ٱلَّذِينَ يَذۡكُرُونَ ٱللَّهَ قِيَٰمࣰا وَقُعُودࣰا وَعَلَىٰ جُنُوبِهِمۡ وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلۡقِ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ رَبَّنَا مَا خَلَقۡتَ هَٰذَا بَٰطِلࣰا سُبۡحَٰنَكَ فَقِنَا عَذَابَ ٱلنَّارِ
191
ٱلَّذِينَ يَذۡكُرُونَ ٱللَّهَ قِيَٰمࣰا وَقُعُودࣰا وَعَلَىٰ جُنُوبِهِمۡ وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلۡقِ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ رَبَّنَا مَا خَلَقۡتَ هَٰذَا بَٰطِلࣰا سُبۡحَٰنَكَ فَقِنَا عَذَابَ ٱلنَّارِ
191
الباقر (علیه السلام)- الصَّحِیحُ یُصَلِّی قَائِماً وَ قُعُوداً الْمَرِیضُ یُصَلِّی جَالِساً وَ عَلی جُنُوبِهِمْ الَّذِی یَکُونُ أَضْعَفَ مِنَ الْمَرِیضِ الَّذِی یُصَلِّی جَالِساً.
امام باقر (علیه السلام) انسان سالم با نشست و برخاست نماز می‌خواند و مریض، نشسته نمازش را می‌خواند. و عَلی جُنُوبِهِمْ؛ و منظور کسی است که از مریض، ضعیف‌تر است و نمازش را نشسته می‌خواند.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۲، ص۸۸۰ الکافی، ج۳، ص۴۱۱/ تهذیب الأحکام، ج۲، ص۱۶۹/ بحارالأنوار، ج۸۱، ص۳۳۳/ العیاشی، ج۱، ص۲۱۱/ العیاشی، ج۱، ص۲۱۱/ وسایل الشیعهًْ، ج۵، ص۴۸۱/ مستدرک الوسایل، ج۴، ص۱۱۵/ نورالثقلین/ البرهان
أمیرالمؤمنین (علیه السلام)- الصَّحِیحُ یُصَلِّی قَائِماً وَ الْمَرِیضُ یُصَلِّی جَالِساً فَمَنْ لَمْ یَقْدِرْ فَمُضْطَجِعاً یُومِئُ إِیمَاء.
امام علی (علیه السلام) انسان سالم به حالت ایستاده نماز می‌خواند و انسان بیمار در حالت نشسته نماز می‌خواند؛ پس هرکس نتوانست در حالت خوابیده اشاره می‌کند و نماز می‌خواند.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۲، ص۸۸۰ القمی، ج۱، ص۱۵/ بحارالأنوار، ج۸۶، ص۱۰۲؛ فیه: «العلیل یصلی قاعدا» بدل «المریض یصلی جالسا»
الباقر (علیه السلام)- لَا یَزَالُ الْمُؤْمِنُ فِی صَلَاهًٍْ مَا کَانَ فِی ذِکْرِ اللَّهِ قَائِماً کَانَ أَوْ جَالِساً أَوْ مُضْطَجِعاً إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی یَقُولُ الَّذِینَ یَذْکُرُونَ اللهَ قِیاماً وَ قُعُوداً وَ عَلی جُنُوبِهِمْ.
امام باقر (علیه السلام) مؤمن، پیوسته در نماز، خدا را به یاد دارد؛ چه ایستاده نماز بخواند و چه نشسته و چه خوابیده و خداوند متعال می‌فرماید: الَّذِینَ یَذْکُرُونَ اللهَ قِیَامًا وَقُعودًا وَعلَیَ جُنُوبِهِمْ.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۲، ص۸۸۰ بحارالأنوار، ج۹۰، ص۱۵۲/ بحارالأنوار، ج۹۰، ص۱۵۹/ الأمالی للطوسی، ص۷۹/ الأمالی للمفید، ص۳۱۰/ العیاشی، ج۱، ص۲۱۱/ وسایل الشیعهًْ، ج۷، ص۱۵۰/ مستدرک الوسایل، ج۵، ص۲۸۴/ نورالثقلین/ البرهان
أمیرالمؤمنین (علیه السلام)- قال أَمِیرُالْمُؤْمِنِینَ (علیه السلام) أَنَا الذَّاکِرُ یَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ الَّذِینَ یَذْکُرُونَ اللهَ قِیاماً وَ قُعُوداً وَ عَلی جُنُوبِهِمْ.
