الرّضا (علیه السلام)- عَنْ أَبِی‌هَاشِمٍ الْجَعْفَرِیِّ عَنْ أَبِی‌الْحَسَنِ الرِّضَا (علیه السلام) قَال سَأَلْتُهُ عَنِ اللَّهِ هَلْ یُوصَفُ فَقَالَ أَ مَا تَقْرَأُ الْقُرْآنَ قُلْتُ بَلَی قَالَ أَ مَا تَقْرَأُ قَوْلَهُ تَعَالَی لا تُدْرِکُهُ الْأَبْصارُ وَ هُوَ یُدْرِکُ الْأَبْصارَ قُلْتُ بَلَی قَالَ (علیه السلام) فَتَعْرِفُونَ الْأَبْصَارَ قُلْتُ بَلَی قَالَ (علیه السلام) مَا هِیَ قُلْتُ أَبْصَارُ الْعُیُونِ فَقَالَ (علیه السلام) إِنَّ أَوْهَامَ الْقُلُوبِ أَکْبَرُ مِنْ أَبْصَارِ الْعُیُونِ فَهُوَ لَا تُدْرِکُهُ الْأَوْهَامُ وَ هُوَ یُدْرِکُ الْأَوْهَامَ.

امام رضا (علیه السلام)- ابوهاشم جعفری گوید: از امام رضا (علیه السلام) سؤال کردم: «آیا می‌توان خدا را توصیف کرد»؟ فرمود: «مگر قرآن نمی‌خوانی»؟ گفتم: «چرا»؟ فرمود: «مگر این کلام خداوند عزّوجلّ را نخوانده‌ای که می‌فرماید: لاَّ تُدْرِکُهُ الأَبْصَارُ وَهُوَ یُدْرِکُ الأَبْصَارَ؟ گفتم: «چرا»؟ فرمود: «آیا ابصار را می‌شناسی»؟! گفتم: «بلی». فرمود: «چیست»؟ گفتم: «بینایی چشمها است». فرمود: «توّهم دلها از بینایی چشمها بزرگ‌تر است، پس اوهام او را درک نمی‌کنند درحالی‌که او اوهام را درک می‌کند».

تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۴، ص۵۱۶ الأمالی للصدوق، ص۴۱۰/ نورالثقلین/ البرهان

الرّضا (علیه السلام)- عَنْ أَبِی‌هَاشِمٍ الْجَعْفَرِیِّ قَالَ أَخْبَرَنِی الْأَشْعَثُ‌بْنُ‌حَاتِمٍ أَنَّه سَأَلَ الرضا (علیه السلام) عَنْ شَیْءٍ مِنَ التَّوْحِیدِ فَقَالَ أَ لَا تَقْرَأُ الْقُرْآنَ قُلْتُ نَعَمْ قَالَ اقْرَأْ لا تُدْرِکُهُ الْأَبْصارُ وَ هُوَ یُدْرِکُ الْأَبْصارَ فَقَرَأْتُ فَقَالَ وَ مَا الْأَبْصَارُ قُلْتُ أَبْصَارُ الْعَیْنِ قَالَ لَا إِنَّمَا عَنَی الْأَوْهَامَ لَا تُدْرِکُ الْأَوْهَامُ کَیْفِیَّتَهُ وَ هُوَ یُدْرِکُ کُلَّ فَهْمٍ.

امام رضا (علیه السلام)- ابوهاشم جعفری گوید: اشعث‌بن‌حاتم به من خبر داد که از امام رضا (علیه السلام) درباره‌ی توحید پرسیدم. فرمود: «آیا قرآن نخوانده‌ای»؟ گفتم: «بله». فرمود: «بخوان؛ لا تُدْرِکُهُ الْأَبْصارُ وَ هُوَ یُدْرِکُ الْأَبْصارَ». پس خواندم. فرمود: «ابصار چیست»؟ گفتم: «بینایی چشم». فرمود: «نه. منظور فقط اوهام است. یعنی اوهام کیفیّت خدا را درک نمی‌کنند درحالی‌که خدا هر فهمی را درک می‌کند».

تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۴، ص۵۱۶ روضهًْ الواعظین، ج۱، ص۳۵

أمیرالمؤمنین (علیه السلام)- وَ لَمْ تُدْرِکْهُ الْأَبْصَارُ فَیَکُونَ بَعْدَ انْتِقَالِهَا حَائِلًا.

امام علی (علیه السلام)- دیدها او را در نمی‌یابند تا آنکه بعد از انتقال آن‌ها از وی، متغیّر گردند و منقلب شوند.

تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۴، ص۵۱۸ التوحید، ص۵۰/ نورالثقلین

الباقر (علیه السلام)- عَنْ دَاوُدَ‌بْنِ‌الْقَاسِمِ أَبِی‌هَاشِمٍ الْجَعْفَرِیِّ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی‎جَعْفَرٍ (علیه السلام) لا تُدْرِکُهُ الْأَبْصارُ وَ هُوَ یُدْرِکُ الْأَبْصارَ فَقَالَ یَا أَبَاهَاشِمٍ أَوْهَامُ الْقُلُوبِ أَدَقُّ مِنْ أَبْصَارِ الْعُیُونِ أَنْتَ قَدْ تُدْرِکُ بِوَهْمِکَ السِّنْدَ وَ الْهِنْدَ وَ الْبُلْدَانَ الَّتِی لَمْ تَدْخُلْهَا وَ لَا تُدْرِکُهَا بِبَصَرِکَ وَ أَوْهَامُ الْقُلُوبِ لَا تُدْرِکُهُ فَکَیْفَ أَبْصَارُ الْعُیُونِ.

