ای کسانی که ایمان آورده‌اید! هنگامی که به نماز می‌ایستید، صورت و دستها را تا آرنج بشویید! و سر و پاها را تا مفصل [= برآمدگی پشت پا] مسح کنید! و اگر جنب باشید، خود را بشویید (و غسل کنید)! و اگر بیمار یا مسافر باشید، یا یکی از شما از محل پستی آمده [= قضای حاجت کرده]، یا با زنان تماس گرفته (و آمیزش جنسی کرده‌اید)، و آب (برای غسل یا وضو) نیابید، با خاک پاکی تیمم کنید! و از آن، بر صورت [= پیشانی] و دستها بکشید! خداوند نمیخواهد مشکلی برای شما ایجاد کند؛ بلکه می‌خواهد شما را پاک سازد و نعمتش را بر شما تمام نماید؛ شاید شکر او را بجا آورید!
1 (مائده/6)
أمیرالمؤمنین (علیه السلام)- وَ الْمُحْکَمُ مِمَّا ذَکَرْتُهُ فِی الْأَقْسَامِ مِمَّا تَأْوِیلُهُ فِی تَنْزِیلِهِ مِنْ تَحْلِیلِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ سُبْحَانَهُ فِی کِتَابِهِ وَ تَحْرِیمِ مَا حَرَّمَ اللَّهُ مِنَ الْمَآکِلِ وَ الْمَشَارِبِ وَ الْمَنَاکِحِ وَ مِنْهُ مَا فَرَضَ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ مِنَ الصَّلَاهًِْ وَ الزَّکَاهًِْ وَ الصِّیَامِ وَ الْحَجِّ وَ الْجِهَادِ وَ مِمَّا دَلَّهُمْ بِهِ مِمَّا لَا غِنَا بِهِمْ عَنْهُ فِی جَمِیعِ تَصَرُّفَاتِهِمْ مِثْلُ قَوْلِهِ تَعَالَی: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرافِقِ وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعْبَیْنِ ... وَ هَذَا مِنَ الْمُحْکَمِ الَّذِی تَأْوِیلُهُ فِی تَنْزِیلِهِ لَا یَحْتَاجُ فِی تَأْوِیلِهِ إِلَی أَکْثَرَ مِنَ التَّنْزِیلِ.
امام علی (علیه السلام)- در دسته‌بندی آیات که بیان کردم، آیات محکم از مواردی است که تأویل آن در نزول آن است؛ مانند حلال‌نمودن آنچه خداوند سبحانه در کتابش حلال کرد و حرام‌کردن خوردنی‌ها، آشامیدنی‌ها و ازدواج‌هایی که خداوند حرام کرد و از جمله آن [آیات محکم] نماز، زکات، روزه، حج و جهادی است که خدای عزّوجلّ واجب کرد و از جمله آیاتی‌که آنها را به آن [آیات محکم] راهنمایی کرد از آیاتی‌که در همه‌ی کارهایشان از آن بی‌نیاز نیستند مانند این کلام خداوند تعالی است: یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرافِقِ وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعْبَیْنِ... و این [آیه] از آیات محکمی است که تأویل آن در نزول آن است و تأویلش [روشن است و] به بیشتر از نزول نیاز ندارد».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۳، ص۶۳۶ بحارالأنوار، ج۹۰، ص۱۲/ وسایل الشیعهًْ، ج۱، ص۳۹۹
2 (مائده/6)
الرّسول (صلی الله علیه و آله)- رُوِیَ أَنَّ النَّبِیَّ (صلی الله علیه و آله) کَانَ إِذَا أَحْدَثَ امْتَنَعَ مِنْ الْأَعْمَالِ کُلِّهَا حَتَّی أَنَّهُ لَا یَرُدُّ جَوَابَ السَّلَامِ حَتَّی یَتَطَهَّرَ لِلصَّلَاهًِْ ثُمَّ یُجِیبُ حَتَّی نَزَلَتْ هَذِهِ الْآیَهًُْ: فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ.
پیامبر (صلی الله علیه و آله)- روایت شده است که پیامبر (صلی الله علیه و آله) هنگامی که قضای حاجت می‌کرد، از همه‌ی کارها خودداری می‌کرد حتی جواب سلام را نمی‌داد تا برای نماز وضو بگیرد و سپس جواب دهد تا اینکه این آیه نازل شد.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۳، ص۶۳۶ بحرالعرفان، ج۶، ص۲۶
3 (مائده/6)
الصّادق (علیه السلام)- عَنْ أَبِی‌عَمْرٍو الزُّبَیْرِیِّ عَنْ أَبِی‌عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: قُلْتُ إِنَّ الْإِیمَانَ لَیَتِمُّ وَ یَنْقُصُ وَ یَزِیدُ قَالَ نَعَمْ قُلْتُ کَیْفَ ذَلِکَ قَالَ لِأَنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی فَرَضَ الْإِیمَانَ عَلَی جَوَارِحِ ابْنِ آدَمَ (علیه السلام) وَ قَسَّمَهُ عَلَیْهَا وَ فَرَّقَهُ فِیهَا فَلَیْسَ مِنْ جَوَارِحِهِ جَارِحَهًٌْ إِلَّا وَ قَدْ وُکِّلَتْ مِنَ الْإِیمَانِ بِغَیْرِ مَا وُکِّلَتْ بِهِ أُخْتُهَا ... وَ فَرَضَ اللَّهُ عَلَی الْیَدَیْنِ أَنْ لَا یَبْطِشَ بِهِمَا إِلَی مَا حَرَّمَ اللَّهُ وَ أَنْ یَبْطِشَ بِهِمَا إِلَی مَا أَمَرَ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ وَ فَرَضَ عَلَیْهِمَا مِنَ الصَّدَقَهًِْ وَ صِلَهًِْ الرَّحِمِ وَ الْجِهَادِ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَ الطَّهُورِ لِلصَّلَاهًِْ فَقَالَ: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرافِقِ وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعْبَیْن.
امام صادق (علیه السلام)- ابوعمرو زبیری گوید: به امام صادق (علیه السلام) عرض کردم: «آیا ایمان هم در حد کمال است و هم نقصان‌پذیر میباشد و هم در حال تزاید»؟، فرمود: «آری»! گفتم: «چگونه است»؟ امام (علیه السلام) فرمود: «خداوند متعال ایمان را بر جوارح فرزندان آدم واجب گردانید و آن را بر اعضاء تقسیم فرمود و برای هر یک سهمی معیّن کرد. هریک از وظایف آدمیان را به یکی از جوارح اختصاص‌داده، و هر عضوی تکلیف مخصوصی دارد که عضو دیگرش به آن مکلّف نیست... و باز بر دست‌های انسان واجب کرده که در آنچه خداوند حرام گردانیده، به کار نبرد و در آنچه خدا فرمان‌داده است به کار برد، و واجب کرده خدا بر آنها صدقه و احسان و صله‌ی رحم و جهاد در راه خدا و پاکیزگی برای نمازها را، و می‌گوید: یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرافِقِ وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعْبَیْن».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۳، ص۶۳۶ الکافی، ج۲، ص۳۶/ بحارالأنوار، ج۶۶، ص۲۵/ دعایم الإسلام، ج۱، ص۶/ وسایل الشیعهًْ، ج۱۵، ص۱۶۶/ مستدرک الوسایل، ج۱، ص۴۵۸/ نورالثقلین
4 (مائده/6)
أمیرالمؤمنین (علیه السلام)- مَا فَرَضَ الْإِیمَانَ عَلَی جَارِحَهًٍْ مِنْ جَوَارِحِ الْإِنْسَانِ إِلَّا وَ قَدْ وُکِلَتْ بِغَیْرِ مَا وُکِلَتْ بِهِ الْأُخْرَی ... وَ أَمَّا مَا فَرَضَ سُبْحَانَهُ عَلَی الْیَدَیْنِ فَالطَّهُورُ وَ هُوَ قَوْلُهُ: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرافِقِ وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعْبَیْنِ.
امام علی (علیه السلام)- خداوند متعال برای هر یک از اعضاء و جوارح انسانی وظیفه‌ای را معیّن کرده است که این وظیفه به عضوی دیگر ارتباط ندارد... امّا واجبات دست؛ یکی از آنها وضوگرفتن است؛ در قرآن مجید می‌فرماید: یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرافِقِ وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعْبَیْن.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۳، ص۶۳۶ بحارالأنوار، ج۹۰، ص۵۱/ بحارالأنوار، ج۶۶، ص۷۶/ مستدرک الوسایل، ج۱، ص۳۱۳/ مستدرک الوسایل، ج۱۱، ص۱۴۶
5 (مائده/6)
أمیرالمؤمنین (علیه السلام)- وَ فَرَضَ عَلَی الْیَدَیْنِ أَنْ لَا تَمُدَّهُمَا إِلَی مَا حَرَّمَ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ عَلَیْکَ وَ أَنْ تَسْتَعْمِلَهُمَا بِطَاعَتِهِ فَقَالَ عَزَّوَجَلَّ: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرافِقِ وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعْبَیْنِ.
امام علی (علیه السلام)- و بر دستها فرض کرده است که آن دو را به سوی چیزی که خدای عزّوجلّ آن را حرام کرده است دراز نکنی، و آنها را در طاعت او بکار بری، و در این باره فرموده است: یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرافِقِ وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعْبَیْن.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۳، ص۶۳۶ من لایحضره الفقیه، ج۲، ص۶۲۶/ وسایل الشیعهًْ، ج۱۵، ص۱۷۱
6 (مائده/6)
الصّادق (علیه السلام)- عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی‌عَبْدِ‌اللَّهِ (علیه السلام) قَوْلُهُ تَعَالَی: إِذا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاةِ مَا یَعْنِی بِذَلِکَ إِذَا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلَاةِ قَالَ: إِذَا قُمْتُمْ مِنَ النَّوْمِ قُلْتُ یَنْقُضُ النَّوْمُ الْوُضُوءَ فَقَالَ نَعَمْ إِذَا کَانَ یَغْلِبُ عَلَی السَّمْعِ وَ لَا یَسْمَعُ الصَّوْتَ.
امام صادق (علیه السلام)- ابن‌بکیر گوید: درباره‌ی آیه: إِذَا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاةِ از امام صادق (علیه السلام) پرسیدم و گفتم: «منظور از: إِذَا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلَاةِ چیست»؟ فرمود: «یعنی آنگاه که از خواب برخاستید». گوید: «گفتم آیا خواب وضو را باطل میکند»؟ فرمود: «بله، اگر بر گوش غلبه کند و صدا را نشنوی».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۳، ص۶۳۸ تهذیب الأحکام، ج۱، ص۷/ الإستبصار، ج۱، ص۸۰/ بحارالأنوار، ج۷۷، ص۲۲۱/ العیاشی، ج۱، ص۲۹۷/ فقه القرآن، ص۱، ص۶۶/ وسایل الشیعهًْ، ج۱، ص۲۵۳/ مستدرک الوسایل، ج۱، ص۲۳۱/ البرهان
7 (مائده/6)
الباقر (علیه السلام)- عَنْ بُکَیْرِ‌بْنِ‌أَعْیَنَ عَنْ أَبِی‌جَعْفَرٍ (علیه السلام) فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرافِقِ قُلْتُ مَا عَنَی بِهَا قَالَ مِنَ النَّوْمِ.
امام باقر (علیه السلام)- بکیربن‌اعین نقل میکند: از امام باقر (علیه السلام) درباره‌ی آیه: یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ إِذَا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاةِ پرسیدم: «معنای آن چیست»؟ فرمود: «یعنی از خواب».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۳، ص۶۳۸ بحارالأنوار، ج۷۷، ص۲۲۱/ العیاشی، ج۱، ص۲۹۸/ مستدرک الوسایل، ج۱، ص۲۳۰/ البرهان
8 (مائده/6)
ابن‌عبّاس (رحمة الله علیه)- یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذَا أَقَمْتُمْ إِلَی الصَّلَاةِ مَعْنَاهُ إِذَا أَرَدْتُمْ الْقِیَامَ إِلَی الصَّلَاهًِْ وَ أَنْتُمْ عَلَی غَیْرِ طُهْر.
ابن‌عبّاس (رحمة الله علیه)- یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاةِ معنایش این است که وقتی خواستید به نماز برخیزید و شما وضو نداشتید.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۳، ص۶۳۸ بحرالعرفان، ج۶، ص۲۵
9 (مائده/6)
أمیرالمؤمنین (علیه السلام)- إِنَّ اللَّهَ فَرَضَ الْوُضُوءَ عَلَی عِبَادِهِ بِالْمَاءِ الطَّاهِرِ وَ کَذَلِکَ الْغُسْلُ مِنَ الْجَنَابَهًِْ فَقَالَ تَعَالَی: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاةِ إِلَی قَوْلِهِ تَعَالَی فَتَیَمَّمُوا صَعِیداً طَیِّباً فَالْفَرِیضَهًُْ مِنَ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ الْغُسْلُ بِالْمَاءِ عِنْدَ وُجُودِهِ لَایَجُوزُ غَیْرُهُ وَ الرُّخْصَهًُْ فِیهِ إِذَا لَمْ یَجِدِ الْمَاءَ الطَّاهِرَ التَّیَمُّمُ بِالتُّرَابِ مِنَ الصَّعِیدِ الطَّیِّبِ.