امام علی (علیه السلام) امیرالمؤمنین علیّ‌بن‌ابی‌طالب (علیه السلام) درباره‌ی آیه: الَّذِینَ یَذْکُرُونَ اللهَ قِیَامًا وَقُعودًا وَعلَیَ جُنُوبِهِمْ فرمود: منظور از ذاکر من هستم.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۲، ص۸۸۰ بحارالأنوار، ج۳۳، ص۲۸۲/ بحارالأنوار، ج۳۵، ص۴۵/ بشارهًْ المصطفی، ص۱۳/ معانی الأخبار، ص۵۸/ نورالثقلین/ البرهان
الرّسول (صلی الله علیه و آله)- وَ لَحِقَ بِهِ نَفَرٌ مِنَ الْمُسْتَضْعَفِینَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ وَ فِیهِمْ أُمُّ أَیْمَنَ مَوْلَاهًُْ رسول‌الله (صلی الله علیه و آله) فَصَلَّی لَیْلَتَهُ تِلْکَ هُوَ وَ الْفَوَاطِمُ أُمُّهُ فَاطِمَهًُْ بِنْتُ أَسَدٍ (رحمة الله علیه)وَ فَاطِمَهًُْ (سلام الله علیها) بِنْتُ رسول‌الله (صلی الله علیه و آله) وَ فَاطِمَهًُْ بِنْتُ الزُّبَیْرِ یُصَلُّونَ لِلَّهِ لَیْلَتَهُمْ وَ یَذْکُرُونَهُ قِیَاماً وَ قُعُوداً وَ عَلَی جُنُوبِهِمْ فَلَنْ یَزَالُوا کَذَلِکَ حَتَّی طَلَعَ الْفَجْرُ فَصَلَّی عَلِیٌّ (علیه السلام) بِهِمْ صَلَاهًَْ الْفَجْرِ ثُمَّ سَارَ لِوَجْهِهِ فَجَعَلَ وَ هُمْ یَصْنَعُونَ ذَلِکَ مَنْزِلًا بَعْدَ مَنْزِلٍ یَعْبُدُونَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ وَ یَرْغَبُونَ إِلَیْهِ کَذَلِکَ حَتَّی قَدِمَ الْمَدِینَهًَْ وَ قَدْ نَزَلَ الْوَحْیُ بِمَا کَانَ مِنْ شَأْنِهِمْ قَبْلَ قُدُومِهِمْ الَّذِینَ یَذْکُرُونَ اللهَ قِیاماً وَ قُعُوداً وَ عَلی جُنُوبِهِمْ.
پیامبر (صلی الله علیه و آله) و گروهی از مؤمنین مستضعف که در میان آن‌ها أمّ‌ایمن آزاد شده‌ی رسول خدا (صلی الله علیه و آله) بود به او ملحق شدند. پس او و فاطمه‌ها مادرش فاطمه بنت‌اسد که خدا از او راضی باشد و فاطمه (سلام الله علیها) دختر رسول‌خدا (صلی الله علیه و آله) و فاطمه دختر زبیر آن شب را نماز خواندند. شب را برای خدا نماز می‌خواندند و درحال ایستاده و نشسته و به پهلو خوابیده او را یاد می‌کردند و پیوسته در آن حال بودند تا اینکه فجر طلوع کرد. علی (علیه السلام) نماز صبح را با آن‌ها خواند و برای رضای خدا به راه افتاد و در هر منزلی پس از منزل دیگر چنین می‌کردند. خدای عزّوجلّ را عبادت می‌نمودند و همچنین رضای او را می‌طلبیدند تا اینکه به مدینه رسید و قبل از رسیدن آن‌ها به خاطر آن کارشان وحی نازل شد: الَّذِینَ یَذْکُرُونَ اللهَ قِیاماً وَ قُعُوداً وَ عَلی جُنُوبِهِم.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۲، ص۸۸۰ بحارالأنوار، ج۱۹، ص۶۶/ الأمالی للطوسی، ص۴۷۱/ تأویل الآیات الظاهرهًْ، ص۱۳۰/ نورالثقلین/ البرهان
الرّسول (صلی الله علیه و آله)- مَنْ کَانَ لَهُ إِلَی اللَّهِ تَعَالَی حَاجَهًٌْ فَلْیَقُلْ خَمْسَ مَرَّاتٍ رَبَّنَا یُعْطَ حَاجَتَهُ وَ مِصْدَاقُ ذَلِکَ فِی کَلَامِ اللَّهِ فِی قَوْلِهِ تَعَالَی رَبَّنا ما خَلَقْتَ هذا باطِلًا إِلَی آخِرِ الْآیَاتِ فِیهَا رَبَّنَا خَمْسَ مَرَّاتٍ ثُمَّ قَالَ تَعَالَی فَاسْتَجابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ.