امام باقر (علیه السلام)- داودبن‌قاسم گوید: به امام باقر (علیه السلام) عرض کردم: «لاَّ تُدْرِکُهُ الأَبْصَارُ وَ هُوَ یُدْرِکُ الأَبْصَارَ یعنی چه»؟ فرمود: «ای ابوهاشم، توّهم قلبها دقیقتر از بینایی چشمها است، تو ممکن است بتوانی با وهم خویش، سِند و هند و سرزمینهایی را که وارد آن‌ها نشده‌ای درک کنی، ولی با بینایی‌ات نمی‌توانی آن‌ها را درک کنی و توّهم قلبها آن را درک نمی‌کند، چه برسد به بینایی چشمها».

تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۴، ص۵۱۸ بحارالأنوار، ج۴، ص۲۹/ روضهًْ الواعظین، ج۱، ص۳۴/ الأمالی للصدوق، ص۴۰۹/ البرهان/ نورالثقلین

الکاظم (علیه السلام)- فِقْهُ الرِّضَا (علیه السلام)، وَ أَرْوِی عَنِ الْعَالِمِ (علیه السلام) سَأَلْتُهُ عَنْ شَیْءٍ مِنَ الصِّفَاتِ فَقَالَ لَا تَتَجَاوَزُوا مِمَّا فِی الْقُرْآنِ أَرْوِی أَنَّهُ قُرِئَ بَیْنَ یَدَیِ الْعَالِمِ (علیه السلام) قَوْلُهُ لا تُدْرِکُهُ الْأَبْصارُ وَ هُوَ یُدْرِکُ الْأَبْصارَ فَقَالَ إِنَّمَا عَنَی أَبْصَارَ الْقُلُوبِ وَ هِیَ الْأَوْهَامُ فَقَالَ لَا تُدْرِکُ الْأَوْهَامُ کَیْفِیَّتَهُ وَ هُوَ یُدْرِکُ کُلَّ وَهْمٍ وَ أَمَّا عُیُونُ الْبَشَرِ فَلَا تَلْحَقُهُ لِأَنَّهُ لَا یَحِلُّ فَلَا یُوصَفُ هَذَا مَا نَحْنُ عَلَیْهِ کُلُّنَا.

امام کاظم (علیه السلام)- در فقه الرّضا (علیه السلام) روایت است: از امام کاظم (علیه السلام) درباره‌ی چیزی از صفات [خداوند] پرسیدم. فرمود: «از آنچه در قرآن است تجاوز نکنید». روایت می‌کنم که پیش ایشان این کلام خداوند لا تُدْرِکُهُ الْأَبْصارُ وَ هُوَ یُدْرِکُ الْأَبْصارَ خوانده شد، فرمود: «[خداوند] چشم قلب‌ها را قصد کرده است و آن وهم‌ها [و خیال‌ها] است». سپس فرمود: «وهم‌ها چگونگی او را درک نمی‌کنند ولی او هر وهمی را درک می‌کند و امّا چشم‌های بشر، خدا را درک نمی‌کند چون خدا [نامحدود است؛ و در جایی] وارد نمی‌شود؛ در نتیجه توصیف نمی‌شود». این چیزی است که ما همه به آن اعتقاد داریم.

تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۴، ص۵۲۰ بحارالأنوار، ج۴، ص۵۳/ نورالثقلین/ البرهان

الرّضا (علیه السلام)- مَنْ وَصَفَ اللَّهَ تَعَالَی بِخِلَافِ مَا وَصَفَ بِهِ نَفْسَهُ فَقَدْ أَعْظَمَ الْفِرْیَهًَْ عَلَی اللَّهِ لا تُدْرِکُهُ الْأَبْصارُ أَیِ الْأَبْصَارُ الَّتِی فِی الْقُلُوبِ وَ لَیْسَتْ هِیَ الْأَعْیُنَ أَیْ لَا یَقَعُ عَلَیْهِ الْأَوْهَامُ وَ لَا یُدْرَکُ کَیْفَ هُوَ.

امام رضا (علیه السلام)- هرکس خدای تعالی را برخلاف آنچه خداوند خود را به آن توصیف فرموده توصیف کند، دروغ بزرگی را به خدا نسبت داده است. لا تُدْرِکُهُ الْأَبْصارُ یعنی چشم‌هایی که در قلب‌ها است. یعنی وهم‌ها و خیال‌ها نمی‌توانند او را درک کنند و درک نمی‌شود که او چگونه است.

تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۴، ص۵۲۰ بحارالأنوار، ج۷، ص۱۱۹/ بحارالأنوار، ج۹۰، ص۱۳۴/ التوحید، ص۲۶۱ـ نورالثقلین؛ فیه: «ذلک مدح ... کبیرا» محذوفٌ

علی‌بن‌ابراهیم (رحمة الله علیه)- وَ قَوْلُهُ لَا تُدْرِکُهُ الْأَبْصارُ أَیْ لَا تُحِیطُ بِهِ وَ هُوَ یُدْرِکُ الْأَبْصَارَ أَیْ یُحِیطُ بِهَا وَ خَلَقَ کُلَّ شَیْءٍ.

علیّ‌بن‌ابراهیم (رحمة الله علیه)- کلام خداوند لا تُدْرِکُهُ الْأَبْصارُ؛ یعنی [چشم‌ها] به او احاطه ندارد. وَ هُوَ یُدْرِکُ الْأَبْصارَ؛ یعنی به آن‌ها احاطه دارد و همه چیز را آفریده است.

تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۴، ص۵۲۰ بحارالأنوار، ج۴، ص۵۴/ بحارالأنوار، ج۳۶، ص۴۰۶/ کفایهًْ الأثر، ص۲۶۱

السّجّاد (علیه السلام)- لَا یُوصَفُ اللَّهُ بِمُحْکَمِ وَحْیِهِ عَظُمَ رَبُّنَا عَنِ الصِّفَهًِْ وَ کَیْفَ یُوصَفُ مَنْ لَا یُحَدُّ وَ هُوَ یُدْرِکُ الْأَبْصارَ وَ لا تُدْرِکُهُ الْأَبْصارُ وَ هُوَ اللَّطِیفُ الْخَبِیرُ.

امام سجاد (علیه السلام)- خداوند با وحی محکم خویش توصیف نمی‌شود و پروردگار ما بزرگ‌تر از این است که توصیف شود و چگونه آنکه حدّی برای آن نمی‌توان قائل شد، توصیف شود، درحالی‌که اوست که چشمان را درک می‌کند [و بر آن‌ها سیطره دارد] لاَّ تُدْرِکُهُ الأَبْصَارُ وَهُوَ یُدْرِکُ الأَبْصَارَ وَ هُوَ اللَّطِیفُ الْخَبِیرُ.

تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۴، ص۵۲۲ عیون أخبار الرضا، ج۱، ص۱۳۱/ نورالثقلین

الرّضا (علیه السلام)- عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُبَیْدٍ قَالَ: کَتَبْتُ إِلَی أَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا (علیه السلام) أَسْأَلُهُ عَنِ الرُّؤْیَهًِْ وَ مَا تَرْوِیهِ الْعَامَّهًُْ وَ الْخَاصَّهًُْ وَ سَأَلْتُهُ أَنْ یَشْرَحَ لِی ذَلِکَ فَکَتَبَ بِخَطِّهِ اتَّفَقَ الْجَمِیعُ لَا تَمَانُعَ بَیْنَهُمْ  أَنَّ الْمَعْرِفَهًَْ مِنْ جِهَهًِْ الرُّؤْیَهًِْ ضَرُورَهًٌْ فَإِذَا جَازَ أَنْ یُرَی اللَّهُ بِالْعَیْنِ وَقَعَتِ الْمَعْرِفَهًُْ ضَرُورَهًًْ ثُمَّ لَمْ تَخْلُ تِلْکَ الْمَعْرِفَهًُْ مِنْ أَنْ تَکُونَ إِیمَاناً أَوْ لَیْسَتْ بِإِیمَانٍ فَإِنْ کَانَتْ تِلْکَ الْمَعْرِفَهًُْ مِنْ جِهَهًِْ الرُّؤْیَهًِْ إِیمَاناً فَالْمَعْرِفَهًُْ الَّتِی فِی دَارِ الدُّنْیَا مِنْ جِهَهًِْ الِاکْتِسَابِ لَیْسَتْ بِإِیمَانٍ لِأَنَّهَا ضِدُّهُ فَلَا یَکُونُ فِی الدُّنْیَا مُؤْمِنٌ لِأَنَّهُمْ لَمْ یَرَوُا اللَّهَ عَزَّ ذِکْرُهُ وَ إِنْ لَمْ تَکُنْ تِلْکَ الْمَعْرِفَهًُْ الَّتِی مِنْ جِهَهًِْ الرُّؤْیَهًِْ إِیمَاناً لَمْ تَخْلُ هَذِهِ الْمَعْرِفَهًُْ الَّتِی مِنْ جِهَهًِْ الِاکْتِسَابِ أَنْ تَزُولَ وَ لَا تَزُولُ فِی الْمَعَادِ فَهَذَا دَلِیلٌ عَلَی أَنَّ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ لَا یُرَی بِالْعَیْنِ إِذِ الْعَیْنُ تُؤَدِّی إِلَی مَا وَصَفْنَاهُ.

امام رضا (علیه السلام)- محمّدبن‌عبید گوید: به امام رضا (علیه السلام) نامه نوشتم و درباره‌ی دیدن خدا و آنچه عامّه و خاصّه روایت کرده‌اند سؤال کردم و خواستم که این مطلب را برایم شرح دهد، حضرت به خط خود نوشت: «همه اتّفاق دارند و اختلافی میان آن‌ها نیست که شناسایی از راه دیدن ضروری و قطعی است، پس اگر درست باشد که خدا به چشم دیده می‌شود، قطعا شناختن او حاصل می‌شود، آنگاه این شناختن بیرون از این نیست که یا ایمان است و یا ایمان نیست، اگر این شناسایی از راه دیدن ایمان باشد، پس شناسایی در دنیا که از راه کسب دلیل است ایمان نمی‌باشد؛ زیرا این شناسایی ضد آن است و باید در دنیا مؤمنی وجود نداشته باشد. زیرا ایشان خدای را ندیده‌اند و اگر شناسایی از راه دیدن ایمان نباشد، شناسایی از راه کسب دلیل بیرون از آن نیست که یا در معاد نابود می‌شود و و یا نابود نمی‌شود، این دلیل است بر اینکه خدای عزّوجلّ به چشم دیده نمی‌شود زیرا دیدن به چشم به آنچه گفتیم می‌رسد».

تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۴، ص۵۲۲ بحارالأنوار، ج۳، ص۲۵۹/ نورالثقلین

الرّضا (علیه السلام)- عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی قَالَ: سَأَلَنِی أَبُو قُرَّهًَْ الْمُحَدِّثُ أَنْ أُدْخِلَهُ إِلَی أَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا (علیه السلام) فَاسْتَأْذَنْتُهُ فِی ذَلِکَ فَأَذِنَ لِی فَدَخَلَ عَلَیْهِ فَسَأَلَهُ عَنِ الْحَلَالِ وَ الْحَرَامِ وَ الْأَحْکَامِ حَتَّی بَلَغَ سُؤَالُهُ التَّوْحِید. فَقَالَ أَبُوقُرَّهًَْ إِنَّا رُوِّینَا أَنَّ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ قَسَمَ الرُّؤْیَهًَْ وَ الْکَلَامَ بَیْنَ اثْنَیْنِ فَقَسَمَ لموسی (علیه السلام) الْکَلَامَ وَ لِمُحَمَّدٍ (صلی الله علیه و آله) الرُّؤْیَهًَْ فَقَالَ أَبُوالحَسَنِ (علیه السلام) فَمَنِ الْمُبَلِّغُ عَنِ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ إِلَی الثَّقَلَیْنِ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ لا تُدْرِکُهُ الْأَبْصارُ وَ هُوَ یُدْرِکُ الْأَبْصارَ. وَ لا یُحِیطُونَ بِهِ عِلْماً. وَ لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْءٌ أَ لَیْسَ مُحَمَّدٌ (صلی الله علیه و آله) قَالَ بَلَی قَالَ فَکَیْفَ یَجِیءُ رَجُلٌ إِلَی الْخَلْقِ جَمِیعاً فَیُخْبِرُهُمْ أَنَّهُ جَاءَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَ أَنَّهُ یَدْعُوهُمْ إِلَی اللَّهِ بِأَمْرِ اللَّهِ وَ یَقُولُ لا تُدْرِکُهُ الْأَبْصارُ وَ هُوَ یُدْرِکُ الْأَبْصارَ. وَ لا یُحِیطُونَ بِهِ عِلْماً. وَ لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْءٌ ثُمَّ یَقُولُ أَنَا رَأَیْتُهُ بِعَیْنِی وَ أَحَطْتُ بِهِ عِلْماً وَ هُوَ عَلَی صُورَهًِْ الْبَشَرِ أَ مَا یَسْتَحْیُونَ مَا قَدَرَتِ الزَّنَادِقَهًُْ أَنْ تَرْمِیَهُ بِهَذَا أَنْ یَکُونَ یَأْتِی عَنِ اللَّهِ بِشَیْءٍ ثُمَّ یَأْتِی بِخِلَافِهِ مِنْ وَجْهٍ آخَر قَالَ أَبُو قُرَّهًَْ فَإِنَّهُ یَقُولُ وَ لَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْری فَقَالَ أَبُو الْحَسَنِ (علیه السلام) إِنَّ بَعْدَ هَذِهِ الْآیَهًِْ مَا یَدُلُّ عَلَی مَا رَأَی حَیْثُ قَالَ ما کَذَبَ الْفُؤادُ ما رَأی یَقُولُ مَا کَذَبَ فُؤَادُ مُحَمَّدٍ (صلی الله علیه و آله) مَا رَأَتْ عَیْنَاهُ ثُمَّ أَخْبَرَ بِمَا رَأَی فَقَالَ لَقَدْ رَأی مِنْ آیاتِ رَبِّهِ الْکُبْری فَآیَاتُ اللَّهِ غَیْرُ اللَّهِ وَ قَدْ قَالَ اللَّهُ وَ لا یُحِیطُونَ بِهِ عِلْماً فَإِذَا رَأَتْهُ الْأَبْصَارُ فَقَدْ أَحَاطَتْ بِهِ الْعِلْمَ وَ وَقَعَتِ الْمَعْرِفَهًُْ فَقَالَ أَبُو قُرَّهًَْ فَتُکَذِّبُ  بِالرِّوَایَاتِ فَقَالَ أَبُوالْحَسَنِ (علیه السلام) إِذَا کَانَتِ الرِّوَایَاتُ مُخَالِفَهًًْ لِلْقُرْآنِ کَذَّبْتُهَا وَ مَا أَجْمَعَ الْمُسْلِمُونَ عَلَیْهِ أَنَّهُ لَا یُحَاطُ بِهِ عِلْماً وَ لا تُدْرِکُهُ الْأَبْصارُ وَ لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْءٌ.