امام علی (علیه السلام)- خداوند وضوی با آب پاک را بر بندگانش واجب کرد و همین‌طور است غسل جنابت. خدای تعالی فرمود: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاةِ... فَتَیَمَّمُوا صَعِیداً طَیِّباً؛ پس واجب از طرف خدای عزّوجلّ غسل‌کردن با آب است و هنگام وجود آب، غیر آن جایز نیست و هنگامی که آب پاک پیدا نکرد، به‌جای آن، تیمّم بر خاک از زمین پاکیزه اجازه داده شده است.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۳، ص۶۳۸ بحارالأنوار، ج۷۷، ص۲۹۷/ بحارالأنوار، ج۹۰، ص۲۷/ مستدرک الوسایل، ج۱، ص۲۸۹
10 (مائده/6)
الصّادق (علیه السلام)- جَاءَ نَفَرٌ مِنَ الْیَهُودِ إِلَی رَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) فَسَأَلُوهُ عَنْ مَسَائِلَ فَکَانَ فِیمَا سَأَلُوهُ أَخْبِرْنَا یَا مُحَمَّدُ (صلی الله علیه و آله) لِأَیِّ عِلَّهًٍْ تُوَضَّأُ هَذِهِ الْجَوَارِحُ الْأَرْبَعُ وَ هِیَ أَنْظَفُ الْمَوَاضِعِ فِی الْجَسَدِ؟ قَالَ النَّبِیُّ (صلی الله علیه و آله) لَمَّا أَنْ وَسْوَسَ الشَّیْطَانُ إِلَی آدَمَ (علیه السلام) دَنَا مِنَ الشَّجَرَهًِْ فَنَظَرَ إِلَیْهَا فَذَهَبَ مَاءُ وَجْهِهِ ثُمَّ قَامَ وَ مَشَی إِلَیْهَا وَ هِیَ أَوَّلُ قَدَمٍ مَشَتْ إِلَی الْخَطِیئَهًِْ ثُمَّ تَنَاوَلَ بِیَدِهِ مِنْهَا مَا عَلَیْهَا فَأَکَلَ فَطَارَ الْحُلِیُّ وَ الْحُلَلُ مِنْ جَسَدِهِ فَوَضَعَ آدَمُ (علیه السلام) یَدَهُ عَلَی أُمِّ رَأْسِهِ وَ بَکَی فَلَمَّا تَابَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَیْهِ فَرَضَ اللَّهُ عَلَیْهِ وَ عَلَی ذُرِّیَّتِهِ تَطْهِیرَ هَذِهِ الْجَوَارِحِ الْأَرْبَعِ فَأَمَرَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِغَسْلِ الْوَجْهِ لِمَا نَظَرَ إِلَی الشَّجَرَهًِْ وَ أَمَرَهُ بِغَسْلِ الْیَدَیْنِ إِلَی الْمِرْفَقَیْنِ لِمَا تَنَاوَلَ بِهِمَا وَ أَمَرَهُ بِمَسْحِ الرَّأْسِ لِمَا وَضَعَ یَدَهُ عَلَی أُمِّ رَأْسِهِ وَ أَمَرَهُ بِمَسْحِ الْقَدَمَیْنِ لِمَا مَشَی بِهِمَا إِلَی الْخَطِیئَهًْ.
امام صادق (علیه السلام)- جماعتی از یهود نزد پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) آمده و از آن حضرت سؤالاتی کردند و یکی از سؤالات این بود که: «ای محمّد (صلی الله علیه و آله) به چه سبب این چهار عضو را در وضو باید شست. درحالی‌که این اعضا پاکیزه‌ترین عضوهاست»؟ [منظور از چهار عضو صورت و دو دست و سر و پاهاست که به ترتیب مورد شستن و مسح قرار می‌گیرد]. پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمود: «هنگامی‌که شیطان آدم (علیه السلام) را وسوسه کرد حضرت آدم (علیه السلام) نزدیک آن درخت رفته و به آن درخت نگریست پس آبروی او رفت (شاید منظور این باشد که آب و رنگ او دگرگون شد چون خود را باخت)، سپس برخاست و به‌سوی آن درخت رفت و این نخستین گامی بود که به راه خطا برداشته شد، پس با دست از میوه‌ی آن چید و خورد و زیورها و جامگان زرّین که بر تن داشت از بدنش پرید و آدم (علیه السلام) دست خود را بر فرق سرش نهاد و گریست. و هنگامی‌که خداوند عزّوجلّ توبه او را پذیرفت، بر او و بر فرزندان و ذرّیه‌ی او پاک‌ساختن این اعضاء چهارگانه را واجب گردانید. پس خداوند به‌خاطر آنکه به آن درخت نگاه کرد او را امر به شستن صورت فرمود، و چون با دستها میوه را چیده بود وی را به شستن دو دست تا آرنج‌ها امر فرمود، و چون دست خود را بر مغز سر نهاده بود او را امر به مسح سرش کرد و به‌خاطر آنکه با دو پایش به راه خطا گام برداشته بود او را به مسح دو پایش امر فرمود».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۳، ص۶۳۸ من لا یحضره الفقیه، ج۱، ص۵۵/ نورالثقلین
11 (مائده/6)
الرّضا (علیه السلام)- أَنَّ عِلَّهًَْ الْوُضُوءِ الَّتِی مِنْ أَجْلِهَا صَارَ غَسْلَ الْوَجْهِ وَ الذِّرَاعَیْنِ وَ مَسْحَ الرَّأْسِ وَ الرِّجْلَیْنِ فَلِقِیَامِهِ بَیْنَ یَدَیِ اللَّهِ تَعَالَی وَ اسْتِقْبَالِهِ إِیَّاهُ بِجَوَارِحِهِ الظَّاهِرَهًِْ وَ مُلَاقَاتِهِ بِهَا الْکِرَامَ الْکَاتِبِینَ فَغَسْلُ الْوَجْهِ لِلسُّجُودِ وَ الْخُضُوعِ وَ غَسْلُ الْیَدَیْنِ لِیَقْلِبَهُمَا وَ یَرْغَبَ بِهِمَا وَ یَرْهَبَ وَ یَتَبَتَّلَ وَ مَسْحُ الرَّأْسِ وَ الْقَدَمَیْنِ لِأَنَّهُمَا ظَاهِرَانِ مَکْشُوفَانِ مُسْتَقْبِلٌ بِهِمَا فِی کُلِّ حَالاتِهِ وَ لَیْسَ فِیهَا مِنَ الْخُضُوعِ وَ التَّبَتُّلِ مَا فِی الْوَجْهِ وَ الذِّرَاعَیْنِ عِلَّهًُْ غُسْلِ الْجَنَابَهًِْ لِلنَّظَافَهًِْ وَ تَطْهِیرِ الْإِنْسَانِ نَفْسَهُ مِمَّا أَصَابَهُ مِنْ أَذَاهُ وَ تَطْهِیرِ سَائِرِ جَسَدِهِ لِأَنَّ الْجَنَابَهًَْ خَارِجَهًٌْ مِنْ کُلِّ جَسَدِهِ فَلِذَلِکَ وَجَبَ عَلَیْهِ تَطْهِیرُ جَسَدِهِ کُلِّهِ.
امام رضا (علیه السلام)- علّت وضو که به‌خاطر آن شستن صورت و دستها و مسح سر و پاها بر بندگان واجب شده است همانا بپا خاستن در برابر خدای تعالی و روی‌نمودن به‌سوی او با اعضای ظاهری و ملاقات همراه با آن اعضاء با فرشتگان نویسنده‌ی اعمال است. پس صورت را برای به‌جا آوردن سجده و حالت خضوع و فروتنی می‌شوید و دستها را می‌شوید تا از گناهان پاک و پاکیزه گردد و به این جانب و آن جانب برده، و به‌وسیله آنها حوائج را درخواست و مسألت نموده و مراتب خوف و ترس خود و اخلاص و از غیر بریدن را معمول دارد. سر و دو پایش را مسح می‌کشد زیرا آشکار و باز است و در تمام حالات خود همراه با آن دو روبرو میشود، ولی آنچه از خضوع و اخلاص و انقطاع از غیر که در دستها و صورت است در آن دو نیست پس به مسح سر و پا اکتفا میشود. علّت غسل جنابت پاکیزگی است که انسان را از زحمتی که به او رسیده است پاک سازد و نیز پاک گردانیدن باقی بدنش. زیرا منی از تمامی بدن بیرون میآید، بنابراین پاک‌ساختن تمام بدن بر او واجب است.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۳، ص۶۴۰ علل الشرایع، ج۱، ص۲۸۱
12 (مائده/6)
الرّسول (صلی الله علیه و آله)- عَنِ الصَّبَّاحِ الْمُزَنِیِّ وَ سَدِیرٍ الصَّیْرَفِیِّ وَ مُحَمَّدِ بْنِ النُّعْمَانِ وَ عُمَرَ بْنِ أُذَیْنَهًَْ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) فِی حَدِیثٍ طَوِیلٍ فِی وَصْفِ الْمِعْرَاجِ عَنِ النَّبِیِّ (صلی الله علیه و آله) قَالَ قَالَ رَبِّی عَزَّ وَ جَلَّ یَا مُحَمَّدُ (صلی الله علیه و آله) مُدَّ یَدَکَ فَیَتَلَقَّاکَ مَا یَسِیلُ مِنْ سَاقِ عَرْشِی الْأَیْمَنِ فَنَزَلَ الْمَاءُ فَتَلَقَّیْتُهُ بِالْیَمِینِ فَمِنْ أَجْلِ ذَلِکَ أَوَّلُ الْوُضُوءِ بِالْیُمْنَی ثُمَّ قَالَ یَا مُحَمَّدُ (صلی الله علیه و آله) خُذْ ذَلِکَ الْمَاءَ فَاغْسِلْ بِهِ وَجْهَکَ وَ عَلَّمَهُ غَسْلَ الْوَجْهِ فَإِنَّکَ تُرِیدُ أَنْ تَنْظُرَ إِلَی عَظَمَتِی وَ أَنْتَ طَاهِرٌ ثُمَّ اغْسِلْ ذِرَاعَیْکَ الْیَمِینَ وَ الْیَسَارَ وَ عَلَّمَهُ ذَلِکَ فَإِنَّکَ تُرِیدُ أَنْ تَتَلَقَّی بِیَدَیْکَ کَلَامِی وَ امْسَحْ بِفَضْلِ مَا فِی یَدَیْکَ مِنَ الْمَاءِ رَأْسَکَ وَ رِجْلَیْکَ إِلَی کَعْبَیْکَ وَ عَلَّمَهُ الْمَسْحَ بِرَأْسِهِ وَ رِجْلَیْهِ وَ قَالَ إِنِّی أُرِیدُ أَنْ أَمْسَحَ رَأْسَکَ وَ أُبَارِکَ عَلَیْکَ فَأَمَّا الْمَسْحُ عَلَی رِجْلَیْکَ فَإِنِّی أُرِیدُ أَنْ أُوطِئَکَ مَوْطِئاً لَمْ یَطَأْهُ أَحَدٌ قَبْلَکَ وَ لَا یَطَؤُهُ أَحَدٌ غَیْرُکَ فَهَذَا عِلَّهًُْ الْوُضُوءِ.
پیامبر (صلی الله علیه و آله)- از امام صادق (علیه السلام) در مورد شب معراج پیامبر (صلی الله علیه و آله) روایت است: ... پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمود: «پروردگارم فرمود: ای محمّد! دست خود را پیش ببر تا آبی که از ساق راست عرشم جاری است به تو برسد، پس آب فرو ریخت و من دست راست خود را بدان زدم، از این رو اوّل وضو با دست راست است. سپس فرمود: «ای محمّد! آن آب را بگیر و با آن روی خود بشوی و نحوه مسح کردن سر و پا را به ایشان تعلیم داد چراکه تو می‌خواهی در حال پاکی به عظمت من نظر کنی. سپس دست راست و چپت را تا آرنج بشوی و نحوه شستن را به او تعلیم داد که تو می‌خواهی با دو دستت کلام مرا دریافت کنی. و با باقیمانده آب دستانت، سرت و دو پایت را تا دو کعب خود مسح کن و نحوه مسح سر و پا را به او آموخت و فرمود: من می خواهم سرت را مسح کنم و بر تو مبارک گردانم. و امّا مسح بر دو پایت، برای این است که می‌خواهم قدمت را بر جایی بگذارم که پیش از تو، کسی بر آن گام نگذارده و کسی جز تو بر آن گام نخواهد گذاشت، پس این علّت وضوست».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۳، ص۶۴۰ بحار الأنوار، ج۷۷، ص۲۸۸
13 (مائده/6)
الباقر (علیه السلام)- فِی قَوْلِهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی: وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعْبَیْنِ بَیَانُ أَنَّ الْمَسْحَ إِنَّمَا هُوَ بِبَعْضِهَا لِمَکَانِ الْبَاءِ فِی قَوْلِهِ: بِرُؤُسِکُمْ کَمَا قَالَ فِی التَّیَمُّمِ فَامْسَحُوا بِوُجُوهِکُمْ وَ أَیْدِیکُمْ مِنْهُ وَ ذَلِکَ أَنَّهُ عَلِمَ عَزَّوَجَلَّ أَنَّ غُبَارَ الصَّعِیدِ لَا یَجْرِی عَلَی کُلِّ الْوَجْهِ وَ لَا کُلِّ الْیَدَیْنِ فَقَالَ: بِوُجُوهِکُمْ وَ أَیْدِیکُمْ وَ کَذَلِکَ مَسْحُ الرَّأْسِ وَ الرِّجْلَیْنِ فِی الْوُضُوءِ.