پیامبر (صلی الله علیه و آله) هرکس از خدای تعالی درخواستی داشته باشد، پنج مرتبه بگوید: «رَبَّنَا». که خواسته‌اش برآورده می‌شود و مصداق آن در کلام خداوند در این سخن خداوند متعال است: رَبَّنا ما خَلَقْتَ هذا باطِلًا ... تا آخر آیات که در آن پنج مرتبه رَبَّنَا آمده است. سپس خدای تعالی فرمود: فَاسْتَجابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۲، ص۸۸۲ مستدرک الوسایل، ج۵، ص۲۱۹
أمیرالمؤمنین (علیه السلام)- فَأَمَّا مَا فَرَضَ عَلَی الْقَلْبِ مِنَ الْإِیمَانِ فَالْإِقْرَارُ وَ الْمَعْرِفَهًُْ وَ الْعَقْدُ عَلَیْهِ وَ الرِّضَا بِمَا فَرَضَهُ عَلَیْهِ وَ التَّسْلِیمُ لِأَمْرِهِ وَ الذِّکْرُ وَ التَّفَکُّرُ وَ الِانْقِیَادُ إِلَی کُلِّ مَا جَاءَ عَنِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فِی کِتَابِهِ مَعَ حُصُولِ الْمُعْجِزِ فَیَجِبُ عَلَیْهِ اعْتِقَادُهُ وَ أَنْ یُظْهِرَ مِثْلَ مَا أَبْطَنَ إِلَّا لِلضَّرُورَهًِْ کَقَوْلِهِ سُبْحَانَهُ ... وَ یَتَفَکَّرُونَ فِی خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ رَبَّنا ما خَلَقْتَ هذا باطِلا.
امام علی (علیه السلام) امّا آنچه بر قلب واجب کرده است آن ایمان و شناخت و اعتقاد و خوشنودی از آنچه واجب‌کرده است و تسلیم در برابر امر خداوند و اندیشه و تفکر و یاد خدا و اطاعت از آنچه نازل‌کرده و در قرآن آن را بیان فرموده است و باید تا حدّ توانایی آن دستورات را به کار گیرند. واجب است که همه‌ی مسایل و موضوعات دینی را در قلب خود معتقد باشد و آن‌ها را با عمل و کردار خود نشان دهد مگر آنهایی که برای اظهار آن ضرورتی نباشد. خداوند هم در قرآن فرموده است: وَ یَتَفَکَّرُونَ فِی خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ رَبَّنا ما خَلَقْتَ هذا باطِلًا.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۲، ص۸۸۲ بحارالأنوار، ج۶۶، ص۷۳/ بحارالأنوار، ج۹۰، ص۴۹/ مستدرک الوسایل، ج۱۱، ص۱۴۳
الصّادق (علیه السلام)- عَنِ الْحَسَنِ الصَّیْقَلِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَاعَبْدِ‌اللَّهِ (علیه السلام) عَمَّا یَرْوِی النَّاسُ أَنَ تَفَکُّرَ سَاعَهًٍْ خَیْرٌ مِنْ قِیَامِ لَیْلَهًٍْ، قُلْتُ: کَیْفَ یَتَفَکَّرُ؟ قَالَ: یَمُرُّ بِالْخَرِبَهًِْ أَوْ بِالدَّارِ فَیَقُولُ أَیْنَ سَاکِنُوکِ أَیْنَ بَانُوکِ مَا بَالُکِ لَا تَتَکَلَّمِینَ.
