، ص۲۶/ البرهان/ وسایل الشیعه، ج۱۰، ص۴۰۸/ القمی، ج۱، ص۴۶

8 (بقره/45)

الکاظم (علیه السلام)- إِذَا نَزَلَ بِالرَّجُلِ الشِدَّهًُْ وَالنَّازِلَهًُْ فَلْیَصُمْ فَإِنَّ اللَّهَ یَقُولُ اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاةِ وَالصَّبْرُالصَّوْمُ وَ قَالَ: دَعْوَهًُْ الصَّائِمِ یُسْتَجَابُ عِنْدَ إِفْطَارِهِ.

امام کاظم (علیه السلام) هنگامی‌که به فردی سختی و مصیبتی برسد، پس باید روزه بگیرد چرا که خداوند می‌فرماید: اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاةِ و منظور از صبر در اینجا، روزه است. امام (علیه السلام) در حدیثی دیگر فرمودند: خواسته و دعای روزه‌دار در زمان افطار برآورده می‌شود.

تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۳۲۸ بحارالأنوار، ج۹۰، ص۳۱۳

9 (بقره/45)

أمیرالمؤمنین (علیه السلام)- فَالصَّبْرُ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله).

امام علی (علیه السلام) مراد از الصَّبْرِ، پیامبر (است.

تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۳۲۸ بحارالأنوار، ج۲۶، ص۱

10 (بقره/45)

العسکری (علیه السلام)- اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاةِ بِالصَّبْرِ عَنِ الْحَرَامِ عَلَی تَأْدِیَهًِْ الْأَمَانَاتِ وَ بِالصَّبْرِ عَنِ الرِّئَاسَاتِ الْبَاطِلَهًِْ عَلَی الِاعْتِرَافِ لِمُحَمَّدٍ (صلی الله علیه و آله) بِنُبُوَّتِهِ وَ لِعَلِیٍّ (علیه السلام) بِوَصِیَّتِهِ.

امام عسکری (علیه السلام) از صبر کمک بگیرید تا در هنگام ادای امانت‌ها به حرام نیفتید و از صبر مدد جویید تا ریاست‌ها و مقام‌های باطل مانع، اعتراف شما به نبوّت محمّد (و جانشینی علی (علیه السلام) نشود.

تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۳۲۸ بحارالأنوار، ج۲۴، ص۳۹۵/ الإمام العسکری، ص۲۳۷/ تأویل الآیات الظاهرهًْ، ص۵۹/ البرهان

11 (بقره/45)

العسکری (علیه السلام)- وَ اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ عَلَی خِدْمَتِهِمَا وَ خِدْمَهًِْ مَنْ یَأْمُرَانِکُمْ بِخِدْمَتِهِ عَلَی اسْتِحْقَاقِ الرِّضْوَانِ وَ الْغُفْرَانِ وَ دَائِمِ نَعِیْمِ الْجِنَانِ فِی جِوَارِ الرَّحْمَنِ وَ مُرَافَقَهًِْ خِیَارِ الْمُؤْمِنِینَ وَ التَّمَتُّعِ بِالنَّظَرِ إِلَی عِتْرَهًِْ مُحَمَّدٍ (صلی الله علیه و آله) سَیِّدِ الْأَوَّلِینَ وَ الْآخِرِینَ وَ عَلِیٍّ (علیه السلام) سَیِّدِ الْوَصِیِّینَ وَ السَّادَهًِْ الْأَخْیَارِ الْمُنْتَجَبِینَ فَإِنَّ ذَلِکَ أَقَرُّ لِعُیُونِکُمْ وَ أَتَمُّ لِسُرُورِکم وَ أَکْمَلُ لِهِدَایَتِکُمْ مِنْ سَائِرِ نَعِیمِ الْجِنَانِ.

امام عسکری (علیه السلام) از صبر برای خدمت‌کردن به پیامبر (علی (علیه السلام) و کسانی که این دو، دستور خدمت به آن‌ها را می‌دهند، کمک بگیرید تا شایسته بهشت، آمرزش، نعمت‌های جاوید در کنار خدای مهربان و رفاقت با مؤمنین برگزیده شوید و از نگاه‌کردن [و همراهی] به خاندان محمّد ( سرور جهانیان و علی (علیه السلام) سرور اوصیاء و سرور انسان‌های منتخب و برگزیده بهره‌مند شوید. چرا که انجام این کار نسبت به دیگر نعمت‌های بهشت موجب افزایش نور چشم‌هایتان، تمام‌ترشدن شادمانیتان و کامل‌ترشدن هدایتتان خواهدشد.

تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۳۲۸ بحارالأنوار، ج۲۴، ص۳۹۵/ الإمام العسکری، ص۲۳۷/ تأویل الآیات الظاهرهًْ، ص۵۹/ البرهان

12 (بقره/45)

أمیرالمؤمنین (علیه السلام)- قَالَ سَلْمَانُ: قُلْتُ: یَا أَخَا رَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله)! وَ مَنْ أَقَامَ الصَّلَاهًَْ أَقَامَ وَلَایَتَکَ قَالَ: نَعَمْ! یَا سَلْمَانُ تَصْدِیقُ ذَلِکَ قَوْلُهُ تَعَالَی فِی الْکِتَابِ الْعَزِیزِ وَ اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاةِ وَ إِنَّها لَکَبِیرَةٌ إِلَّا عَلَی الْخاشِعِینَ فَالصَّبْرُ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) وَ الصَّلَاهًُْ إِقَامَهًُْ وَلَایَتِی فَمِنْهَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَی وَ إِنَّها لَکَبِیرَةٌ وَ لَمْ یَقُلْ وَ إِنَّهُمَا لَکَبِیرَهًٌْ لِأَنَّ الْوَلَایَهًَْ کَبِیرَهًٌْ حَمْلُهَا إِلَّا عَلَی الْخَاشِعِینَ.

امام علی (علیه السلام) از سلمان (رحمة الله علیه) نقل است که به حضرت علی (علیه السلام) عرض کرد: «ای برادر پیامبر (! هرکس که نماز به‌پا دارد ولایت تو را به‌پا داشته»؟ فرمود: «آری! دلیل این مطلب این آیه‌ی قرآن است: وَاسْتَعِینُواْ بِالصَّبْرِ وَالصَّلاَةِ وَ إِنَّها لَکَبِیرَةٌ إِلَّا عَلَی الْخاشِعِینَ پس [منظور از] صبر، پیامبر (است و [منظور از] نماز، اقامه‌ی ولایت من است. پس به همین خاطر خداوند فرموده: إِنَّها لَکَبِیرَةٌ چراکه حمل ولایت، کاری بزرگ و سنگین است؛ مگر برای خاشعین (فروتنان در برابر حق)».

تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۳۲۸ بحارالأنوار، ج۲۶، ص۱

13 (بقره/45)

العسکری (علیه السلام)- وَ اسْتَعِینُوا أَیْضاً بِالصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ وَ بِالصَّلَاهًِْ عَلَی مُحَمَّدٍ (صلی الله علیه و آله) وَ آلِهِ الطَّیِّبِینَ.

امام عسکری (علیه السلام) از نمازهای پنجگانه و نیز صلوات بر محمّد (و آل پاکش (علیهم السلام) طلب یاری کنید.

تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۳۳۰ بحارالأنوار، ج۲۴، ص۳۹۵/ الإمام العسکری، ص۲۳۷/ تأویل الآیات الظاهرهًْ، ص۵۹/ البرهان

14 (بقره/45)

أمیرالمؤمنین (علیه السلام)- وَ الصَّلَاهًُْ إِقَامَهًُْ وَلَایَتِی فَمِنْهَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَی وَ إِنَّها لَکَبِیرَةٌ وَ لَمْ یَقُلْ وَ إِنَّهُمَا لَکَبِیرَهًٌْ لِأَنَّ الْوَلَایَهًَْ کَبِیرَهًٌْ.

امام علی (علیه السلام) [در این آیه منظور از] نماز، اقامه‌ی ولایت من است؛ به همین جهت خداوند متعال فرموده است: انجام آن (نماز) سنگین و دشوار است و نفرموده انجام آن دو (صبر و نماز) سنگین و دشوار است؛ چون پذیرش و حمل ولایت سنگین‌تر [از صبر] است.

تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۳۳۰ بحارالأنوار، ج۲۶، ص۱

15 (بقره/45)

العسکری (علیه السلام)- إِنَّها أَیْ هَذِهِ الْفَعْلَهًُْ مِنَ الصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ وَ الصَّلَاهًُْ عَلَی مُحَمَّدٍ (صلی الله علیه و آله) وَ آلِهِ الطَّیِّبِینَ (علیهم السلام) مَعَ الِانْقِیَادِ لِأَوَامِرِهِمْ وَ الْإِیمَانِ بِسِرِّهِمْ وَ عَلَانِیَتِهِمْ وَ تَرْکِ مُعَارَضَتِهِمْ بِلِمَ وَ کَیْفَ.

امام عسکری (علیه السلام) نمازهای پنج‌گانه و صلوات بر محمّد (و خاندانش (علیهم السلام) همراه با اطاعت از دستورات آنها، ایمان به آشکار و پنهان ایشان و ترک اعتراض و بهانه‌جوئی با کلماتی مثل چرا و چگونه سنگین و دشوار است مگر برای متواضعان.

تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۳۳۰ بحارالأنوار، ج۲۴، ص۳۹۵/ الإمام العسکری، ص۲۳۷/ تأویل الآیات الظاهرهًْ، ص۵۹/ البرهان/ بحارالأنوار، ج۶۶، ص۳۴۲

16 (بقره/45)

العسکری (علیه السلام)- عَظِیمَهًٌْ.