امام باقر (علیه السلام)- در کلام خداوند تبارک‌وتعالی وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعْبَیْنِ این نکته وجود دارد که مسح بر بخشی از اعضای مسح میباشد؛ به‌خاطر جایگاه «باء» در کلام خداوند: بِرُؤُسِکُمْ [که «باءِ» تبعیض است]. همانگونه که در تیمّم فرمود: فَامْسَحُوا بِوُجُوهِکُمْ وَ أَیْدِیکُمْ مِنْهُ و آن به‌این‌خاطر است که خدای عزّوجلّ می‌داند که غبار خاک [در تیمّم] بر همه‌ی صورت و بر همه‌ی دو دست جاری نمیشود؛ پس فرمود: بِوُجُوهِکُمْ وَ أَیْدِیکُمْ و همین‌طور است مسح سر و دو پا در وضو».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۳، ص۶۴۰ دعایم الإسلام، ج۱، ص۱۰۸/ مستدرک الوسایل، ج۱، ص۳۱۶
14 (مائده/6)
الباقر (علیه السلام)- عَنْ زُرَارَهًَْ وَ بُکَیْرٍ أَنَّهُمَا سَأَلَا أَبَاجَعْفَرٍ (علیه السلام) عَنْ وُضُوءِ رَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) فَدَعَا بِطَسْتٍ أَوْ تَوْرٍ فِیهِ مَاءٌ فَغَمَسَ یَدَهُ الْیُمْنَی فَغَرَفَ بِهَا غُرْفَهًًْ فَصَبَّهَا عَلَی وَجْهِهِ فَغَسَلَ بِهَا وَجْهَهُ ثُمَّ غَمَسَ کَفَّهُ الْیُسْرَی فَغَرَفَ بِهَا غُرْفَهًًْ فَأَفْرَغَ عَلَی ذِرَاعِهِ الْیُمْنَی فَغَسَلَ بِهَا ذِرَاعَهُ مِنَ الْمِرْفَقِ إِلَی الْکَفِّ لَا یَرُدُّهَا إِلَی الْمِرْفَقِ ثُمَّ غَمَسَ کَفَّهُ الْیُمْنَی فَأَفْرَغَ بِهَا عَلَی ذِرَاعِهِ الْیُسْرَی مِنَ الْمِرْفَقِ وَ صَنَعَ بِهَا مِثْلَ مَا صَنَعَ بِالْیُمْنَی ثُمَّ مَسَحَ رَأْسَهُ وَ قَدَمَیْهِ بِبَلَلِ کَفِّهِ لَمْ یُحْدِثْ لَهُمَا مَاءً جَدِیداً ثُمَّ قَالَ وَ لَا یُدْخِلُ أَصَابِعَهُ تَحْتَ الشِّرَاکِ قَالَ ثُمَّ قَالَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ یَقُولُ: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ فَلَیْسَ لَهُ أَنْ یَدَعَ شَیْئاً مِنْ وَجْهِهِ إِلَّا غَسَلَهُ وَ أَمَرَ بِغَسْلِ الْیَدَیْنِ إِلَی الْمِرْفَقَیْنِ فَلَیْسَ لَهُ أَنْ یَدَعَ شَیْئاً مِنْ یَدَیْهِ إِلَی الْمِرْفَقَیْنِ إِلَّا غَسَلَهُ لِأَنَّ اللَّهَ یَقُولُ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرافِقِ ثُمَّ قَالَ وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعْبَیْنِ فَإِذَا مَسَحَ بِشَیْءٍ مِنْ رَأْسِهِ أَوْ بِشَیْءٍ مِنْ قَدَمَیْهِ مَا بَیْنَ الْکَعْبَیْنِ إِلَی أَطْرَافِ الْأَصَابِعِ فَقَدْ أَجْزَأَهُ قَالَ فَقُلْنَا أَیْنَ الْکَعْبَانِ قَالَ هَاهُنَا یَعْنِی الْمَفْصِلَ دُونَ عَظْمِ السَّاقِ فَقُلْنَا هَذَا مَا هُوَ فَقَالَ هَذَا مِنْ عَظْمِ السَّاقِ وَ الْکَعْبُ أَسْفَلُ مِنْ ذَلِکَ فَقُلْنَا أَصْلَحَکَ اللَّهُ فَالْغُرْفَهًُْ الْوَاحِدَهًُْ تُجْزِئُ لِلْوَجْهِ وَ غُرْفَهًٌْ لِلذِّرَاعِ قَالَ نَعَمْ إِذَا بَالَغْتَ فِیهَا وَ الثِّنْتَانِ تَأْتِیَانِ عَلَی ذَلِکَ کُلِّهِ.
امام باقر (علیه السلام)- زراره و بکیر، فرزندان اعین روایت کرده‌اند که از امام باقر (علیه السلام) درباره‌ی وضوی رسول خدا (صلی الله علیه و آله) پرسیدیم. فرمود: «پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمود تشتی یا تَوری پر آب آوردند و دست راستش را در آب فرو برد و کف دستی آب برداشت و آن را بر پیشانی‌اش ریخت و صورت را با آن شست. آنگاه دست چپ را در آب فرو برد کف دستی آب برداشت و بر ساعد راستش ریخت و ساعد را از آرنج تا پایین دست شست؛ بدون آنکه دست را از پایین به بالا ببرد و آنگاه دست راست را در ظرف برده و کف دستی آب را از آرنج بر ساعد راست ریخت و همچون دست دیگر شست و آنگاه سرش را و دو پایش را با باقیمانده آب دستش و نه با برداشتن آبی تازه، مسح کشید. و آنگاه فرمود: و لازم نیست [وضو گیرنده] دستش را زیر بندکفش کند». سپس فرمود: «خدای تبارک‌وتعالی می‌فرماید: یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ إِذَا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاةِ فاغْسِلُواْ وُجُوهَکُمْ وَأَیْدِیَکُمْ و نمی‌تواند بخشی از صورت را نشسته بگذارد و امر فرموده است به شستن دستها تا آرنج‌ها و نمی‌تواند بخشی از دستها تا آرنج را نشسته بگذارد، چرا که حق تعالی می‌فرماید: فاغْسِلُواْ وُجُوهَکُمْ وَأَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرَافِقِ و سپس فرمود: وَامْسَحُواْ بِرُؤُوسِکُمْ وَأَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعبَینِ و چون بخشی از سر را مسح نماید یا بخشی از دو پا از کعبین (برآمدگی روی پاها) تا سر انگشتان را مسح نماید، حقّ وضو را ادا کرده است». گفتیم: «کعبین کجا هستند»؟ و با اشاره دست فرمود: «همین جا». و منظورش محل مفصل بدون استخوان ساق بود. [با اشاره به انحنای زیر راستی ساق] گفتیم: «این جا چیست»؟ فرمود: «این استخوان ساق است و کعب پایین‌تر از آن است». گفتیم: «خداوند پایدارت دارد، آیا یک کف دست آب برای صورت و یکی برای دست کافی است»؟ فرمود: «آری، اگر آن را پر کنی و دو کف دست آب کاملاً آنها را شستشو می‌تواند بکند».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۳، ص۶۴۰ الکافی، ج۳، ص۲۵/ تهذیب الأحکام، ج۱، ص۷۶/ بحارالأنوار، ج۷۷، ص۲۷۳/ العیاشی، ج۱، ص۲۹۸/ وسایل الشیعهًْ، ج۱، ص۳۸۸/ مستدرک الوسایل، ج۱، ص۳۰۲/ نورالثقلین/ البرهان
15 (مائده/6)
الباقر (علیه السلام)- عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ (علیه السلام) قَالَ قَالَ: أَ لَا أَحْکِی لَکُمْ وُضُوءَ رَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله)؟ قُلْنَا بَلَی فَأَخَذَ کَفّاً مِنْ مَاءٍ فَصَبَّهُ عَلَی وَجْهِهِ ثُمَّ أَخَذَ کَفّاً آخَرَ فَصَبَّهُ عَلَی ذِرَاعِهِ الْأَیْمَنِ ثُمَّ أَخَذَ کَفّاً آخَرَ فَصَبَّهُ عَلَی ذِرَاعِهِ الْأَیْسَرِ ثُمَّ مَسَحَ رَأْسَهُ وَ قَدَمَیْهِ ثُمَّ وَضَعَ یَدَهُ عَلَی ظَهْرِ الْقَدَمِ ثُمَّ قَالَ إِنَّ هَذَا هُوَ الْکَعْبُ وَ أَشَارَ بِیَدِهِ إِلَی الْعُرْقُوبِ وَ لَیْسَ بِالْکَعْبِ وَ فِی رِوَایَهًٍْ أُخْرَی عَنْهُ (علیه السلام) قَالَ إِلَی الْعُرْقُوبِ ثُمَّ قَالَ إِنَّ هَذَا هُوَ الظُّنْبُوبُ وَ لَیْسَ بِالْکَعْبِ.
امام باقر (علیه السلام)- عبدالله‌بن‌سلیمان از امام باقر (علیه السلام) روایت کرده که حضرت فرمود: «می‌خواهید وضوی رسول خدا (صلی الله علیه و آله) را به شما نشان دهم»؟ گفتیم: «آری»، و ایشان یک کف دست آب برداشت و بر صورتش ریخت و آنگاه یک کف دست دیگر آب برداشت و بر صورتش ریخت و آنگاه کف دست دیگری آب برداشت و بر ساعد راستش ریخت و آنگاه کف دست دیگری آب برداشت و بر ساعد چپش ریخت و بعد سر و دو پایش را مسح نمود. آنگاه دستش را بر پشت پایش نهاد و گفت: «همانا این دست است که حرکت میکند [و با دستش به عرقوب اشاره‌کرد] و نه کعب» و در روایتی دیگر است که گفت: «به عرقوب» و فرمود: «همانا این ظنبوب است و کعب نیست».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۳، ص۶۴۲ بحار الأنوار، ج۷۷، ص۲۸۴/ البرهان
16 (مائده/6)
الباقر (علیه السلام)- عَنْ زُرَارَهًَْ قَالَ قُلْتُ لِأَبِی‌جَعْفَرٍ (علیه السلام) أَ لَا تُخْبِرُنِی مِنْ أَیْنَ عَلِمْتَ وَ قُلْتَ إِنَّ الْمَسْحَ بِبَعْضِ الرَّأْسِ وَ بَعْضِ الرِّجْلَیْنِ فَضَحِکَ ثُمَّ قَالَ یَا زُرَارَهًُْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) وَ نَزَلَ بِهِ الْکِتَابُ مِنَ اللَّهِ لِأَنَّ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ یَقُولُ: فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ فَعَرَفْنَا أَنَّ الْوَجْهَ کُلَّهُ یَنْبَغِی أَنْ یُغْسَلَ ثُمَّ قَالَ: وَ أَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرافِقِ ثُمَّ فَصَّلَ بَیْنَ الْکَلَامِ فَقَالَ: وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ فَعَرَفْنَا حِینَ قَالَ بِرُؤُسِکُمْ أَنَّ الْمَسْحَ بِبَعْضِ الرَّأْسِ لِمَکَانِ الْبَاءِ ثُمَّ وَصَلَ الرِّجْلَیْنِ بِالرَّأْسِ کَمَا وَصَلَ الْیَدَیْنِ بِالْوَجْهِ فَقَالَ: وَ أَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعْبَیْنِ فَعَرَفْنَا حِینَ وَصَلَهَا بِالرَّأْسِ أَنَّ الْمَسْحَ عَلَی بَعْضِهَا ثُمَّ فَسَّرَ ذَلِکَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) لِلنَّاسِ فَضَیَّعُوهُ ثُمَّ قَالَ فَلَمْ تَجِدُوا ماءً فَتَیَمَّمُوا صَعِیداً طَیِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِکُمْ وَ أَیْدِیکُمْ مِنْهُ فَلَمَّا وَضَعَ الْوُضُوءَ إِنْ لَمْ تَجِدُوا الْمَاءَ أَثْبَتَ بَعْضَ الْغَسْلِ مَسْحاً لِأَنَّهُ قَالَ: بِوُجُوهِکُمْ ثُمَّ وَصَلَ بِهَا وَ أَیْدِیَکُمْ ثُمَّ قَالَ مِنْهُ أَیْ مِنْ ذَلِکَ التَّیَمُّمِ لِأَنَّهُ عَلِمَ أَنَّ ذَلِکَ أَجْمَعَ لَمْ یَجْرِ عَلَی الْوَجْهِ لِأَنَّهُ یُعَلَّقُ مِنْ ذَلِکَ الصَّعِیدِ بِبَعْضِ الْکَفِّ وَ لَا یَعْلَقُ بِبَعْضِهَا ثُمَّ قَالَ ما یُرِیدُ اللهُ لِیَجْعَلَ عَلَیْکُمْ فِی الدِّینِ مِنْ حَرَجٍ وَ الْحَرَجُ الضِّیقُ.
امام باقر (علیه السلام)- زراره گوید: به ابی‌عبدالله (علیه السلام) عرض‌کردم: «آیا مرا آگاه نمیکنی که از کجا دانستی که مسح به بعضی از سر و به بعضی از پا میباشد»؟ حضرت خندید و سپس فرمود: «ای زراره، این حکم را رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرموده و درباره‌ی آن، آیه از طرف خدا نازل شده است، خداوند متعال فرمود: فاغْسِلُواْ وُجُوهَکُمْ پس از این جمله فهمیدیم که باید همه صورت را شست. تا آنکه فرمود: وَأَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرَافِقِ پس از آن خداوند متعال، بین کلام فاصله انداخت و فرمود: وَامْسَحُواْ بِرُؤُوسِکُمْ پس از اینکه در شستن صورت «با» نیاورد و در مسح سر «باء» آورد و فرمود: بِرُؤُوسِکُمْ؛ دانستیم که مسح به خاطر حرف باء، به بعضی از سر است. سپس پاها را به سر عطف کرد، چنانکه که دستان را به صورت عطف کرد و فرمود: وَأَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعبَینِ. پس زمانی که آن را به سر عطف نمود، دانستیم که مسح بر بعضی از آن است. سپس رسول خدا (صلی الله علیه و آله) آن را برای مردم تفسیر کرد، و مردم آن را ضایع نمودند. سپس فرمود: فَلَمْ تَجِدُواْ مَاء فَتَیَمَّمُواْ صَعیدًا طَیِّبًا فَامْسَحُواْ بِوُجُوهِکُمْ وَأَیْدِیکُم مِّنْهُ؛ زمانی که وضو را از کسی که آب نیابد برداشت، به جای شستن، مسح را قرار داد، زیرا فرمود: وُجُوهَکُمْ سپس وَأَیْدِیَکُمْ را به آن عطف نمود، سپس فرمود: «منه» یعنی از آن تیمم! زیرا او می‌دانست که دستی که بر خاک می‌زنند، خاکش به تمامی صورت نمی‌رسد، و چراکه بعضی از آن خاک بر قسمتی از کف دست می‌چسبد و بر قسمتی نمی‌چسبد، سپس فرمود: مَا یُرِیدُ الله لِیَجْعلَ علَیْکُم مِّنْ حَرَجٍ، و حرج به معنای تنگی و سختی است.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۳، ص۶۴۲ الکافی، ج۳، ص۳۰/ من لایحضره الفقیه، ج۱، ص۱۰۳/ تهذیب الأحکام، ج۱، ص۶۱/ وسایل الشیعهًْ، ج۳، ص۳۶۴/ مستدرک الوسایل، ج۲، ص۵۳۹/ نورالثقلین/ البرهان
17 (مائده/6)
الصّادق (علیه السلام)- عَنِ الْهَیْثَمِ‌بْنِ‌عُرْوَهًَْ التَّمِیمِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَاعَبْدِ‌اللَّهِ (علیه السلام) عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ: فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرافِقِ فَقُلْتُ هَکَذَا وَ مَسَحْتُ مِنْ ظَهْرِ کَفِّی إِلَی الْمِرْفَقِ فَقَالَ لَیْسَ هَکَذَا تَنْزِیلُهَا إِنَّمَا هِیَ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ مِنَ الْمَرَافِقِ ثُمَّ أَمَرَّ یَدَهُ مِنْ مِرْفَقِهِ إِلَی أَصَابِعِهِ.
