وَٱلَّذِينَ يُؤۡتُونَ مَآ ءَاتَواْ وَّقُلُوبُهُمۡ وَجِلَةٌ أَنَّهُمۡ إِلَىٰ رَبِّهِمۡ رَٰجِعُونَ
60وَٱلَّذِينَ يُؤۡتُونَ مَآ ءَاتَواْ وَّقُلُوبُهُمۡ وَجِلَةٌ أَنَّهُمۡ إِلَىٰ رَبِّهِمۡ رَٰجِعُونَ
60أمیرالمؤمنین ( عَنْ حَفْصِبْنِغِیَاثٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَاعَبْدِاللَّهِ (یَقُولُ ... ثُمَّ قَالَ قَالَ أَبِی عَلِیُّبْنُأَبِیطَالِبٍ (لَاخَیْرَ فِی الْعَیْشِ إِلَّا لِرَجُلَیْنِ رَجُلٍ یَزْدَادُ کُلَّ یَوْمٍ خَیْراً وَ رَجُلٍ یَتَدَارَکُ مَنِیَّتَهُ بِالتَّوْبَهًِْ وَ أَنَّی لَهُ بِالتَّوْبَهًِْ وَ اللَّهِ لَوْ سَجَدَ حَتَّی یَنْقَطِعَ عُنُقُهُ مَا قَبِلَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی مِنْهُ إِلَّا بِوَلَایَتِنَا أَهْلَ الْبَیْتِ أَلَا وَ مَنْ عَرَفَ حَقَّنَا وَ رَجَا الثَّوَابَ فِینَا وَ رَضِیَ بِقُوتِهِ نِصْفِ مُدٍّ فِی کُلِّ یَوْمٍ وَ مَا سَتَرَ عَوْرَتَهُ وَ مَا أَکَنَّ رَأْسَهُ وَ هُمْ وَ اللَّهِ فِی ذَلِکَ خَائِفُونَ وَجِلُونَ وَدُّوا أَنَّهُ حَظُّهُمْ مِنَ الدُّنْیَا وَ کَذَلِکَ وَصَفَهُمُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فَقَالَ وَ الَّذِینَ یُؤْتُونَ ما آتَوْا وَ قُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ أَنَّهُمْ إِلی رَبِّهِمْ راجِعُونَ ثُمَّ قَالَ مَا الَّذِی آتَوْا آتَوْا وَ اللَّهِ مَعَ الطَّاعَهًِْ الْمَحَبَّهًَْ وَ الْوَلَایَهًَْ وَ هُمْ فِی ذَلِکَ خَائِفُونَ لَیْسَ خَوْفُهُمْ خَوْفَ شَکٍّ وَ لَکِنَّهُمْ خَافُوا أَنْ یَکُونُوا مُقَصِّرِینَ فِی مَحَبَّتِنَا وَ طَاعَتِنَا.