امام رضا (علیه السلام)- صفوان‌بن‌یحیی گوید: ابوقرّه محدِّث از من خواست که او را بر امام رضا (علیه السلام) وارد کنم. از وی اجازه خواستم و اجازه داد، پس بر او وارد شد و درباره‎ی حلال و حرام و احکام سؤال کرد تا اینکه به توحید رسید. ابوقرّه گفت: «برای ما روایت شده است که خدا رؤیت و کلام را میان دو پیامبر تقسیم کرده است، کلام نصیب موسی (علیه السلام)، و رؤیت نصیب محمّد (صلی الله علیه و آله) شد». امام رضا (علیه السلام) فرمود: «پس چه کسی از طرف خدا به ثقلین از جنّ و انس، ابلاغ میکند که لا تُدْرِکُهُ الْأَبْصارُ وَ هُوَ یُدْرِکُ الْأَبْصارَ. وَ لا یُحِیطُونَ بِهِ عِلْماً (طه/۱۱۰). وَ لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْءٌ (شوری/۱۱). آیا این ابلاغ‌کننده، محمّد (صلی الله علیه و آله) نیست»؟ گفت: «بلی». فرمود: «چگونه مردی برای تمامی مردم فرستاده می‌شود و به آنان خبر می‌دهد که از جانب خدا آمده است و اینکه او آنان را از جانب خدا به خدا و به دستور خدا دعوت می‌کند و می‌گوید: لا تُدْرِکُهُ الْأَبْصارُ وَ هُوَ یُدْرِکُ الْأَبْصارَ. وَ لا یُحِیطُونَ بِهِ عِلْماً (طه/۱۱۰). وَ لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْءٌ (شوری/۱۱). سپس می‌گوید: «من با چشم خود او را دیدم و علم من به او احاطه کرده است و او بر صورت بشر است»؟! آیا حیاء نمی‌کنند؟! زندیقان نتوانستند این تهمت را به او بزنند که چیزی را از جانب خدا بیاورد و سپس چیز دیگری را برخلاف آن و به صورتی دیگر بیاورد»؟! ابوقرّه گفت: «خدای تبارک‌وتعالی میفرماید: و بار دیگر نیز او را مشاهده کرد. (نجم/۱۳)». امام رضا (علیه السلام) فرمود: «دنباله‌ی این آیه بر آنچه دیده است دلالت می‌کند، آنجا که می‌فرماید: قلب [پاک او] در آنچه دید هرگز دروغ نگفت. (نجم/۱۱). قلب محمّد (صلی الله علیه و آله) آنچه را که چشمش دید، تکذیب نکرد؛ سپس در مورد آنچه را دیده است خبر داده و فرموده است: او پاره‌ای از آیات و نشانه‌های بزرگ پروردگارش را دید!. (نجم/۱۸). پس آیات خدا غیر از خدا است و خدا فرمود: ولی آن‌ها به [علم] او احاطه ندارند!. (طه/۱۱۰). پس هرگاه چشمها او را می‌بیند، علم نیز به او احاطه می‌کند و معرفت حاصل می‌شود». ابوقرّه گفت: «پس روایات را تکذیب می‌کنید»؟ امام رضا (علیه السلام) فرمود: «اگر روایات مخالف قرآن باشد، آن را (یعنی روایات را) تکذیب می‌کنم و آنچه مسلمانان بر آن اجماع دارند این است که علم نمی‌تواند به او احاطه کند، وَ لا تُدْرِکُهُ الْأَبْصارُ. وَ لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْءٌ».

تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۴، ص۵۲۴ الکافی، ج۱، ص۹۸

الصّادق (علیه السلام)- عَن المُفَضَّل عَن أَبِی عَبدِالله (علیه السلام) قَالَ: ... فَأَنَا أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِیکَ لَهُ وَ أَنَّهُ خَالِقُ السَّمَائِمِ الْقَاتِلَهًِْ وَ الْهَوَامِّ الْعَادِیَهًِْ وَ جَمِیعِ النَّبْتِ وَ الْأَشْجَارِ وَ غَارِسُهَا وَ مُنْبِتُهَا ... وَ أَنَّهُ هُوَ الَّذِی وَضَعَ هَذِهِ النُّجُومَ وَ حِسَابَهَا وَ الْعَالِمُ بِهَا وَ الدَّالُّ عَلَی نُحُوسِهَا وَ سُعُودِهَا وَ مَا یَکُونُ مِنَ الْمَوَالِیدِ وَ أَنَّ التَّدْبِیرَ وَاحِدٌ لَمْ یَخْتَلِفْ مُتَّصِلٌ فِیمَا بَیْنَ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ وَ مَا فِیهَا فَبَیِّنْ لِی کَیْفَ قُلْتَ هُوَ الْأَوَّلُ وَ الْآخِرُ وَ هُوَ اللَّطِیفُ الْخَبِیرُ وَ أَشْبَاهَ ذَلِکَ قُلْتُ هُوَ الْأَوَّلُ بِلَا کَیْفٍ وَ هُوَ الْآخَرُ بِلَا نِهَایَهًٍْ لَیْسَ لَهُ مِثْلٌ خَلَقَ الْخَلْقَ وَ الْأَشْیَاءَ لَا مِنْ شَیْءٍ وَ لَا کَیْفٍ بِلَا عِلَاجٍ وَ لَا مُعَانَاهًٍْ وَ لَا فِکْرٍ وَ لَا کَیْفٍ کَمَا أَنَّهُ لَا کَیْفَ لَهُ وَ إِنَّمَا الْکَیْفُ بِکَیْفِیَّهًِْ الْمَخْلُوقِ لِأَنَّهُ الْأَوَّلُ لَا بَدْءَ لَهُ وَ لَا شِبْهَ وَ لَا مِثْلَ وَ لَا ضِدَّ وَ لَا نِدَّ لَا یُدْرَکُ بِبَصَرٍ وَ لَا یُحَسُّ بِلَمْسٍ وَ لَا یُعْرَفُ إِلَّا بِخَلْقِهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی.