امام صادق (علیه السلام)- هیثم‌بن‌عروه تمیمی گوید: از امام صادق (علیه السلام) درباره‌ی آیه: فاغْسِلُواْ وُجُوهَکُمْ وَأَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرَافِقِ پرسیدم و گفتم: «آیا این‌گونه است»؟ و از پشت دست تا آرنج مسح نمودم. فرمود: «قرآن این‌گونه نازل نشده است، بلکه این‌گونه است که فاغْسِلُواْ وُجُوهَکُمْ وَأَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرَافِقِ». و برخاست و دستش را از آرنجش تا سر انگشتانش کشید.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۳، ص۶۴۴ الکافی، ج۳، ص۲۸/ تهذیب الأحکام، ج۱، ص۵۷/ وسایل الشیعهًْ، ج۱، ص۴۰۵/ نورالثقلین/ البرهان
18 (مائده/6)
الرّضا (علیه السلام)- عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا (علیه السلام) قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْمَسْحِ عَلَی الْقَدَمَیْنِ کَیْفَ هُوَ؟ فَوَضَعَ کَفَّهُ عَلَی الْأَصَابِعِ فَمَسَحَهَا إِلَی الْکَعْبَیْنِ إِلَی ظَاهِرِ الْقَدَمِ فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ لَوْ أَنَّ رَجُلًا قَالَ بِإِصْبَعَیْنِ مِنْ أَصَابِعِهِ هَکَذَا؟ فَقَالَ لَا إِلَّا بِکَفِّهِ.
امام رضا (علیه السلام)- احمدبن‌محمّد گوید: از امام رضا (علیه السلام) پرسیدم: «مسح پاها به چه صورت انجام می‌گیرد»؟ امام رضا (علیه السلام) کف دست را بر روی انگشتهای پا نهاد و پشت پا را تا محلّ قاپ‌ها مسح کشید. من گفتم: «اگر کسی فقط با دو انگشت خود این‌طوری مسح بکشد، کفایت نمی‌کند»؟ فرمود: «نه. جز اینکه با کف دست بکشد».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۳، ص۶۴۴ الکافی، ج۳، ص۳۰/ نورالثقلین
19 (مائده/6)
الباقر (علیه السلام)- عَنْ غَالِبِ‌بْنِ‌الْهُذَیْلِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَاجَعْفَرٍ (علیه السلام) عَنْ قَوْلِ اللَّهِ: وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ عَلَی الْخَفْضِ هِیَ أَمْ عَلَی الرَّفْعِ فَقَالَ هِیَ عَلَی الْخَفْضِ.
الباقر (علیه السلام)- عَنْ غَالِبِ‌بْنِ‌الْهُذَیْلِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَاجَعْفَرٍ (علیه السلام) عَنْ قَوْلِ اللَّهِ: وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ عَلَی الْخَفْضِ هِیَ أَمْ عَلَی الرَّفْعِ فَقَالَ هِیَ عَلَی الْخَفْضِ.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۳، ص۶۴۴ بحارالأنوار، ج۷۷، ص۲۸۵/ العیاشی، ج۱، ص۳۰۱/ مستدرک الوسایل، ج۱، ص۳۱۸/ البرهان
20 (مائده/6)
الباقر (علیه السلام)- عَنْ زُرَارَهًَْ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ (علیه السلام) فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرافِقِ وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ فَلَیْسَ لَهُ أَنْ یَدَعَ شَیْئاً مِنْ وَجْهِهِ إِلَّا غَسَلَهُ وَ لَیْسَ لَهُ أَنْ یَدَعَ شَیْئاً مِنْ یَدَیْهِ إِلَی الْمِرْفَقَیْنِ إِلَّا غَسَلَهُ ثُمَّ قَالَ وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعْبَیْنِ فَإِذَا مَسَحَ بِشَیْءٍ مِنْ رَأْسِهِ أَوْ بِشَیْءٍ مِنْ قَدَمَیْهِ مَا بَیْنَ کَعْبَیْهِ إِلَی أَطْرَافِ أَصَابِعِهِ فَقَدْ أَجْزَأَهُ قَالَ فَقُلْتُ أَصْلَحَکَ اللَّهُ أَیْنَ الْکَعْبَانِ قَالَ هَاهُنَا یَعْنِی الْمَفْصِلَ دُونَ عَظْمِ السَّاقِِ.
امام باقر (علیه السلام)- زراره از امام باقر (علیه السلام) روایت‌کرده که درباره‌ی آیه: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرافِقِ وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ پرسیدم، فرمود: «نمی‌تواند بخشی از صورت را نشسته بگذارد [و امر فرموده است به شستن دستها تا آرنج‌ها] و نمی‌تواند بخشی از دستها تا آرنج را نشسته بگذارد». و سپس فرمود: «وَامْسَحُواْ بِرُؤُوسِکُمْ وَأَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعبَینِ و چون بخشی از سر را مسح می‌نماید یا بخشی از دو پا از کعبین (برآمدگی روی پاها) تا سرانگشتان را مسح می‌نماید، حقّ وضو را ادا کرده است». پرسیدم: «خداوند حفظت نماید، کعبین کجاست»؟ فرمود: «همین جا». و منظورش مفصل بدون استخوان ساق بود.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۳، ص۶۴۴ العیاشی، ج۱، ص۲۹۸/ بحارالأنوار، ج۷۷، ص۲۷۴/ مستدرک الوسایل، ج۱، ص۳۰۴/ البرهان
21 (مائده/6)
الرّضا (علیه السلام)- عَنْ صَفْوَانَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَاالْحَسَنِ‌الرِّضَا (علیه السلام) عَنْ قَوْلِ اللَّهِ: فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرافِقِ وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعْبَیْنِ فَقَالَ قَدْ سَأَلَ رَجُلٌ أَبَاالْحَسَنِ (علیه السلام) عَنْ ذَلِکَ فَقَالَ سَیَکْفِیکَ أَوْ کَفَتْکَ سُورَهًُْ الْمَائِدَهًِْ یَعْنِی الْمَسْحَ عَلَی الرَّأْسِ وَ الرِّجْلَیْنِ قُلْتُ فَإِنَّهُ قَالَ فَاغْسِلُوا ... أَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرافِقِ فَکَیْفَ الْغَسْلُ قَالَ هَکَذَا أَنْ یَأْخُذَ الْمَاءَ بِیَدِهِ الْیُمْنَی فَیَصُبَّهُ فِی الْیُسْرَی ثُمَّ یَفُضَّهُ عَلَی الْمِرْفَقِ ثُمَّ یَمْسَحَ إِلَی الْکَفِّ قُلْتُ لَهُ مَرَّهًًْ وَاحِدَهًًْ فَقَالَ کَانَ یَفْعَلُ ذَلِکَ مَرَّتَیْنِ قُلْتُ یَرُدُّ الشَّعْرَ قَالَ إِذَا کَانَ عِنْدَهُ آخَرُ فَعَلَ وَ إِلَّا فَلَا.
امام رضا (علیه السلام)- صفوان گوید: از امام رضا (علیه السلام) درباره‌ی آیه: فاغْسِلُواْ وُجُوهَکُمْ وَأَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرَافِقِ وَامْسَحُواْ بِرُؤُوسِکُمْ وَأَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعبَینِ پرسیدم. ایشان فرمود: «مردی از امام علی (علیه السلام) دراین باره پرسید و ایشان فرمود: «سوره‌ی مائده برای تو کافی است» و منظورش این بود که مسح بر سر و دو پا [یعنی کیفیت خاصی نمی خواهد و مجرد کشیدن دست تر کافی است]». به ایشان عرض کردم: «خدای تعالی فرموده است: «فاغْسِلُواْ وُجُوهَکُمْ وَأَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرَافِقِ غسل و شستن آنها چگونه است»؟ فرمود: «این‌گونه که آب را با دست راست برداری و بر دست چپ بریزی و تا آرنج دست را خیس کنی و آنگاه تا سر انگشتان دست به حالت مسح، آب را بکشی». گفتم: «یک بار»؟ فرمود: «وی دو بار انجام می‌داد». گفتم: «آیا [هنگام شستن دست] مو را باید کنار زد»؟ فرمود: «اگر مویی غیر از موی معمول داشت آری وگرنه نیازی نیست».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۳، ص۶۴۴ بحارالأنوار، ج۷۷، ص۲۸۳/ العیاشی، ج۱، ص۳۰۰/ مستدرک الوسایل، ج۱، ص۳۱۱/ البرهان
22 (مائده/6)
الکاظم (علیه السلام)- عَلِیِّ‌بْنِ‌أَبِی‌حَمْزَهًَْ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَاإِبْرَاهِیمَ (علیه السلام) عَنْ قَوْلِ اللَّهِ: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاةِ إِلَی قَوْلِهِ إِلَی الْکَعْبَیْنِ فَقَالَ صَدَقَ اللَّهُ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ کَیْفَ یُتَوَضَّأُ قَالَ مَرَّتَیْنِ مَرَّتَیْنِ قُلْتُ کَذَا یُمْسَحُ قَالَ مَرَّهًًْ مَرَّهًًْ قُلْتُ مِنَ الْمَاءِ مَرَّهًًْ قَالَ نَعَمْ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ فَالْقَدَمَیْنِ قَالَ اغْسِلْهُمَا غَسْلًا.
امام کاظم (علیه السلام)- علی‌بن‌حمزه گوید: از امام کاظم (علیه السلام) درباره‌ی آیه: یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ إِذَا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاةِ فاغْسِلُواْ وُجُوهَکُمْ وَأَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرَافِقِ وَامْسَحُواْ بِرُؤُوسِکُمْ وَأَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعبَینِ پرسیدم. فرمود: «راست گفت خدا». گفتم: «فدایت شوم، چگونه وضو می‌گیرند»؟ فرمود: «دوبار، دوبار». گفتم: «مسح چگونه»؟ فرمود: «یک بار، یک بار». گفتم: «از آب یک بار [ممکن است]»؟ فرمود: «آری». گفتم: «فدایت شوم پاها چه»؟ فرمود: «آنها را خوب بشوی».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۳، ص۶۴۶ مستدرک الوسایل، ج۱، ص۳۲۷/ بحارالأنوار، ج۷۷، ص۲۸۴/ العیاشی، ج۱، ص۳۰۱/ البرهان
23 (مائده/6)
الباقر (علیه السلام)- عَنْ مَیْسَرَهًَْ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ (علیه السلام) قَال الْوُضُوءُ وَاحِدَهًٌْ وَاحِدَهًٌْ وَ وَصَفَ الْکَعْبَ فِی ظَهْرِ الْقَدَمِ.
امام باقر (علیه السلام)- میسره گوید: امام باقر (علیه السلام) فرمود: «وضو یک بار است». و کعب را به پشت پا تعبیر نمود.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۳، ص۶۴۶ الکافی، ج۳، ص۲۶/ نورالثقلین/ البرهان
24 (مائده/6)
الباقر (علیه السلام)- عَنْ زُرَارَهًْ عَنْ أَبِی‌جَعْفَرٍ (علیه السلام) قَالَ قُلْتُ کَیْفَ یُمْسَحُ الرَّأْسُ قَالَ إِنَّ اللَّهَ یَقُولُ: وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ فَمَا مَسَحْتَ مِنْ رَأْسِکَ فَهُوَ کَذَا وَ لَوْ قَالَ امْسَحُوا رُءُوسَکُمْ لَکَانَ عَلَیْکَ الْمَسْحُ بِکُلِّهِ.
امام باقر (علیه السلام)- زراره گوید: از امام باقر (علیه السلام) پرسیدم: «چگونه سر را مسح می‌کشند»؟ فرمود: «خداوند می‌فرماید: وَ امسَحوا بِرووسِکُم و هرآنچه از سرت مسح نمودی، مسحت صحیح است و اگر گفته بود: امْسَحُواْ رُؤُوسَکُمْ لازم بود که تمام سر را مسح بکشی».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۳، ص۶۴۶ بحارالأنوار، ج۷۷، ص۲۸۲/ العیاشی، ج۱، ص۳۰۰/ مستدرک الوسایل، ج۱، ص۳۱۴/ البرهان
25 (مائده/6)
أمیرالمؤمنین (علیه السلام)- عَنْ عَبْدِ اللَّهِ {بْنِ} خَلِیفَهًَْ أَبِی‌الْعَرِیفِ الْهَمْدَانِیِّ قَالَ: قَامَ ابْنُ الْکَوَّاءِ إِلَی عَلِیٍّ (علیه السلام) فَسَأَلَهُ عَنِ الْمَسْحِ عَلَی الْخُفَّیْنِ فَقَالَ بَعْدَ کِتَابِ اللَّهِ تَسْأَلُنِی قَالَ اللَّهُ تَعَالَی: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا إِلَی قَوْلِهِ تَعَالَی إِلَی الْکَعْبَیْنِ ثُمَّ قَامَ إِلَیْهِ ثَانِیَهًًْ فَسَأَلَهُ قَالَ لَهُ مِثْلَ ذَلِکَ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ کُلَّ ذَلِکَ یَتْلُو عَلَیْهِ هَذِهِ الْآیَهًَْ.
امام علی (علیه السلام)- عبدالله‌بن‌خلیفه همدانی گوید: ابن‌کوّاء نزد علی (علیه السلام) رفت و درباره‌ی مسح بر روی پایپوش ها سؤال کرد و ایشان فرمود: «با وجود کتاب خدا از من می‌پرسی؟ خداوند می‌فرماید: یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ إِذَا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاةِ فاغْسِلُواْ وُجُوهَکُمْ وَأَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرَافِقِ وَامْسَحُواْ بِرُؤُوسِکُمْ وَأَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعبَینِ» آنگاه ابن‌کوّاء همین مساله را بار دیگری نیز پرسید و حضرت همان مطلب را سه‌بار تکرار کرد و در نهایت هر بار آیه را تلاوت نمود.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۳، ص۶۴۶ العیاشی، ج۱، ص۳۰۱/ بحارالأنوار، ج۷۷، ص۲۸۵/ مستدرک الوسایل، ج۱، ص۳۳۲/ البرهان
26 (مائده/6)
أمیرالمؤمنین (علیه السلام)- عَنْ جَعْفَرِ‌بْنِ‌مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّه أَنَّ عَلِیَّ‌بْنَ‌أَبِی‌طَالِبٍ (علیه السلام) کَانَ یَتَوَضَّأُ لِکُلِّ صَلَاهًٍْ وَ یَقْرَأُ إِذا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ ... قَالَ جَعْفَرُ‌بْنُ‌مُحَمَّدٍ (علیه السلام) کَانَ أَمِیرُ‌الْمُؤْمِنِینَ (علیه السلام) یَطْلُبُ بِذَلِکَ الْفَضْلَ وَ قَدْ جَمَعَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) وَ جَمَعَ أَمِیرُ‌الْمُؤْمِنِینَ (علیه السلام) وَ جَمِیعُ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) صَلَوَاتٍ بِوُضُوءٍ وَاحِدٍ.