امام علی ( حفصبنغیاث گوید: شنیدم امام صادق (میفرمود: ... امام علی (فرمود: دو کس از خیر دنیا بهرهمند میشوند: اوّل، کسی که کارهای نیک او روزبهروز در دنیا افزون میگردد و دوّم، کسی که عمل زشت خود را با توبه جبران میکند و کی توبه او پذیرفته میشود؟! به خدا سوگند! اگر آنقدر در سجده بماند که گردنش قطع شود، خداوند توبه او را نمیپذیرد؛ مگر اینکه به ولایت ما قائل باشد. همآنان که حقّ ما را شناخته و بهواسطهی ما امید ثواب و پاداش دارند، به اندک غذای روزانه، به لباسی که ستر عورت کند و سقفی که سایبانش باشد، اکتفا کرده و با اینحال خائف و ترسان هستند و دوست دارند که بهرهی آنها از دنیا همین باشد. خداوند عزّوجلّ نیز ایشان را چنین توصیف میکند: وَ الَّذِینَ یُؤْتُونَ ما آتَوْا وَ قُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ أَنَّهُمْ إِلی رَبِّهِمْ راجِعُونَ منظور از آنچه که آوردهاند در این آیه چیست؟ اطاعتکردن از خداوند به همراه محبّت و ولایت اهل بیت (بااینحال آنها از این میترسند که طاعتشان پذیرفته نشود. به خدا سوگند! که ترس آنها ناشی از تردیدشان در دین نیست؛ بلکه از آن میترسند که در دوستی ما و پیروی از ما کوتاهی کرده باشند».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱۰، ص۸۰ الکافی، ج۲، ص۴۵۶/ بحارالأنوار، ج۲۴، ص۴۰۲؛ «لاخیر ... وصفهم الله» محذوف/ تأویل الآیات الظاهرهًْ، ص۳۵۱/ مجموعهًْ ورام، ص۱۳۷، ص۲/ نورالثقلین/ البرهان
الصّادق ( عَنِ الْقَاسِمِبْنِمُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیٍّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَاعَبْدِاللَّهِ جَعْفَرَبْنَمُحَمَّدٍ (: عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ الَّذِینَ یُؤْتُونَ ما آتَوْا وَ قُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ قَال: مِنْ شَفَقَتِهِمْ وَ رَجَائِهِمْ یَخَافُونَ أَنْ تُرَدَّ إِلَیْهِمْ أَعْمَالُهُمْ إِذَا لَمْ یُطِیعُوا وَ هُمْ یَرْجُونَ أَنْ یُتَقَبَّلَ مِنْهُمْ.
امام صادق ( وَ الَّذِینَ یُؤْتُونَ ما آتَوْا وَ قُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ؛ به خاطر خوف و رجایی که دارند، میترسند که اگر طاعت خداوند را [به شایستگی] بهجا نیاورند اعمالشان مورد قبول واقع نگردد و بهسوی خودشان بازگردد و خداوند بر هر چیزی تواناست و آنان امید دارند که اعمالشان پذیرفته شود.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱۰، ص۸۲ بحارالأنوار، ج۶۷، ص۳۹۲/ الأمالی للمفید، ص۱۹۶/ مستدرک الوسایل، ج۱۱، ص۲۲۷/ البرهان
الباقر ( عَنْ أَبِیالْجَارُودِ قَالَ سَأَلْتُ أَبَاجَعْفَرٍ (عَنْ قَوْلِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ وَ الَّذِینَ یُؤْتُونَ ما آتَوْا وَ قُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ أَنَّهُمْ إِلی رَبِّهِمْ راجِعُونَ یَقُول یُعْطُونَ مَا أَعْطَوْا وَ قُلُوبُهُمْ وَجِلَهًْ.
امام باقر ( ابوالجارود گوید: از امام باقر (در مورد این آیه: وَ الَّذِینَ یُؤْتُونَ ما آتَوْا وَ قُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ أَنَّهُمْ إِلی رَبِّهِمْ راجِعُونَ پرسیدم، فرمود: «میدهند آنچه را که میدهند و دلهایشان بیمناک است».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱۰، ص۸۲ بحارالأنوار، ج۳۵، ص۳۳۴/ فرات الکوفی، ص۲۷۷
الصّادق ( عَنْ أَبِیبَصِیرٍ عَنْ أَبِیعَبْدِاللَّهِ (فِی قَوْلِ اللَّهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی یُؤْتُونَ ما آتَوْا وَ قُلُوبُهُمْ وَجِلَهًٌْ قَال: یَأْتِی مَا أَتَی وَ هُوَ خَاشٍ رَاجٍ.
امامصادق ( یُؤْتُونَ ما آتَوْا وَ قُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ؛ آنچه را عطا میکند با خوف و رجا میبخشد.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱۰، ص۸۲ بحارالأنوار، ج۶۷، ص۳۹۸/ الزهد، ص۲۴/ نورالثقلین؛ «بتفاوت»/ البرهان
علیبنابراهیم ( وَ الَّذِینَ یُؤْتُونَ ما آتَوْا مِنَ الْعِبَادَهًِْ وَ الطَّاعَهًِْ.