امام صادق (علیه السلام)- مفضّّل نقل می‌کند: امام صادق (علیه السلام) فرمود: «... پس من شهادت می‌دهم که خدایی جز خدای یکتا نیست و شریکی ندارد و اوست که خالق سموم کشنده و حشرات خطرناک و تمامی گیاهان و درختان است و اوست که آن‌ها را کاشته و رویانده... و اوست که این محاسبات نجومی را ایجاد کرده و به آن‌ها آگاه است و به نحس یا خیر و آنچه در موالید مؤثر است، راهنمایی نموده. و تدبیر او واحد است و هیچ اختلافی در آن نیست. و همگی از آسمان تا زمین و آنچه در آن‌هاست پیوسته است. پس برایم توضیح بده چگونه گفتی: او اوّل و آخر است، لطیف و خبیر است و مانند این صفات»؟ گفتم: «او اوّل است، بدون کیفیّت و آخر است بدون نهایت، برای او مثلی نیست، مخلوقات و اشیاء را از هیچ چیز و از هیچ حالت خلق نموده است، بدون آنکه چاره اندیشی کرده یا رنجی برده یا فکر کند و یا کیفیّتی به کار گرفته باشد، همان طور که خودش نیز کیفیّتی ندارد. زیرا در حقیقت، کیفیّت نیز از جمله‌ی مخلوقات اوست، زیرا او اّولی است که شروعی و شباهتی و مانند و ضدی یا همزادی ندارد، با چشم شناخته نمی‌شود، با لمس احساس نمی‌شود و جز به وسیله‌ی مخلوقاتش شناخته نمی‌شود و مبارک و متعالی است».

تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۴، ص۵۲۶ بحارالأنوار، ج۳، ص۳۰۴

الرّضا (علیه السلام)- عَنْ فَتْحِ‌بْنِ‌یَزِیدَ الْجُرْجَانِیِّ قَالَ: لَقِیتُهُ (علیه السلام) ... {قَالَ} إِنَّ الْخَالِقَ لَا یُوصَفُ إِلَّا بِمَا وَصَفَ بِهِ نَفْسَهُ وَ أَنَّی یُوصَفُ الَّذِی تَعجزُ الْحَوَاسُّ أَنْ تُدْرِکَهُ وَ الْأَوْهَامُ أَنْ تَنَالَهُ وَ الْخَطَرَاتُ أَنْ تَحُدَّهُ وَ الْأَبْصَارُ عَنِ الْإِحَاطَهًِْ بِهِ جَلَّ عَمَّا وَصَفَهُ الْوَاصِفُونَ وَ تَعَالَی یَا فَتْحُ کُلُّ جِسْمٍ مُغَذًّی بِغِذَاءٍ إِلَّا الْخَالِقَ الرَّازِقَ فَإِنَّهُ جَسَّمَ الْأَجْسَامَ وَ هُوَ لَیْسَ بِجِسْمٍ وَ لَاصورَهًٍْ لَمْ یَتَجَزَّأْ وَ لَمْ یَتَنَاهَ وَ لَمْ یَتَزَایَدْ وَ لَمْ یَتَنَاقَصْ مُبَرَّأٌ مِنْ ذَاتِ مَا رَکَّبَ فِی ذَاتِ مَنْ جَسَّمَهُ وَ هُوَ اللَّطِیفُ الْخَبِیرُ السَّمِیعُ الْبَصِیرُ.

امام رضا (علیه السلام)- فتح‌بن‌یزید جرجانی گوید: آن حضرت (علیه السلام) را ملاقات کردم. ... [فرمود:] به‌درستی‌که خالق را وصف نمی‌توان نمود مگر به آنچه خود خویش را به آن وصف فرمود و کجا میسّر شود که به وصف درآید آنکه حواس از دریافتش عاجز و درمانده‌اند و خیال‌ها نمی‌توانند به او برسند و اندیشه‌ها که از دل سر می‌زنند قدرت ندارند که حدّی را برایش قرار دهند و چشم‌ها کندند که به او احاطه نمایند. بزرگوارتر است از آنچه وصف‌کنندگان او را به آن وصف نمودند و برتر است از آنچه لغت گویندگان در لغت او می‌گویند. با نزدیکی که دارد دور شده و با دوری که دارد نزدیک شده. پس آن جناب با دوری خویش نزدیک است. و با نزدیکیش دور است. حقیقت کیفیّت و چگونگی را بوجود آورده و کیفیّت کرده پس نمی‌توان گفت که او را کیف و چگونگی است. و اینیت و کو و کجا بودن را ثبوت داده و اینیت نموده پس نمی‌توان گفت که او را مکانی هست و در کجا می‌باشد. چراکه آن جناب مخترع و پدیدآورنده‌ی کیفوفیت و اینونیت است که از کیف و این ناشی‌شده. ای فتح! هر جسمی غذا داده شده است به غذایی که خوراک آن است مگر آفریننده روزی‌دهنده! پس به‌درستی‌که او جسم‌ها را جسم گردانیده و خود نه جسم است و نه صورت. و پاره‌پاره نشده که اجزاء داشته باشد. و پایانی نداشته که به نهایت برسد. و نیفزوده و کم نشده. و پاک و منزّه است از ذات آنچه ترکیب داده شده در ذات آنچه آن را مجسم گردانیده. و اوست صاحب لطف آگاه شنوای بینای یکتا.

تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۴، ص۵۲۸ بحارالأنوار، ج۴، ص۲۹۷

الحسین (علیه السلام)- أَیُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا هَؤُلَاءِ الْمَارِقَهًَْ الَّذِینَ یُشَبِّهُونَ اللَّهَ بِأَنْفُسِهِمْ یُضاهِؤُنَ قَوْلَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتَابِ بَلْ هُوَ اللهُ لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْءٌ وَ هُوَ السَّمِیعُ الْبَصِیرُ. لا تُدْرِکُهُ الْأَبْصارُ وَ هُوَ یُدْرِکُ الْأَبْصارَ وَ هُوَ اللَّطِیفُ الْخَبِیرُ اسْتَخْلَصَ الْوَحْدَانِیَّهًَْ وَ الْجَبَرُوتَ وَ أَمْضَی الْمَشِیَّهًَْ.