امام علی (علیه السلام)- امام صادق (علیه السلام) از پدرانش روایت کرده است: علیّ‌بن‌ابی‌طالب (علیه السلام) برای هر نمازی وضو می‌گرفت و می‌خواند: إِذا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ... امام صادق (علیه السلام) فرمود: «امیرمؤمنان (علیه السلام) با این کار در پی فضیلت بود و رسول خدا (صلی الله علیه و آله)، امیرمؤمنان (علیه السلام) و همه‌ی اصحاب رسول خدا (صلی الله علیه و آله) نمازهایی را با یک وضو جمع کردند [و با یک وضو خواندند]».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۳، ص۶۴۶ مستدرک الوسایل، ج۱، ص۲۹۳/ الجعفریات، ص۱۷/ مستدرک الوسایل، ج۱، ص۲۹۵
27 (مائده/6)
الصّادق (علیه السلام)- أَنَّ عَلِیّاً (علیه السلام) خَالَفَ الْقَوْمَ فِی الْمَسْحِ عَلَی الْخُفَّیْنِ عَلَی عَهْدِ عُمَرَ‌بْنِ‌الْخَطَّابِ قَالُوا رَأَیْنَا النَّبِیَّ (صلی الله علیه و آله) یَمْسَحُ عَلَی الْخُفَّیْنِ قَالَ فَقَالَ عَلِیٌّ (علیه السلام) قَبْلَ نُزُولِ الْمَائِدَهًِْ أَوْ بَعْدَهَا فَقَالُوا لَا نَدْرِی قَالَ وَ لَکِنِّی أَدْرِی أَنَّ النَّبِیَّ (صلی الله علیه و آله) تَرَکَ الْمَسْحَ عَلَی الْخُفَّیْنِ حِینَ نَزَلَتِ الْمَائِدَهًُْ وَ لَأَنْ أَمْسَحَ عَلَی ظَهْرِ حِمَارٍ أَحَبُّ إِلَیَّ مِنْ أَنْ أَمْسَحَ عَلَی الْخُفَّیْنِ وَ تَلَا هَذِهِ الْآیَهًَْ: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرافِقِ وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعْبَیْنِ.
امام صادق (علیه السلام)- علی (علیه السلام) در مسح‌کشیدن بر روی پایپوش با مردم مخالفت نمود و این در زمان خلافت عمر بود. مردم می‌گفتند: پیامبر (صلی الله علیه و آله) را دیدیم که از روی پایپوش مسح می‌نمود. علی (علیه السلام) فرمود: «آیا پیش از نزول مائده بود یا پس از آن»؟ گفتند: «نمی‌دانیم». علی (علیه السلام) فرمود: «ولی می‌دانم که نبیّ خدا پس از سوره‌ی مائده، مسح از روی پایپوش را ترک نمود و به حقّ که اگر من بر پشت خری مسح بکشم، بهتر باشد از آنکه بر روی پایپوش مسح بکشم، و این آیه را تلاوت نمود: یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ إِذَا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاةِ فاغْسِلُواْ وُجُوهَکُمْ وَأَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرَافِقِ وَامْسَحُواْ بِرُؤُوسِکُمْ وَأَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعبَینِ».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۳، ص۶۴۶ بحارالأنوار، ج۷۷، ص۲۸۵/ العیاشی، ج۱، ص۳۰۱/ مستدرک الوسایل، ج۱، ص۳۳۳
28 (مائده/6)
الباقر (علیه السلام)- عَنْ زُرَارَهًَْ قَالَ قُلْتُ لِأَبِی جَعْفَرٍ (علیه السلام) أَخْبِرْنِی عَنْ حَدِّ الْوَجْهِ الَّذِی یَنْبَغِی لَهُ أَنْ یُوَضَّأَ الَّذِی قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فَقَالَ الْوَجْهُ الَّذِی أَمَرَ اللَّهُ بِغَسْلِهِ الَّذِی لَا یَنْبَغِی لِأَحَدٍ أَنْ یَزِیدَ عَلَیْهِ وَ لَا یَنْقُصَ مِنْهُ إِنْ زَادَ عَلَیْهِ لَمْ یُؤْجَرْ وَ إِنْ نَقَصَ مِنْهُ أَثِمَ مَا دَارَتْ عَلَیْهِ السَّبَّابَهًُْ وَ الْوُسْطَی وَ الْإِبْهَامُ مِنْ قُصَاصِ الشَّعْرِ إِلَی الذَّقَنِ وَ مَا جَرَتْ عَلَیْهِ الْإِصْبَعَانِ مُسْتَدِیراً فَهُوَ مِنَ الْوَجْهِ وَ مَا سِوَی ذَلِکَ فَلَیْسَ مِنَ الْوَجْهِ قُلْتُ الصُّدْغُ لَیْسَ مِنَ الْوَجْهِ قَالَ لا.
امام باقر (علیه السلام)- زراره گوید: به امام باقر (علیه السلام) عرض کردم: «مرا درباره‌ی مقداری از صورت که شایسته است در وضو شسته شود، آن‌گونه‌که خدا در قرآن گفته آگاهی ده». فرمود: «آن مقداری از صورت که خداوند تعالی فرمان به شستن آن داده و بر کسی شایسته نیست که از آن افزون شوید یا کمتر و اگر بیشتر شوید، اجری ندارد و اگر کمتر بشوید، گناه کرده است. آن مقداری است که انگشتان سبابه و وسط و شست آن را در بر می‌گیرد، از رستنگاه مو تا چانه، و آنچه که این دو انگشت به چرخاندن بر آن بگذرد، صورت میباشد و بیشتر از آن از صورت نیست». گفتم: «آیا زیر گیجگاه از صورت است»؟ فرمود: «نه».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۳، ص۶۴۸ العیاشی، ج۱، ص۲۹۹/ البرهان/ نورالثقلین/ مستدرک الوسایل، ج۱، ص۳۱۰
29 (مائده/6)
الباقر (علیه السلام)- رَوَی زُرَارَهًُْ صَحِیحاً عَنِ الْبَاقِرِ (علیه السلام) قَالَ قُلْتُ مِنْ أَیْنَ کَانَ الْمَسْحُ بِبَعْضِ الرَّأْسِ فَقَالَ أَمَرَ اللَّهُ بِهِ وَ سَنَّهُ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) فَإِنَّهُ تَعَالَی لَمَّا قَالَ: فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ عَلِمْنَا أَنَّ الْمَأْمُورَ بِهِ مَجْمُوعُ الْوَجْهِ وَ الْیَدَیْنِ ثُمَّ فَصَلَ تَعَالَی بَیْنَ الْکَلَامَیْنِ فَقَالَ: وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ فَعَرَفْنَا حِینَ قَالَ: بِرُؤُسِکُمْ أَنَّ الْمَسْحَ بِبَعْضِ الرَّأْسِ لِمَکَانِ الْبَاءِ.
امام باقر (علیه السلام)- زراره گوید: به امام باقر (علیه السلام) عرض کردم: «از کجا [و به چه دلیل] مسح بر بخشی از سر میباشد [نه همه‌ی آن]»؟ فرمود: «خداوند به آن دستور داده و سنّت رسول خدا (صلی الله علیه و آله) است. وقتی خدای تعالی فرمود: فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ، دانستیم که آنچه دستور به [شستن] آن داده شده همه‌ی صورت و دستها است. سپس خدای تعالی بین دو کلام تفصیل داد و فرمود: وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ؛ پس زمانی‌که فرمود: بِرُؤُسِکُمْ به‌خاطر جایگاه «باء» دانستیم که مسح بر مقداری از سر است.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۳، ص۶۴۸ عوالی اللآلی، ج۳، ص۴۳
30 (مائده/6)
ابن‌عبّاس (رحمة الله علیه)- الْوُضُوءُ غَسْلَتَانِ وَ مَسْحَتَانِ.
ابن‌عبّاس (رحمة الله علیه)- وضو دو شستن و دو مسح است.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۳، ص۶۴۸ فقه القرآن، ج۱، ص۱۸/ متشابه القرآن، ج۲، ص۱۶۳/ جامع الأخبار، ص۶۳
31 (مائده/6)
الکاظم (علیه السلام)- عَنْ یُونُسَ قَالَ: أَخْبَرَنِی مَنْ رَأَی أَبَا الْحَسَنِ (علیه السلام) بِمِنًی یَمْسَحُ ظَهْرَ قَدَمَیْهِ مِنْ أَعْلَی الْقَدَمِ إِلَی الْکَعْبِ وَ مِنَ الْکَعْبِ إِلَی أَعْلَی الْقَدَمِ وَ یَقُولُ الْأَمْرُ فِی مَسْحِ الرِّجْلَیْنِ مُوَسَّعٌ مَنْ شَاءَ مَسَحَ مُقْبِلًا وَ مَنْ شَاءَ مَسَحَ مُدْبِراً فَإِنَّهُ مِنَ الْأَمْرِ الْمُوَسَّعِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ.
امام کاظم (علیه السلام)- یونس گوید: کسی‌که امام کاظم (علیه السلام) را در منی دید به من خبرداد که روی پاهایش را از نوک انگشتان پا تا مفصل و از مفصل تا نوک انگشتان مسح میکند و می‌فرماید: «کار در مسح پاها راحت است، هرکس خواست، به‌طرف جلو [از مفصل به‌طرف نوک انگشتان] و هرکس خواست به‌طرف عقب [از نوک انگشتان به‌طرف مفصل] مسح میکند؛ چون این کار ان شاء الله از اموری است که در آن اختیار دارد».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۳، ص۶۴۸ الکافی، ج۳، ص۳۱/ نورالثقلین
32 (مائده/6)
الباقر (علیه السلام)- عَنْ زُرَارَهًَْ قَالَ قَالَ أَبُو جَعْفَر (علیه السلام) تَابِعْ بَیْنَ الْوُضُوءِ کَمَا قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ ابْدَأْ بِالْوَجْهِ ثُمَ بِالْیَدَیْنِ ثُمَ امْسَحِ الرَّأْسَ وَ الرِّجْلَیْنِ وَ لَا تُقَدِّمَنَّ شَیْئاً بَیْنَ یَدَیْ شَیْءٍ تُخَالِفْ مَا أُمِرْتَ بِهِ وَ إِنْ غَسَلْتَ الذِّرَاعَ قَبْلَ الْوَجْهِ فَابْدَأْ بِالْوَجْهِ وَ أَعِدْ عَلَی الذِّرَاعِ وَ إِنْ مَسَحْتَ الرِّجْلَ قَبْلَ الرَّأْسِ فَامْسَحْ عَلَی الرَّأْسِ قَبْلَ الرِّجْلِ ثُمَّ أَعِدْ عَلَی الرِّجْلِ ابْدَأْ بِمَا بَدَأَ اللَّهُ بِهِ.
امام باقر (علیه السلام)- زراره گوید: امام باقر (علیه السلام) فرمود: وضویت را پی‌درپی بگیر. آن‌چنان که خدای عزّوجلّ گفته است؛ ابتدا به شستن صورتت بپرداز، بعد به شستن دو ساعد، بعد از آن به مسح سر، و در آخر به مسح دو پا. هیچ یک را بر دیگری مقدم نکن که فرمان خدا را مخالفت خواهی‌کرد. اگر ساعد خود را شستی، پیش از آنکه صورت خود را بشویی، برگرد و صورت خود را بشوی و بعد از آن دوباره ساعد خود را بشوی. و اگر پای خود را مسح کردی، پیش از آن که سر خود را مسح کنی، برگرد، و سر خود را مسح کن و بعد از آن دوباره پای خود را مسح کن. هماره به آن عضوی ابتدا کن که خداوند عزّوجلّ ابتدا کرده است.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۳، ص۶۴۸ الکافی، ج۳، ص۳۴/ نورالثقلین
33 (مائده/6)
الصّادق (علیه السلام)- عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: الْأُذُنَانِ لَیْسَا مِنَ الْوَجْهِ وَ لَا مِنَ الرَّأْسِ قَالَ وَ ذُکِرَ الْمَسْحُ فَقَالَ امْسَحْ عَلَی مُقَدَّمِ رَأْسِکَ وَ امْسَحْ عَلَی الْقَدَمَیْنِ وَ ابْدَأْ بِالشِّقِّ الْأَیْمَنِِ.
امام صادق (علیه السلام)- محمّدبن‌مسلم نقل میکند: امام صادق (علیه السلام) فرمود: «گوش‌ها از صورت نیستند و از سر [در اشاره به مسح سر] هم نیستند». از مسح، سخن گفت و فرمود: «بر جلوی سرت مسح بکش و بر دو پایت مسح بکش و از پای راست شروع کن».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۳، ص۶۵۰ الکافی، ج۳، ص۲۹/ البرهان
34 (مائده/6)
أمیرالمؤمنین (علیه السلام)- عَنِ الْمُیَسِّرِ بْنِ ثَوْبَانَ قَالَ سَمِعْتُ عَلِیّاً (علیه السلام) یَقُولُ سَبَقَ الْکِتَابُ الْخُفَّیْنِ وَ الْخِمَار.