علیّبنابراهیم ( یعنی اطاعت و بندگی خود را عطا میکنند.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱۰، ص۸۲ بحارالأنوار، ج۶۶، ص۲۵۷/ القمی، ج۲، ص۹۱/ نورالثقلین
الصّادق ( وَ قُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ خَائِفَهًٌْ أنْ لَاتَقْبَلَ مِنْهُمْ.
امامصادق ( از اینکه [عطاهایشان] از آنها پذیرفته نشود دلهایشان ترسان است.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱۰، ص۸۲ بحارالأنوار، ج۶۶، ص۲۵۷/ القمی، ج۲، ص۹۱
الصّادق ( یَعْمَلُونَ مَا عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ أَنَّهُمْ یُثَابُونَ عَلَیْهِ.
امام صادق ( اینان کسانی هستند که اعمال خویش را بهانجام میرسانند؛ درحالیکه آگاهند، پاداش آن اعمال را خواهند یافت.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱۰، ص۸۲ بحارالأنوار، ج۶۷، ص۳۶۵/ المحاسن، ج۱، ص۲۴۷/ بحارالأنوار، ج۶۷، ص۳۹۸/ الزهد، ص۲۴/ نورالثقلین/ البرهان
الرّسول ( رُوِیَ عَنِ النَّبِیِّ (أَنَّهُ سَأَلَ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَی یُؤْتُونَ ما آتَوْا وَ قُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ قَالُوا یَا رَسُولَ اللَّهِ قُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ مِمَّا یَأْتُونَ مِنَ السَّیِّئَاتِ قَالَ لَا بَلْ یَعْمَلُونَ الْحَسَنَاتِ وَ یُبَالِغُونَ فِی عَمَلِ الصَّالِحَاتِ وَ هُمْ مَعَ ذَلِکَ وَجِلُونَ خَائِفُونَ أَنْ یَکُونُوا قَصَّرُوا.
پیامبر ( حضرت (دربارهی این کلام خداوند تعالی: یُؤْتُونَ ما آتَوْا وَ قُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ [از مردم] سؤال کرد، آنها گفتند: «ای رسولخدا (! دلهایشان به خاطر آنچه از بدیها انجام دادهاند، ترسناک است». ایشان فرمود: «نه؛ بلکه آنها نیکیها را انجام میدهند و در انجام کارهای نیک، نهایت تلاششان را میکنند و با وجود این، میترسند که [در انجام عمل صالح] کوتاهی کرده باشند».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱۰، ص۸۲ أعلام الدین، ص۴۲۹/ شرح نهج البلاغهًْ، ج۱۰، ص۱۴۶؛ «بتفاوت»
الرّسول ( قَالَ رَجُلٌ لِرَسُولِ اللَّهِ (قَوْلُ اللَّهِ تَعَالَی وَ الَّذِینَ یُؤْتُونَ ما آتَوْا وَ قُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ أَنَّهُمْ إِلی رَبِّهِمْ راجِعُونَ یَعْنِی بِذَلِکَ الرَّجُلَ الَّذِی یَزْنِی وَ یَسْرِقُ وَ یَشْرَبُ الْخَمْرَ وَ هُوَ خَائِفٌ قَالَ لَا وَ لَکِنَّ الرَّجُلَ الَّذِی یُصَلِّی وَ یَصُومُ وَ یَتَصَدَّقُ وَ هُوَ مَعَ ذَلِکَ یَخَافُ أَنْ لَا یُقْبَلَ مِنْهُ وَ مَتَی سَکَنَ الْخَوْفُ الْقَلْبَ أَحْرَقَ مِنْهُ مَوْضِعَ الشَّهَوَاتِ وَ طَرَدَ عَنْهُ رَغْبَهًَْ الدُّنْیَا وَ أَظْهَرَ آثَارَ الْحُزْنِ عَلَی الْوَجْهِ.