امام عسکری (علیه السلام) [منظور از کَبیرَةٌ، در این آیه] عظیم و بزرگ است.

تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۳۳۰ بحارالأنوار، ج۲۴، ص۳۹۵/ الإمام العسکری، ص۲۳۷/ تأویل الآیات الظاهرهًْ، ص۵۹/ البرهان/ بحارالأنوار، ج۶۶، ص۳۴۲

17 (بقره/45)

العسکری (علیه السلام)- قِیلَ ثَقِیلَهًٌْ شَاقَّهًٌْ کَقَولِهِ عَزَّوَجَلَّ: کَبُرَ عَلَی الْمُشْرِکِینَ ما تَدْعُوهُمْ إِلَیْهِ إِلَّا عَلَی الْخاشِعِینَ.

امام عسکری (علیه السلام) گفته شده است: [معنای کَبیرَةٌ در این آیه] سنگین و سخت است، مانند آنچه که خداوند در آیه: و بر مشرکان گران است آنچه شما آنان را به‌سویش دعوت می‌کنید. (شوری/۱۳) بیان فرموده است. (که در این آیه نیز «کبر» به معنای سخت و سنگین‌بودن به کار رفته است).

تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۳۳۰ بحارالأنوار، ج۶۶، ص۳۴۲

18 (بقره/45)

ابن‌عباس (رحمة الله علیه)- الخَاشِعُ الذَّلِیلُ فِی صَلَاتِهِ الْمُقْبِلُ عَلَیْهَا رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) وَ عَلِیُّ‌بْنُ‌أَبِی‌طَالِبٍ (علیه السلام).

ابن‌عباس (رحمة الله علیه) [منظور از] خاشع، کسی است که به نماز روی آورده و در آن خاکساری می‌کند؛ یعنی رسول‌خدا (و امیرمؤمنین علی (علیه السلام) [که این‌چنین هستند].

تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۳۳۰ بحارالأنوار، ج۳۵، ص۳۴۸/ البرهان/ المناقب، ج۲، ص۲۰/ فرات الکوفی، ص۵۹/ شواهدالتنزیل، ج۱، ص۱۱۵

19 (بقره/45)

أمیرالمؤمنین (علیه السلام)- وَ الْخَاشِعُونَ هُمُ الشِّیعَهًُْ الْمُسْتَبْصِرُونَ وَ ذَلِکَ لِأَنَّ أَهْلَ الْأَقَاوِیلِ مِنَ الْمُرْجِئَهًِْ وَ الْقَدَرِیَّهًِْ وَ الْخَوَارِجِ وَ غَیْرِهِمْ مِنَ النَّاصِبِیَّهًِْ یُقِرُّونَ لِمُحَمَّدٍ (صلی الله علیه و آله) لَیْسَ بَیْنَهُمْ خِلَافٌ وَ هُمْ مُخْتَلِفُونَ فِی وَلَایَتِی مُنْکِرُونَ لِذَلِکَ جَاحِدُونَ بِهَا إِلَّا الْقَلِیلُ وَ هُمُ الَّذِینَ وَصَفَهُمُ اللَّهُ فِی کِتَابِهِ الْعَزِیزِ فَقَالَ إِنَّها لَکَبِیرَةٌ إِلَّا عَلَی الْخاشِعِین.

امام علی (علیه السلام) خاشِعِینَ شیعیان با بصیرت هستند. زیرا صاحب عقاید باطل از قبیل مرجئه، قدریّه، خوارج و گروهی از ناصبی‌ها به نبوّت حضرت محمّد (اقراردارند و در این مورد اختلافی ندارند؛ درحالی‌که ایشان درباره‌ی ولایت من اختلاف دارند و جز تعداد کمی از آنها، بقیّه‌شان ولایت مرا انکار می‌کنند. آن‌ها کسانی هستند که خداوند در قرآن ایشان را چنین توصیف نموده است: إِنَّها لَکَبِیرَةٌ إِلَّا عَلَی الْخاشِعِینَ.

تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۳۳۰ بحارالأنوار، ج۲۶، ص۱

20 (بقره/45)

العسکری (علیه السلام)- الخَائِفِینَ عَنِ اللَّهِ فِی مُخَالَفَتِهِ فِی أَعْظَمِ فَرَائِضِهِ.

امام عسکری (علیه السلام) خاشِعِینَ کسانی هستند که در مخالفت با خداوند در انجام برترین واجبات او، واهمه دارند.

تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۳۳۲ بحارالأنوار، ج۲۴، ص۳۹۵/ الإمام العسکری، ص۲۳۷ و تأویل الآیات الظاهرهًْ، ص۵۹ و البرهان و بحارالأنوار، ج۶۶، ص۳۴۲؛ فیه: «عقاب» زیادهًْ