امام علی (علیه السلام)- میسّربن‌ثوبان گوید: شنیدم علی (علیه السلام) می‌گفت: «قرآن مسح کردن بر کفش‌ها و روسری را نسخ کرده است».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۳، ص۶۵۰ مستدرک الوسایل، ج۱، ص۳۳۱/ البرهان
35 (مائده/6)
الباقر (علیه السلام)- عَنْ زُرَارَهًَْ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ (علیه السلام) قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ جَمَعَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ أَصْحَابَ النَّبِیِّ (صلی الله علیه و آله) وَ فِیهِمْ عَلِیٌّ (علیه السلام) فَقَالَ مَا تَقُولُونَ فِی الْمَسْحِ عَلَی الْخُفَّیْن؟ فَقَامَ الْمُغِیرَهًُْ بْنُ شُعْبَهًَْ فَقَالَ رَأَیْتُ رَسُولَ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) یَمْسَحُ عَلَی الْخُفَّیْنِ فَقَالَ عَلِیٌّ (علیه السلام) قَبْلَ الْمَائِدَهًِْ أَوْ بَعْدَهَا؟ فَقَالَ لَا أَدْرِی فَقَالَ عَلِیٌّ (علیه السلام) سَبَقَ الْکِتَابُ الْخُفَّیْنِ إِنَّمَا أُنْزِلَتِ الْمَائِدَهًُْ قَبْلَ أَنْ یُقْبَضَ بِشَهْرَیْنِ أَوْ ثَلَاثَهًٍْ.
امام باقر (علیه السلام)- زراره گوید: امام باقر (علیه السلام) فرمود: عمربن‌خطاب، اصحاب رسول خدا (صلی الله علیه و آله) را گرد آورد و علی (علیه السلام) نیز در میان ایشان بود و گفت: «رأیتان درباره‌ی مسح بر دو پایپوش چیست»؟ مغیرهًْ‌بن‌شعبه برخاست و گفت: «دیدم که رسول خدا (صلی الله علیه و آله) بر دو پای پوش مسح می‌کرد». علی (علیه السلام) گفت: «قبل از مائده یا بعد از آن»؟ مغیره گفت: «نمی‌دانم». علی (علیه السلام) فرمود: «قرآن مسح کردن بر کفش‌ها و روسری را نسخ کرده است. همانا مائده دو یا سه ماه پیش از رحلت رسول مکرم (صلی الله علیه و آله) نازل شده است».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۳، ص۶۵۰ وسایل الشیعهًْ، ج۱، ص۴۵۸/ البرهان
36 (مائده/6)
أمیرالمؤمنین (علیه السلام)- عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ الْخُرَاسَانِیِّ رَفَعَ الْحَدِیثَ قَالَ أَتَی أَمِیرَالْمُؤْمِنِینَ (علیه السلام) رَجُلٌ فَسَأَلَهُ عَنِ الْمَسْحِ عَلَی الْخُفَّیْنِ فَأَطْرَقَ فِی الْأَرْضِ مَلِیّاً ثُمَ رَفَعَ رَأْسَهُ فَقَالَ یَا هَذَا إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی أَمَرَ عِبَادَهُ بِالطَّهَارَهًِْ وَ قَسَمَهَا عَلَی الْجَوَارِحِ فَجَعَلَ لِلْوَجْهِ مِنْهُ نَصِیباً وَ جَعَلَ لِلْیَدَیْنِ مِنْهُ نَصِیباً وَ جَعَلَ لِلرَّأْسِ مِنْهُ نَصِیباً وَ جَعَلَ لِلرِّجْلَیْنِ مِنْهُ نَصِیباً فَإِنْ کَانَتَا خُفَّاکَ مِنْ هَذِهِ الْأَجْزَاءِ فَامْسَحْ عَلَیْهَا.
امام علی (علیه السلام)- از محمّدبن‌احمد خراسانی روایت است: مردی نزد امیرالمؤمنین (علیه السلام) آمد و درباره‌ی مسح روی پایپوش ها پرسید. امام مدّتی به زمین خیره ماند و آنگاه سر برداشت و فرمود: «ای مرد! خدای تعالی بندگانش را به پاکیزگی فراخوانده است و آن را بر اندام‌ها پخش نمود و برای صورت بهره‌ای از آن نهاد و برای سر بهره‌ای و برای دستها قسمتی و برای پاها نیز نصیبی مشخص نمود. پس اگر پایپوش‌های تو بخشی از این اندام هستند، بر آنها مسح بکش».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۳، ص۶۵۰ مستدرک الوسایل، ج۱، ص۳۳۲/ البرهان
37 (مائده/6)
الرّضا (علیه السلام)- عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ (علیه السلام) عَنِ الْمَسْحِ عَلَی الْقَدَمَیْنِ کَیْفَ هُوَ فَوَضَعَ کَفَّهُ عَلَی الْأَصَابِعِ ثُمَّ مَسَحَهَا إِلَی الْکَعْبَیْنِ فَقُلْتُ لَهُ لَوْ أَنَّ رَجُلًا قَالَ بِإِصْبَعَیْنِ مِنْ أَصَابِعِهِ هَکَذَا إِلَی الْکَعْبَیْنِ قَالَ لَا إِلَّا بِکَفِّهِ کُلِّهَا.
امام رضا (علیه السلام)- از احمدبن‌محمّد روایت است که گفت: از امام رضا (علیه السلام) پرسیدم: «مسح بر قدمین به چه کیفیّت است»؟ پس آن حضرت در مقام بیان آن درآمده، کف دست مبارک خود را بر انگشتان گذاشتند و بعد از آن مسح‌کردند تا کعبین. بعد از آنکه حضرت کیفیّت مسح را به این طریق بیان نمود، گفتم: «اگر چنانچه شخصی به دو انگشت به این طریق مسح کند تا کعبین»؟ پس آن حضرت فرمود: «نه، مگر آنکه به تمام کف خود تمام پشت پای را مسح کند».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۳، ص۶۵۰ تهذیب الأحکام، ج۱، ص۶۴
38 (مائده/6)
الصّادق (علیه السلام)- أَنَّ مَنْ تَوَضَّأَ فَذَکَرَ اسْمَ اللهِ طَهُرَ جَمِیعُ جَسَدِهِ وَ کَانَ الْوُضُوءُ إِلَی الْوُضُوءِ کَفَّارَهًًْ لِمَا بَیْنَهُمَا مِنَ الذُّنُوبِ وَ مَنْ لَمْ یُسَمِّ لَمْ یَطْهُرْ مِنْ جَسَدِهِ إِلَّا مَا أَصَابَهُ الْمَاءُ.
امام صادق (علیه السلام)- هرکس وضو بسازد و خدا را یادکند یا بسم الله بگوید تمام بدنش پاک میشود و از این وضو تا وضوی دیگر کفّاره گناهان بین دو وضو خواهد بود، و هرکس نام خدا را نبرد از بدنش جز آن مقدار که آب به آن رسیده پاک نمیشود.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۳، ص۶۵۰ من لا یحضره الفقیه، ج۱، ص۵۰/ متشابه القرآن، ج۲، ص۱۶۳/ جامع الأخبار، ص۶۳
39 (مائده/6)
الباقر (علیه السلام)- عَن مُحَمَّدِبْنِ‌مُسْلِمٍ قَالَ قُلْتُ لِأَبِی‌جَعْفَرٍ (علیه السلام) إِنَّ أَهْلَ الْکُوفَهًِْ یَرْوُونَ عَنْ عَلِیٍّ (علیه السلام) أَنَّهُ کَانَ یَأْمُرُ بِالْوُضُوءِ قَبْلَ الْغُسْلِ مِنَ الْجَنَابَهًِْ قَالَ کَذَبُوا عَلَی عَلِیٍّ (علیه السلام) مَا وَجَدْنَا ذَلِکَ فِی کِتَابِ عَلِیٍّ (علیه السلام) قَالَ اللَّهُ تَعَالَی: وَ إِنْ کُنْتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُوا.
امام باقر (علیه السلام)- محمّدبن‌مسلم گوید: به امام باقر (علیه السلام) عرض کردم: «اهل کوفه از علی (علیه السلام) روایت می‌کنند که ایشان قبل از غسل جنابت، به وضو امر می‌کرد». فرمود: «بر علی (علیه السلام) دروغ بستند. آن را در کتاب علی (علیه السلام) نیافتیم. خدای تعالی فرمود: وَ إِنْ کُنْتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُوا».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۳، ص۶۵۲ تهذیب الأحکام، ج۱، ص۱۳۹/ تهذیب الأحکام، ج۱، ص۱۴۲/ الإستبصار، ج۱، ص۱۲۵/ وسایل الشیعهًْ، ج۲، ص۲۴۷
40 (مائده/6)
الصّادقین ( عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَحَدِهِمَا (قَالَ: سَأَلْتُهُ مَتَی یَجِبُ الْغُسْلُ عَلَی الرَّجُلِ وَ الْمَرْأَهًِْ فَقَالَ إِذَا أَدْخَلَهُ فَقَدْ وَجَبَ الْغُسْلُ وَ الْمَهْرُ وَ الرَّجْمُ.
امام باقر و امام صادق (علیها السلام)- محمّدبن‌مسلم گوید: از یکی از ایشان پرسیدم: «غسل جنابت کی واجب میشود»؟ آن حضرت گفت: «موقعی‌که آلت تناسلی مرد، داخل فرج زن شود، غسل و کابین و سنگسارکردن، واجب میشود».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۳، ص۶۵۲ الکافی، ج۳، ص۴۶/ نورالثقلین
41 (مائده/6)
الرّضا (علیه السلام)- عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ قَالَ: سَأَلْتُ الرِّضَا (علیه السلام) عَنِ الرَّجُلِ یُجَامِعُ الْمَرْأَهًَْ قَرِیباً مِنَ الْفَرْجِ فَلَا یُنْزِلَانِ مَتَی یَجِبُ الْغُسْلُ فَقَالَ إِذَا الْتَقَی الْخِتَانَانِ فَقَدْ وَجَبَ الْغُسْلُ فَقُلْتُ الْتِقَاءُ الْخِتَانَیْنِ هُوَ غَیْبُوبَهًُْ الْحَشَفَهًِْ؟ قَالَ نَعَمْ.
امام رضا (علیه السلام)- محمّدبن‌اسماعیل گوید: به امام رضا (علیه السلام) عرض کردم: «کسی که با همسر خود مباشرت میکند، امّا دخول نمی‌کند و انزال هم صورت نمی‌گیرد، آیا جنب میشود»؟ امام رضا (علیه السلام) گفت: «هرگاه که ختنه‌گاه مرد با ختنه‌گاه زن تماس پیدا کند، غسل جنابت بر هر دو واجب میشود». من گفتم: «تماس ختنه‌گاه، همان پنهان شدن سر آلت است»؟ امام (علیه السلام) فرمود: «آری».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۳، ص۶۵۲ الکافی، ج۳، ص۴۶/ نورالثقلین
42 (مائده/6)
الرّسول (صلی الله علیه و آله)- جَاءَ نَفَرٌ مِنَ الْیَهُودِ إِلَی رَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) فَسَأَلَهُ أَعْلَمُهُمْ عَنْ مَسَائِلَ وَ کَانَ فِیمَا سَأَلَهُ أَنْ قَالَ لِأَیِ شَیْءٍ أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَی بِالاغْتِسَالِ مِنَ الْجَنَابَهًِْ وَ لَمْ یَأْمُرْ بِالْغُسْلِ مِنَ الْغَائِطِ وَ الْبَوْلِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) إِنَّ آدَمَ لَمَّا أَکَلَ مِنَ الشَّجَرَهًِْ دَبَّ ذَلِکَ فِی عُرُوقِهِ وَ شَعْرِهِ وَ بَشَرِهِ فَإِذَا جَامَعَ الرَّجُلُ أَهْلَهُ خَرَجَ الْمَاءُ مِنْ کُلِّ عِرْقٍ وَ شَعْرَهًٍْ فِی جَسَدِهِ فَأَوْجَبَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَی ذُرِّیَّتِهِ الِاغْتِسَالَ مِنَ الْجَنَابَهًِْ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَهًِْ وَ الْبَوْلُ یَخْرُجُ مِنْ فَضْلَهًِْ الشَّرَابِ الَّذِی یَشْرَبُهُ الْإِنْسَانُ وَ الْغَائِطُ یَخْرُجُ مِنْ فَضْلَهًِْ الطَّعَامِ الَّذِی یَأْکُلُهُ الْإِنْسَانُ فَعَلَیْهِ مِنْ ذَلِکَ الْوُضُوءُ قَالَ الْیَهُودِیُّ صَدَقْتَ یَا مُحَمَّدُ (صلی الله علیه و آله).
پیامبر (صلی الله علیه و آله)- عدّه‌ای از یهود خدمت رسول خدا (صلی الله علیه و آله) رسیدند و داناترین آنان از آن حضرت پرسش‌هایی کرد و در میان آن سؤال‌ها یکی این بود که: «به چه سبب خداوند تعالی به غسل از جنابت امر فرموده ولی به غسل از بول و غائط امر نفرموده است»؟ رسول خدا (صلی الله علیه و آله) پاسخ فرمود: «همانا آدم (علیه السلام) ابوالبشر هنگامی که از میوه‌ی آن درخت خورد، نوش و لذّت آن در رگ‌ها و موی و پوستش جریان یافت، پس هنگامی‌که مرد با همسرش نزدیکی‌کند آب منی از هر رگ و مویی که در بدن اوست خارج میگردد، پس خداوند عزّوجلّ بر ذرّیّه و نسل او غسل از جنابت را تا روز قیامت واجب ساخته است، ولی بول ما زاد و سموم آنچه که انسان می‌نوشد، میباشد که از بدن خارج میشود، و غائط ما زاد خوراکی است که آدمی خورده و به آن شکل خارج میگردد. پس به سبب آن وضو بر او لازم میآید». آن مرد یهودی گفت: «ای محمّد (صلی الله علیه و آله) راست گفتی».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۳، ص۶۵۲ من لا یحضره الفقیه، ج۱، ص۷۵/ نورالثقلین
43 (مائده/6)
أمیرالمؤمنین (علیه السلام)- وَ أَمَّا الرُّخْصَهًُْ الَّتِی هِیَ الْإِطْلَاقُ بَعْدَ النَّهْیِ فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَی فَرَضَ الْوُضُوءَ عَلَی عِبَادِهِ بِالْمَاءِ الطَّاهِرِ وَ کَذَلِکَ الْغُسْلُ مِنَ الْجَنَابَهًِْ فَقَالَ تَعَالَی: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرافِقِ وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعْبَیْنِ وَ إِنْ کُنْتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُوا وَ إِنْ کُنْتُمْ مَرْضی أَوْ عَلی سَفَرٍ أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْکُمْ مِنَ الْغائِطِ أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ فَلَمْ تَجِدُوا ماءً فَتَیَمَّمُوا صَعِیداً طَیِّباً فَالْفَرِیضَهًُْ مِنَ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ الْغُسْلُ بِالْمَاءِ عِنْدَ وُجُودِهِ لَا یَجُوزُ غَیْرُهُ وَ الرُّخْصَهًُْ فِیهِ إِذَا لَمْ تَجِدِ الْمَاءَ الطَّاهِرَ التَّیَمُّمُ بِالتُّرَابِ مِنَ الصَّعِیدِ الطَّیِّبِ.