امام حسین (علیه السلام)- ای مردم، از این جماعت خارج‌شده از دین (مارقین) که خدای یگانه را با خود قیاس می‌کنند برحذر باشید، اینان گفتارشان شبیه به سخن افرادی از اهل کتاب است که کافر شدند، بلکه او خدای یگانه است که چیزی همانند او نیست، و اوست شنوا و بینا، چشم‌ها او را در نیابد و او چشم‌ها را درمی‌یابد، و اوست لطیف (ریزبین و باریکدان) و آگاه [به ظاهر و باطن]. وحدانیّت و جبروت را مخصوص خود ساخته. [هیچ‌کس جز او در آن دخالتی ندارد] و مشیّت بر هر آنچه شدنی است را به اجرا درآورده است.

تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۴، ص۵۲۸ بحارالأنوار، ج۲۶، ص۱۴

أمیرالمؤمنین (علیه السلام)- الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی لَا إِلَهَ إِلَّا هُو سَمِیعٌ بِغَیْرِ سَمْعٍ وَ بَصِیرٌ بِغَیْرِ بَصَرٍ وَ قَوِیٌّ بِغَیْرِ قُوَّهًٍْ مِنْ خَلْقِهِ لَا تُدْرِکُهُ حَدَقُ النَّاظِرِینَ وَ لَا یُحِیطُ بِسَمْعِهِ سَمْعُ السَّامِعِینَ إِذَا أَرَادَ شَیْئاً کَانَ بِلَا مَشُورَهًٍْ وَ لَا مُظَاهَرَهًٍْ وَ لَا مُخَابَرَهًٍْ وَ لَا یَسْأَلُ أَحَداً عَنْ شَیْءٍ مِنْ خَلْقِهِ أَرَادَهُ لا تُدْرِکُهُ الْأَبْصارُ وَ هُوَ یُدْرِکُ الْأَبْصارَ وَ هُوَ اللَّطِیفُ الْخَبِیر.

امام علی (علیه السلام)- ستایش برای خدایی است که معبودی جز او نیست... شنوا است بدون گوش، و بینا است بدون چشم، و نیرومند است بدون نیرویی از خلق خود، حدقه‌ی چشم بینندگان او را درک نمی‌کند و در گوش شنوندگان نمی‌گنجد [یعنی نتوان به‌وسیله‌ی گوش با شنیدن اوصاف او به کنه‌ش پی برد]. هنگامی‌که درباره‌ی چیزی اراده فرماید، احتیاج به مشورت و کمک و خبر گرفتن از دیگری ندارد، و از کسی درباره‌ی چیزی که نسبت به خلق خود اراده کرده پرسش نمی‌کند، لا تُدْرِکُهُ الْأَبْصارُ وَ هُوَ یُدْرِکُ الْأَبْصارَ وَ هُوَ اللَّطِیفُ الخَبِیرُ.

تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۴، ص۵۳۰ بحارالأنوار، ج۳۷، ص۲۰۴

الکاظم (علیه السلام)- عَنِ الْفَتْحِ‌بْنِ‌یَزِیدَ الْجُرْجَانِیِّ عَنْ أَبِی‌الْحَسَنِ (علیه السلام) قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُول: فَقَوْلَکَ اللَّطِیفُ الْخَبِیرُ ... فَسِّرْهُ لِی کَمَا فَسَّرْتَ الْوَاحِدَ فَإِنِّی أَعْلَمُ أَنَّ لُطْفَهُ عَلَی خِلَافِ لُطْفِ خَلْقِهِ لِلْفَصْلِ غَیْرَ أَنِّی أُحِبُّ أَنْ تَشْرَحَ ذَلِکَ لِی فَقَالَ یَا فَتْحُ إِنَّمَا قُلْنَا اللَّطِیفُ لِلْخَلْقِ اللَّطِیفِ وَ لِعِلْمِهِ بِالشَّیْءِ اللَّطِیفِ أَ وَ لَا تَرَی وَفَّقَکَ اللَّهُ وَ ثَبَّتَکَ إِلَی أَثَرِ صنْعِهِ فِی النَّبَاتِ اللَّطِیفِ وَ غَیْرِ اللَّطِیفِ وَ مِنَ الْخَلْقِ اللَّطِیفِ وَ مِنَ الْحَیَوَانِ الصِّغَارِ وَ مِنَ الْبَعُوضِ وَ الْجِرْجِسِ وَ مَا هُوَ أَصْغَرُ مِنْهَا مَا لَا یَکَادُ تَسْتَبِینُهُ الْعُیُونُ بَلْ لَا یَکَادُ یُسْتَبَانُ لِصِغَرِهِ الذَّکَرُ مِنَ الْأُنْثَی وَ الْحَدَثُ الْمَوْلُودُ مِنَ الْقَدِیمِ فَلَمَّا رَأَیْنَا صغَرَ ذَلِکَ فِی لُطْفِهِ وَ اهْتِدَاءَهُ لِلسَّفَادِ وَ الْهَرَبَ مِنَ الْمَوْتِ وَ الْجَمْعَ لِمَا یُصْلِحُهُ وَ مَا فِی لُجَجِ الْبِحَارِ وَ مَا فِی لِحَاءِ الْأَشْجَارِ وَ الْمَفَاوِزِ وَ الْقِفَارِ وَ إِفْهَامَ بَعْضِهَا عَنْ بَعْضٍ مَنْطِقَهَا وَ مَا یَفْهَمُ بِهِ أَوْلَادُهَا عَنْهَا وَ نَقْلَهَا الْغِذَاءَ إِلَیْهَا ثُمَّ تَأْلِیفَ أَلْوَانِهَا حُمْرَهًٍْ مَعَ صفْرَهًٍْ وَ بَیَاضٍ مَعَ حُمْرَهًٍْ وَ أَنَّهُ مَا لَا تَکَادُ عُیُونُنَا تَسْتَبِینُهُ لِدَمَامَهًِْ خَلْقِهَا لَا تَرَاهُ عُیُونُنَا وَ لَا تَلْمِسُهُ أَیْدِینَا عَلِمْنَا أَنَّ خَالِقَ هَذَا الْخَلْقِ لَطِیفٌ لَطُفَ بِخَلْقِ مَا سَمَّیْنَاهُ بِلَا عِلَاجٍ وَ لَا أَدَاهًٍْ وَ لَا آلَهًٍْ وَ أَنَّ کُلَّ صانِعِ شَیْءٍ فَمِنْ شَیْءٍ صنَعَ وَ اللَّهُ الْخَالِقُ اللَّطِیفُ الْجَلِیلُ خَلَقَ وَ صنَعَ لَا مِنْ شَیْءٍ.