پیامبر ( مردی به حضرت رسولخدا (عرض کرد: «تفسیر آیه: وَ الَّذِینَ یُؤْتُونَ ما آتَوْا وَ قُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ أَنَّهُمْ إِلی رَبِّهِمْ راجِعُونَ چیست؟ آیا منظور کسی است که زنا میکند و دزدی میکند و شراب مینوشد و از [عاقبت] این کارهایش میترسد»؟! حضرت فرمود: «نه؛ بلکه منظور فردی است که روزه میگیرد، نماز میخواند و صدقه میدهد؛ بااینحال باز هم ترسان است که عملش قبول نشود. هرگاه خوف در دلش جا گرفت آن وقت میل به شهوات میسوزد [و ازبین میرود]، میل به دنیا از دلش بیرون میرود و نشانههای اندوه و غم بر صورتش آشکار میگردد».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱۰، ص۸۲ إرشادالقلوب، ج۱، ص۱۰۷
الصّادق ( عَنِ الْحَارِثِبْنِالْمُغِیرَهًِْ أَوْ أَبِیهِ عَنْ أَبِیعَبْدِاللَّهِ (قَالَ: قُلْتُ لَهُ مَا کَانَ فِی وَصِیَّهًِْ لُقْمَانَ قَال: کَانَ فِیهَا الْأَعَاجِیبُ وَ کَانَ أَعْجَبَ مَا کَانَ فِیهَا أَنْ قَالَ لِابْنِهِ خَفِ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ خِیفَهًًْ لَوْ جِئْتَهُ بِبِرِّ الثَّقَلَیْنِ لَعَذَّبَکَ وَ ارْجُ اللَّهَ رَجَاءً لَوْ جِئْتَهُ بِذُنُوبِ الثَّقَلَیْنِ لَرَحِمَکَ.
امام صادق ( حارثبنمغیره یا پدرش گوید: «به حضرت صادق (عرض کردم: «در وصیت لقمان چه چیز بود»؟ فرمود: «چیزهای عجیبی بوده و عجیبترین چیزهایی که در آن بود، این بود که به پسرش گفت: «ای پسرم! خوف و ترس تو از خدا باید طوری باشد که اگر فرضاً تمام اعمال نیک جن و انس را داشته باشی، باز هم احتمال عذاب را باید بدهی. و امیدت به خداوند باید طوری باشد که اگر فرضا تمام گناهان جن و انس را داشته باشی، باز هم احتمال مشمول رحمت و لطف او قرار گرفتن را بدهی».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱۰، ص۸۴ الکافی، ج۲، ص۶۷
الرّسول ( إِنَّ مِمَّا حُفِظَ مِنْ خُطَبِ النَّبِیِّ (أنَّهُ قَالَ: أَلَا إِنَّ الْمُؤْمِنَ یَعْمَلُ بَیْنَ مَخَافَتَیْنِ بَیْنَ أَجَلٍ قَدْ مَضَی لَا یَدْرِی مَا اللَّهُ صَانِعٌ فِیهِ وَ بَیْنَ أَجَلٍ قَدْ بَقِیَ لَا یَدْرِی مَا اللَّهُ قَاضٍ فِیهِ.
پیامبر ( از جمله خطبههای پیامبراکرم (که محفوظ مانده آن است که فرمود: ... آگاه باشید که مؤمن همیشه از دو جهت در خوف و اضطراب است، از جهت گذشتهی خود و عمری که صرف کرده و نمیداند که خداوند نسبت به گذشته او و کارهایی که انجام داده چه میکند و چگونه نظر خواهد داد.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱۰، ص۸۴ بحرالعرفان، ج۱۱، ص۲۵۵