امام علی (علیه السلام)- و امّا رخصتی که اجازه بعد از نهی است این است که خدای تعالی [در مرحله‌ی اوّل] وضوی با آب پاک را بر بندگانش واجب کرد و همین‌طور است غسل جنابت [که باید با آب پاک باشد]. خدای تعالی فرمود: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرافِقِ وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعْبَیْنِ وَ إِنْ کُنْتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُوا وَ إِنْ کُنْتُمْ مَرْضی أَوْ عَلی سَفَرٍ أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْکُمْ مِنَ الْغائِطِ أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ فَلَمْ تَجِدُوا ماءً فَتَیَمَّمُوا صَعِیداً طَیِّباً. پس واجب از طرف خدای عزّوجلّ غسل‌کردن با آب است و در صورت وجود آن، غیر آن جایز نیست و [در مرحله‌ی دوم] رخصت در آن وقتی‌که آب پاک نیافتی تیمّم بر خاک از زمین پاکیزه است.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۳، ص۶۵۲ وسایل الشیعهًْ، ج۱، ص۴۸۳
44 (مائده/6)
الرّسول (صلی الله علیه و آله)- عَنْ زُرَارَهًَْ قَالَ سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ (علیه السلام) عَنِ التَّیَمُّمِ فَقَال: إِنَّ عَمَّارَ‌بْنَ‌یَاسِرٍ أَتَی رَسُولَ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) فَقَالَ أَجْنَبْتُ وَ لَیْسَ مَعِی مَاءٌ فَقَالَ فَکَیْفَ صَنَعْتَ یَا عَمَّارُ قَالَ نَزَعْتُ ثِیَابِی ثُمَّ تَمَعَّکْتُ عَلَی الصَّعِیدِ فَقَالَ هَکَذَا یَصْنَعُ الْحِمَارُ إِنَّمَا قَالَ اللَّهُ: فَامْسَحُوا بِوُجُوهِکُمْ وَ أَیْدِیکُمْ مِنْهُ ثُمَّ وَضَعَ یَدَیْهِ جَمِیعاً عَلَی الصَّعِیدِ ثُمَّ مَسَحَهُمَا ثُمَّ مَسَحَ مِنْهُ بَیْنَ عَیْنَیْهِ إِلَی أَسْفَلِ حَاجِبَیْهِ ثُمَّ دَلَکَ إِحْدَی یَدَیْهِ بِالْأُخْرَی عَلَی ظَهْرِ الْکَفِّ بَدَأَ بِالْیُمْنَی.
پیامبر (صلی الله علیه و آله)- زراره گوید: از امام باقر (علیه السلام) در مورد تیمم پرسیدم. ایشان فرمود: «عماربن‌یاسر نزد پیامبر (صلی الله علیه و آله) آمد و گفت: «جنب شدم و آبی نداشتم». پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمود: «آنگاه چه کردی ای عمار»؟ و گفت: «لباسم را درآوردم و در خاک غلتیدم». پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمود: «خرها این چنین می‌کنند. همانا خداوند فرموده است: فَامْسَحُواْ بِوُجُوهِکُمْ وَأَیْدِیکُم مِّنْهُ آنگاه تمام هر دو کف دست خود را بر زمین نهاد، آنگاه خاک آنها را اندکی زدود، سپس از میان دو چشمش تا زیر دو ابرویش مسح کشید و آنگاه یک دستش را بر پشت دست دیگر مالید و ابتدا از دست راست شروع کرد».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۳، ص۶۵۴ مستدرک الوسایل، ج۲، ص۵۴۰/ البرهان/ بحارالأنوار، ج۷۸، ص۱۵۹
45 (مائده/6)
الباقر (علیه السلام)- فَرَضَ اللَّهُ الْغَسْلَ عَلَی الْوَجْهِ وَ الذِّرَاعَیْنِ وَ الْمَسْحَ عَلَی الرَّأْسِ وَ الْقَدَمَیْنِ فَلَمَّا جَاءَ حَالُ السَّفَرِ وَ الْمَرَضِ وَ الضَّرُورَهًِْ وَضَعَ اللَّهُ الْغَسْلَ وَ أَثْبَتَ الْغَسْلَ مَسْحاً فَقَالَ: وَ إِنْ کُنْتُمْ مَرْضی أَوْ عَلی سَفَرٍ أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْکُمْ مِنَ الْغائِطِ أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ إلیوَ أَیْدِیکُمْ مِنْهُ.
امام باقر (علیه السلام)- خداوند، شستن را بر صورت، دو ساق دست، و مسح سر و دو پا را واجب گردانید و چون حالت‌های سفر و بیماری و ضرورت پیش آمد، خداوند غسل را از عهده برداشت و غسل را به شکل مسح واجب گردانید و فرمود: وَإِن کُنتُم مَّرْضَی أَوْ علَی سَفَرٍ أَوْ جَاء أَحَدٌ مَّنکُم مِّنَ الْغَائِطِ أَوْ لاَمَسْتُمُ النِّسَاء فَلَمْ تَجِدُواْ مَاء فَتَیَمَّمُواْ صَعیدًا طَیِّبًا فَامْسَحُواْ بِوُجُوهِکُمْ وَأَیْدِیکُم مِّنْهُ.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۳، ص۶۵۴ العیاشی، ج۱، ص۳۰۲/ مستدرک الوسایل، ج۱، ص۳۳۸/ نورالثقلین/ البرهان
46 (مائده/6)
الصّادق (علیه السلام)- عَنْ عُبَیْدبْنِ‌زُرَارَهًَْ قَالَ قُلْتُ لَهُ هَلْ عَلَی الْمَرْأَهًِْ غُسْلٌ مِنْ جَنَابَتِهَا إِذَا لَمْ یَأْتِهَا الرَّجُلُ قَالَ لَا وَ أَیُّکُمْ یَرْضَی أَنْ یَرَی أَوْ یَصْبِرُ عَلَی ذَلِکَ أَنْ یَرَی ابْنَتَهُ أَوْ أُخْتَهُ أَوْ أُمَّهُ أَوْ زَوْجَتَهُ أَوْ وَاحِدَهًًْ مِنْ قَرَابَتِهِ قَائِمَهًًْ تَغْتَسِلُ فَیَقُولَ مَا لَکِ فَتَقُولَ احْتَلَمْتُ وَ لَیْسَ لَهَا بَعْلٌ ثُمَّ قَالَ لَا لَیْسَ عَلَیْهِنَّ ذَاکَ وَ قَدْ وَضَعَ اللَّهُ ذَلِکَ عَلَیْکُمْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی: وَ إِنْ کُنْتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُوا وَ لَمْ یَقُلْ ذَلِکَ لَهُنَّ.
امام صادق (علیه السلام)- عبیدبن‌زراره گفت: به امام (علیه السلام) عرض کردم: «آیا زنی که با او دخول نشده ولی جنب است، باید غسل نجابت کند»؟ فرمود: «نه، کدام یک از شما راضی بوده و تحمّل میکند که دختر، خواهر، کنیز، همسر یا یکی از خویشان خود را ببیند که دارد غسل میکند و از او بپرسد چه می‌کنی»؟ و او در جواب بگوید: «جنب شدم، در حالی که شوهر هم ندارد. خدای متعال فرمود: وَ إِنْ کُنْتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُوا و مخصوص مردان است نه زنان».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۳، ص۶۵۴ الإستبصار، ج۱، ص۱۰۷/ تهذیب الأحکام، ج۱، ص۱۲۴/ وسایل الشیعهًْ، ج۲، ص۱۹۲/ بحارالأنوار، ج۲، ص۲۷۸/ عوالی اللآلی، ج۳، ص۳۱
47 (مائده/6)
الصّادق (علیه السلام)- عَنْ حَمَّادِ‌بْنِ‌عِیسَی عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِی‌عَبْدِ‌اللَّهِ (علیه السلام) أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ التَّیَمُّمِ فَتَلَا هَذِهِ الْآیَهًَْ: وَ السَّارِقُ وَ السَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَیْدِیَهُما وَ قَالَ: فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرافِقِ قَالَ: فَامْسَحْ عَلَی کَفَّیْکَ مِنْ حَیْثُ مَوْضِعِ الْقَطْعِ وَ قَالَ: وَ ما کانَ رَبُّکَ نَسِیًّا.
امام صادق (علیه السلام)- حمّادبن‌عیسی نقل میکند: از امام صادق (علیه السلام) درباره‌ی تیمّم پرسیدند و ایشان این آیه را تلاوت کرد: وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعواْ أَیْدِیَهُمَا و فرمود: فاغْسِلُواْ وُجُوهَکُمْ وَأَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرَافِقِ و نیز: «بر دو دستت از موضع قطع، مسح بکش». و نیز: «و پروردگار تو فراموشکار نیست. (مریم/۶۴)».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۳، ص۶۵۴ الکافی، ج۳، ص۶۲/ تهذیب الأحکام، ج۱، ص۲۰۷/ الإستبصار، ج۱، ص۱۷۰/ وسایل الشیعهًْ، ج۳، ص۳۶۵/ مستدرک الوسایل، ج۲، ص۵۴۰/ بحارالأنوار، ج۷۶، ص۱۸۹/ العیاشی، ج۱، ص۳۱۸/ نورالثقلین
48 (مائده/6)
فقه‌الرّضا (علیه السلام)- اعْلَمُوا رَحِمَکُمُ اللَّهُ أَنَّ التَّیَمُّمَ غُسْلُ الْمُضْطَرِّ وَ وُضُوؤُهُ وَ هُوَ نِصْفُ الْوُضُوءِ فِی غَیْرِ ضَرُورَهًٍْ إِذَا لَمْ یُوجَدِ الْمَاءُ وَ لَیْسَ لَهُ أَنْ یَتَیَمَّمَ حَتَّی یَأْتِیَ إِلَی آخِرِ الْوَقْتِ أَوْ إِلَی أَنْ یَتَخَوَّفَ خُرُوجَ وَقْتِ الصَّلَاهًِْ وَ صِفَهًُْ التَّیَمُّمِ لِلْوُضُوءِ وَ الْجَنَابَهًِْ وَ سَائِرِ أَبْوَابِ الْغُسْلِ وَاحِدٌ وَ هُوَ أَنْ تَضْرِبَ بِیَدَیْکَ عَلَی الْأَرْضِ ضَرْبَهًًْ وَاحِدَهًًْ ثُمَّ تَمْسَحَ بِهِمَا وَجْهَکَ مِنْ حَدِّ الْحَاجِبَیْنِ إِلَی الذَّقَنِ وَ رُوِیَ مِنْ مَوْضِعِ السُّجُودِ مِنْ مَقَامِ الشَّعْرِ إِلَی طَرَفِ الْأَنْفِ ثُمَّ تَضْرِبُ بِهِمَا أُخْرَی فَتَمْسَحُ بِهِمَا الْکَفَّیْنِ مِنْ حَدِّ الزَّنْدِ وَ رُوِیَ مِنْ أُصُولِ الْأَصَابِعِ تَمْسَحُ بِالْیُسْرَی الْیُمْنَی وَ بِالْیُمْنَی الْیُسْرَی عَلَی هَذِهِ الصِّفَهًِْ وَ أَرْوِی إِذَا أَرَدْتَ التَّیَمُّمَ اضْرِبْ کَفَّیْکَ عَلَی الْأَرْضِ ضَرْبَهًًْ وَاحِدَهًًْ ثُمَّ تَضَعُ إِحْدَی یَدَیْکَ عَلَی الْأُخْرَی ثُمَّ تَمْسَحُ بِأَطْرَافِ أَصَابِعِکَ وَجْهَکَ مِنْ فَوْقِ حَاجِبَیْکَ وَ بَقِیَ مَا بَقِیَ ثُمَّ تَضَعُ أَصَابِعَکَ الْیُسْرَی عَلَی أَصَابِعِکَ الْیُمْنَی مِنْ أَصْلِ الْأَصَابِعِ مِنْ فَوْقِ الْکَفِّ ثُمَّ تُمِرُّهَا عَلَی مُقَدَّمِهَا عَلَی ظَهْرِ الْکَفِّ ثُمَّ تَضَعُ أَصَابِعَکَ الْیُمْنَی عَلَی أَصَابِعِکَ الْیُسْرَی فَتَصْنَعُ بِیَدِکَ الْیُمْنَی مَا صَنَعْتَ بِیَدِکَ الْیُسْرَی عَلَی الْیُمْنَی مَرَّهًًْ وَاحِدَهًًْ فَهَذَا هُوَ التَّیَمُّمُ وَ هُوَ الْوُضُوءُ التَّامُّ الْکَامِلُ فِی وَقْتِ الضَّرُورَهًِْ فَإِذَا قَدَرْتَ عَلَی الْمَاءِ انْتَقَضَ التَّیَمُّمُ وَ عَلَیْکَ إِعَادَهًُْ الْوُضُوءِ وَ الْغُسْلِ بِالْمَاءِ لِمَا تَسْتَأْنِفُ الصَّلَاهًَْ اللَّهُمَّ إِلَّا أَنْ تَقْدِرَ عَلَی الْمَاءِ وَ أَنْتَ فِی وَقْتٍ مِنَ الصَّلَاهًِْ الَّتِی صَلَّیْتَهَا بِالتَّیَمُّمِ فَتَطَهَّرُ وَ تُعِیدُ الصَّلَاهًَْ وَ نَرْوِی أَنَّ جَبْرَئِیلَ نَزَلَ إِلَی سَیِّدِنَا رَسُولِ اللَّهِ فِی الْوُضُوءِ بِغَسْلَیْنِ وَ مَسْحَیْنِ غَسْلِ الْوَجْهِ وَ الْیَدَیْنِ وَ مَسْحِ الرَّأْسِ وَ الرِّجْلَیْنِ ثُمَّ نَزَلَ فِی التَّیَمُّمِ بِإِسْقَاطِ الْمَسْحَیْنِ وَ جَعْلِ مَکَانِ مَوْضِعِ الْغَسْلِ مَسْحاً وَ نَرْوِی عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ رَبُّ الْمَاءِ وَ رَبُّ الصَّعِیدِ وَاحِدٌ وَ لَیْسَ لِلْمُتَیَمِّمِ أَنْ یَتَیَمَّمَ إِلَّا فِی آخِرِ الْوَقْتِ وَ إِنْ تَیَمَّمَ وَ صَلَّی قَبْلَ خُرُوجِ الْوَقْتِ ثُمَّ أَدْرَکَ الْمَاءَ وَ عَلَیْهِ الْوَقْتُ فَعَلَیْهِ أَنْ یُعِیدَ الصَّلَاهًَْ وَ الْوُضُوءَ وَ إِنْ مَرَّ بِمَاءٍ فَلَمْ یَتَوَضَّأْ وَ قَدْ کَانَ تَیَمَّمَ وَ صَلَّی فِی آخِرِ الْوَقْتِ وَ هُوَ یُرِیدُ مَاءً آخَرَ فَلَمْ یَبْلُغِ الْمَاءَ حَتَّی حَضَرَتِ الصَّلَاهًُْ الْأُخْرَی فَعَلَیْهِ أَنْ یُعِیدَ التَّیَمُّمَ لِأَنَّ مَمَرَّهُ بِالْمَاءِ نَقَضَ تَیَمُّمَهُ وَ قَدْ یُصَلِّی بِتَیَمُّمٍ وَاحِدٍ خَمْسَ صَلَوَاتٍ مَا لَمْ یُحْدِثْ حَدَثاً یُنْقَضُ بِهِ الْوُضُوءُ وَ تَتَیَمَّمُ لِلْجَنَابَهًِْ وَ الْحَائِضُ تَتَیَمَّمُ مِثْلَ تَیَمُّمِ الصَّلَاهًِْ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ فَرَضَ الطُّهْرَ فَجَعَلَ غَسْلَ الْوَجْهِ وَ الْیَدَیْنِ وَ مَسْحَ الرَّأْسِ وَ الرِّجْلَیْنِ وَ فَرَضَ الصَّلَاهًَْ أَرْبَعَ رَکَعَاتٍ فَجَعَلَ لِلْمُسَافِرِ رَکْعَتَیْنِ وَ وَضَعَ عَنْهُ الرَّکْعَتَیْنِ لَیْسَ فِیهِمَا الْقِرَاءَهًُْ وَ جَعَلَ لِلَّذِی لَا یَقْدِرُ عَلَی الْمَاءِ التَّیَمُّمَ مَسْحَ الْوَجْهِ وَ الْیَدَیْنِ وَ رَفَعَ عَنْهُ مَسْحَ الرَّأْسِ وَ الرِّجْلَیْنِ وَ قَالَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی فَتَیَمَّمُوا صَعِیداً طَیِّباً وَ الصَّعِیدُ الْمَوْضِعُ الْمُرْتَفِعُ عَنِ الْأَرْضِ وَ الطَّیِّبُ الَّذِی یَنْحَدِرُ عَنْهُ الْمَاءُ وَ قَدْ رُوِیَ أَنَّهُ یَمْسَحُ الرَّجُلُ عَلَی جَبِینَیْهِ وَ حَاجِبَیْهِ وَ یَمْسَحُ عَلَی ظَهْرِ کَفَّیْهِ فَإِذَا کَبَّرْتَ فِی صَلَاتِکَ تَکْبِیرَهًَْ الِافْتِتَاحِ وَ أُتِیتَ بِالْمَاءِ فَلَا تَقْطَعِ الصَّلَاهًَْ وَ لَا تَنْقُضْ تَیَمُّمَکَ وَ امْضِ فِی صِلَات.