امام صادق (علیه السلام) حسن صیقل گوید: از امام صادق (علیه السلام) درباره‌ی آنچه روایت می‌کنند مردم اینکه امام صادق (علیه السلام) یک ساعت تفکر از ایستادن یک شب برای عبادت بهتر است، پرسیدم و گفتم: «چگونه فکر کند»؟ فرمود: «از خرابه‌ها و خانه‌ها عبور می‌کند و می‌گوید: «ساکنان تو کجاهستند؟ آنهایی که تو را بنا نهادند کجا هستند؟ تو را چه شده که سخن نمی‌گویی»؟
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۲، ص۸۸۲ الکافی، ج۲، ص۵۴/ البرهان
الصّادق (علیه السلام)- نَبِّهْ بِالتَّفَکُّرِ قَلْبَکَ وَ جَافِ عَنِ اللَّیْلِ جَنْبَکَ وَ اتَّقِ اللَّهَ رَبَّکَ.
امام صادق (علیه السلام) با اندیشه دلتان را بیدار کنید و شب‌ها از خواب بیدار شوید و از خداوند خود پروا کنید.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۲، ص۸۸۲ الکافی، ج۲، ص۵۴/ البرهان
الرّسول (صلی الله علیه و آله)- أَفْضَلُکُمْ مَنْزِلَهًًْ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَی أَطْوَلُکُمْ جُوعاً وَ تَفَکُّرا.
پیامبر (صلی الله علیه و آله) بالاترین فرد شما در پیشگاه خدای تعالی آن است که پیش از همه گرسنگی را تحمّل کند و بیشتر بیاندیشد.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۲، ص۸۸۲ مجموعهًْ ورام، ج۱، ص۱۰۰/ البرهان
ابن‌عبّاس (رحمة الله علیه)- إِنَّ قَوْماً تَفَکَّرُوا فِی اللَّهِ عَزَّ‌وَ‌جَلَّ فَقَالَ النَّبِیُّ (صلی الله علیه و آله) تَفَکَّرُوا فِی خَلْقِ اللَّهِ وَ لَا تَفَکَّرُوا فِی اللَّهِ فَإِنَّکُمْ لَنْ تَقْدِرُوا قَدْرَه.
ابن‌عبّاس (رحمة الله علیه) قومی به تفکّر در ذات خدا می‌پرداختند، پیامبر (صلی الله علیه و آله) به آن‌ها فرمود: «در خلق خدا تفکّر کنید، نه در ذات او، چراکه شما نمی‌توانید به او فکر کنید و او را مورد بررسی قرار دهید».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۲، ص۸۸۲ مجموعهًْ ورام، ج۱، ص۲۵۰/ البرهان
الرّسول (صلی الله علیه و آله)- أَعْطُوا أَعْیُنَکُمْ حَظَّهَا مِنَ الْعِبَادَهًِْ. فَقَالُوا: یَا رَسُولَ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) وَ مَا حَظُّهَا مِنَ الْعِبَادَهًِْ؟ قَالَ: النَّظَرُ فِی الْمُصْحَفِ وَ التَّفَکُّرُ فِیهِ وَ الِاعْتِبَارُ عِنْدَ عَجَائِبِه.
پیامبر (صلی الله علیه و آله) به چشمانتان، سهمشان از عبادت را بدهید. گفتند: «سهم چشم از عبادت چیست، ای رسول‌خدا (صلی الله علیه و آله)»!؟ فرمود: «نگاه به قرآن و تفکّر در آن و عبرت‌گرفتن از عجایبش».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۲، ص۸۸۴ مجموعهًْ ورام، ج۱، ص۲۵۰/ البرهان
الرّسول (صلی الله علیه و آله)- وَیْلٌ لِمَنْ قَرَأَ هَذِهِ الْآیَهًَْ ثُمَّ مَسَحَ بِهَا سَبَلَتَهُ أَیْ تَجَاوَزَ عَنْهَا مِنْ غَیْرِ فِکْرٍ.
پیامبر (صلی الله علیه و آله) وای بر کسی که این آیه را بخواند و سپس با آن دست بر ریشش کشد! (کنایه از اینکه آن را به جایی حساب نکند)؛ یعنی بدون فکر از آن بگذرد.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۲، ص۸۸۴ البرهان