امام کاظم (علیه السلام)- فتح‌بن‌یزید جرجانی گوید: شنیدم امام (علیه السلام) فرمود: «لطف» خداوند با «لطف» مخلوقات فرق دارد چون بین خدا و خلق تفاوت هست ... امّا دوست دارم شما برایم شرح دهید. حضرت فرمود: «ای فتح! به این جهت می‌گوییم لطیف که در خلق‌کردن، لطافت و ظرافت دارد و به اشیاء کوچک و ظریف آگاه است، آیا اثر صنع او را در گیاهان ظریف و غیر ظریف نمی‌بینی؟ آیا اثر خلق او را در خلقت ظریف و دقیق حیوانات کوچکی مثل پشه و پشه ریزه و کوچک‌تر از آنکه چشم به سختی آن را می‌بیند بلکه از فرط ریزی، نر و ماده و بچّه و بزرگ آن‌ها از یکدیگر تشخیص داده نمی‌شود، ندیده‌ای؟ وقتی کوچکی آن‌ها را در عین ظرافتشان می‌بینیم، وقتی آشنایی آن‌ها را به نحوه‌ی آمیزش مخصوص به خود و فرار از مرگ و جمع‌آوری ما یحتاجشان از دل دریاها و پوست درختان و پهنه دشت‌ها و بیابان‌ها می‌نگریم، وقتی به سخن گفتن آن‌ها و نحوه‌ی فهم سخنان یکدیگر، و فهمیدن کلام بزرگ‌ترها به توسّط بچّه‌ها و غذاآوردن والدین برای فرزندانشان را می‌اندیشیم. و همین‌گونه به رنگ‌آمیزی آن‌ها، قرمز با زرد، سفید با سبز و نیز آنچه چشمانمان به سختی تمام پیکره‌اش را می‌بیند و آنچه نه چشم می‌تواند ببیند و نه دست می‌تواند لمس کند می‌نگریم، می‌فهمیم که خالق این مخلوقات، لطیف و دقیق است و خلق و آفرینش آنچه که شرحش گذشت را با دقّت و ظرافت و بدون وسیله و ادات و آلاتی انجام داده است، چه هر خالقی مخلوق خود را از چیز دیگری می‌آفریند ولی خداوند، لطیف و دقیق و با جلالت، مخلوقات خود را آفریده امّا نه از چیزی، بلکه از هیچ و عدم، موجودات را بوجود آورده است».

تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۴، ص۵۳۰ نورالثقلین

الرّضا (علیه السلام)- وَ أَمَّا الْخَبِیرُ فَالَّذِی لَا یَعْزُبُ عَنْهُ شَیْءٌ وَ لَا یَفُوتُهُ لَیْسَ لِلتَّجْرِبَهًِْ وَ لَا لِلِاعْتِبَارِ بِالْأَشْیَاءِ فَعِنْدَ التَّجْرِبَهًِْ وَ الِاعْتِبَارِ عِلْمَانِ وَ لَوْ لَا هُمَا مَا عُلِمَ لِأَنَّ مَنْ کَانَ کَذَلِکَ کَانَ جَاهِلًا وَ اللَّهُ لَمْ یَزَلْ خَبِیراً بِمَا یَخْلُقُ وَ الْخَبِیرُ مِنَ النَّاسِ الْمُسْتَخْبِرُ عَنْ جَهْلٍ الْمُتَعَلِّمُ فَقَدْ جَمَعَنَا الِاسْمُ وَ اخْتَلَفَ الْمَعْنَی.

امام رضا (علیه السلام)- امّا خبیر، کسی است که چیزی از نظر او پنهان نیست و هیچ‌چیز از دسترسش دور نمی‌ماند، ولی نه با تجربه و آزمایش. به این صورت که این آزمایش به او چیزی بیاموزد، آنچنان‌که اگر این تجربه و آزمایش نبود، هیچ نمی‌دانست. چون کسی که چنین باشد جاهل است [نه خبیر و آگاه] و خداوند تبارک‌وتعالی از ازل به آنچه می‌خواسته خلق کند، خبیر و آگاه بوده است، امّا در میان مردم، به کسی خبیر گفته می‌شود که جاهل باشد ولی درصدد یادگیری و آگاهی یافتن برآید. دراین‌مورد هم اسم ما و خدا مشترک است ولی معنای آن متفاوت.

تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۴، ص۵۳۲ مستدرک الوسایل، ج۱۱، ص۱۴۶/ بحارالأنوار، ج۶۶، ص۷۶