فقه الرّضا (علیه السلام)- بدانید خداوند شما را بیامرزد، آگاه باشید که تیمّم برای مضطرّ به منزله غسل و وضو است، و در غیر حالت ضرورت نیز اگر کسی به آب دست نیابد تیمّم نصف وضو به شمار می آید، و جایز نیست که تیمّم کند مگر در اواخر وقت تعیین شده برای نماز و یا زمانی که بیم آن داشته باشد که وقت نماز در حال گذر است. شیوه تیمّم کردن برای وضو، جنابت و سایر موجبات غسل یکسان است به این ترتیب: یک بار با دستانت بر زمین می زنی، سپس با آنها صورتت را از ابروها تا چانه مسح می نمایی، در برخی از روایت ها ذکر شده که از موضع سجده بر روی پیشانی از رستنگاه مو به سوی بینی مسح می شود، سپس بار دیگر دستانت را بر زمین میزنی و پشت دست راست را با کف دست چپ و پشت دست چپ را با کف دست راست از مُچ، و در روایتی دیگر از بیخ انگشتان، مسح می نمایی. و من روایت می کنم که هرگاه قصد تیمّم نمودی کف دستانت را یک بار بر زمین بکوب، سپس یکی از دستانت را روی دیگری قرار ده و با کناره انگشتانت صورتت را از بالای ابروهایت مسح می نمایی و قسمت های باقی مانده به همان حال باقی می ماند، سپس انگشتان دست چپ را از بیخ انگشتان و بالای کف بر روی انگشتان دست راست قرار می دهی، آن گاه آن ها را بر پشت دست می کشی، سپس انگشتان دست راست را بر روی انگشتان دست چپ قرار می دهی و همان کارهایی را که یک بار با دست چپ در مورد دست راست انجام دادی با دست راست در مورد دست چپ انجام می دهی. این شیوه تیمّم کردن است، تیمّم در هنگام ضرورت به منزله وضوی کامل است، و هرگاه به آب دست یابی تیمّم باطل می گردد و هنگام شروع نمازهای بعدی باید وضو و غسل را دوباره با آب انجام دهی، مگر به آب دست یابی و برای نمازی که آن را به جا آورده‌ای وقت داری پس باید تطهیر کنی و نماز را اعاده کنی. و روایت می کنیم که جبرئیل (علیه السلام) هنگام وضو بر مولایمان رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرود آمد و شستن صورت و دست ها و مسح سر و پاها را به ایشان وحی نمود، سپس هنگام تیمّم نیز فرود آمد و مسح سر و پاها را حذف و مسح صورت و دست ها را به جای شستن آنها وضع نمود. همچنین از پیامبر (صلی الله علیه و آله) روایت می کنیم که فرمود: «پروردگار آب و خاک یکی است». و برای شخص تیمّم کننده جایز نیست جز در پایان وقت نماز تیمّم کند، و اگر قبل از به پایان رسیدن وقت نماز تیمّم کند و نماز بخواند سپس به آب دست یابد و وقت نماز همچنان باقی باشد، باید نماز و وضو را دوباره با استفاده از آب انجام دهد، و اگر بر آب گذر کند و وضو نگیرد و نماز را در آخر وقت با تیمّم به جا آورده باشد و طلب آب دیگری کند ولی تا فرا رسیدن نماز بعدی به آب نرسد باید دوباره تیمّم را تکرار کند، چراکه گذر کردن او بر آب باعث باطل شدن تیمّم می گردد. و با یک تیمّم امکان به جا آوردن نمازهای پنجگانه وجود دارد، البته به شرط اینکه آنچه باعث نقض وضو می گردد روی ندهد، و برای جنابت نیز می توانی تیمّم کنی و زن حائض نیز مانند تیمّم نماز تیمّم می کند. همانا خداوند متعال طهارت و پاکی را واجب گردانده است، پس شستن صورت و دستها و مسح سر و پاها را وضع نموده و نماز را در چهار رکعت واجب گردانده است، ولی برای مسافر دو رکعت را واجب گردانده و دو رکعت را به او تخفیف داده است و در دو رکعت باقیمانده نیز قرائت سوره وجود ندارد، همچنین برای کسی که به آب دست نمی یابد [یا توان استعمال آب را ندارد] مسح صورت و دست ها را وضع نموده و مسح سر و پاها را از میان برداشته است. خداوند متعال فرموده است: فَتَیَمَّمُوا صَعِیداً طَیِّباً و [صعید] به معنای مکان مرتفع زمین می باشد و [طیّب] زمینی است که آب از آن سرازیر می شود، و روایت شده است که شخص تیمّم کننده پیشانی، ابروها و پشت دستانش را مسح می کند، و آنگاه که تکبیرهًْ الإحرام گفتی و از قضا آب برایت فراهم شد، نماز را قطع نمی کنی و تیمّمت نیز باطل نمی شود و نمازت را پی بگیر.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۳، ص۶۵۴ بحارالأنوار، ج۷۸، ص۱۴۸
49 (مائده/6)
الصّادق (علیه السلام)- عَنِ الْحَلَبِی عَنْ أَبِی‌عَبْدِ‌اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ: أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ فَقَالَ هُوَ الْجِمَاعُ وَ لَکِنَّ اللَّهَ سَتِیرٌ یُحِبُّ السَّتْرَ فَلَمْ یُسَمِّ کَمَا تُسَمُّونَ.
امام صادق (علیه السلام)- حلبی گوید: از امام صادق (علیه السلام) درباره‌ی سخن حقّ تعالی: أَوْ لاَمَسْتُمُ النِّسَاء سؤال‌کردم. فرمود: «منظور آمیزش است، ولی خداوند تبارک‌وتعالی پوشاننده است و پوشیدگی را دوست دارد و آن‌گونه که مردمان سخن می‌گویند، نام نبرده است».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۳، ص۶۵۸ الکافی، ج۵، ص۵۵۵/ البرهان
50 (مائده/6)
أمیرالمؤمنین (علیه السلام)- عَنْ عَلِیٍّ (علیه السلام) فِی قَوْلِهِ تَعَالَی: أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ الْجِمَاعُ خَاصَّهًًْ.
امام علی (علیه السلام)- از علی (علیه السلام) درباره‌ی کلام خداوند متعال: أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ [روایت شده است] که منظور از آن فقط جماع است.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۳، ص۶۵۸ بحارالأنوار، ج۷۷، ص۲۲۲
51 (مائده/6)
الصّادق (علیه السلام)- مُلَامَسَهًُْ النِّسَاءِ هُوَ الْإِیقَاعُ بِهِنَ.
امام صادق (علیه السلام)- تماس با خانم‌ها به معنی جماع و مباشرت است.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۳، ص۶۵۸ الکافی، ج۶، ص۱۰۹/ نورالثقلین
52 (مائده/6)
الباقر (علیه السلام)- عَنْ أَبِی‌مَرْیَمَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی‌جَعْفَرٍ (علیه السلام) مَا تَقُولُ فِی الرَّجُلِ یَتَوَضَّأُ ثُمَّ یَدْعُو جَارِیَتَهُ فَتَأْخُذُ بِیَدِهِ حَتَّی یَنْتَهِیَ إِلَی الْمَسْجِدِ فَإِنَّ مَنْ عِنْدَنَا یَزْعُمُونَ أَنَّهَا الْمُلَامَسَهًُْ فَقَالَ لَا وَ اللَّهِ مَا بِذَلِکَ بَأْسٌ وَ رُبَّمَا فَعَلْتُهُ وَ مَا یَعْنِی بِهَذَا أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ إِلَّا الْمُوَاقَعَهًَْ فِی الْفَرْجِ.
امام باقر (علیه السلام)- ابومریم گوید: به امام باقر (علیه السلام) عرض کردم: «چه می‌فرمایی در مورد مردی که وضو می‌گیرد سپس کنیزش را فرا می‌خواند و دستش را می‌گیرد تا به مسجد برسد؛ چون کسانی‌که نزد ما هستند، گمان می‌کنند که این کار، تماس [باطل‌کننده طهارت] است». فرمود: «نه به خدا سوگند، این‌کار اشکالی ندارد و شاید گاهی انجام دادم و مقصود از: أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ جز آمیزش جنسی با زنان نیست».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۳، ص۶۵۸ الإستبصار، ج۱، ص۸۷
53 (مائده/6)
الباقر (علیه السلام)- ما یُرِیدُ اللهُ لِیَجْعَلَ عَلَیْکُمْ فی الدین مِنْ حَرَجٍ وَ الْحَرَجُ الضِّیقُ.
امام باقر (علیه السلام)- مَا یُرِیدُ الله لِیَجْعلَ علَیْکُم مِّنْ حَرَجٍ و حرج به معنی تنگناست.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۳، ص۶۵۸ الکافی، ج۳، ص۳۰/ العیاشی، ج۱، ص۳۰۲/ البرهان
54 (مائده/6)
الصّادق (علیه السلام)- عَنْ عَبْدِ الْأَعْلَی مَوْلَی آلِ سَامٍ قَالَ قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) عُثِرَ بِی فَانْقَطَعَ ظُفُرِی فَجَعَلْتُ عَلَی إِصْبَعِی مِرَارَهًًْ کَیْفَ أَصْنَعُ بِالْوُضُوءِ لِلصَّلَاهًِْ؟ قَالَ فَقَالَ (علیه السلام) تَعْرِفُ هَذَا وَ أَشْبَاهَهُ فِی کِتَابِ اللَّهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی وَ ما جَعَلَ عَلَیْکُمْ فِی الدِّینِ مِنْ حَرَج.
امام صادق (علیه السلام)- عبدالأعلی گوید: از امام صادق (علیه السلام) سؤال کردم که: «من زمین خوردم و ناخنم شکست و بر انگشتانم مراره گیاهی خاردار و تلخ گذاشتم، چگونه برای نماز وضو بگیرم؟ فرمود: این و موارد شبیه بدان را در کتاب خداوند تبارک و تعالی می‌شناسی که می‌فرماید: در دین [اسلام] کار سنگین و سختی بر شما قرار ندارد. (حج/۷۸)».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۳، ص۶۵۸ مستدرک الوسایل، ج۱، ص۳۳۸/ البرهان
55 (مائده/6)
الرّسول (صلی الله علیه و آله)- إِنَّ الْوُضُوءَ یُکَفِّرُ مَا قَبْلَهُ.
پیامبر (صلی الله علیه و آله)- وضو [گناهان] قبل از خودش را می‌پوشاند.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۳، ص۶۵۸ بحارالأنوار، ج۷۸، ص۱۴۴