فَمَن يُرِدِ ٱللَّهُ أَن يَهۡدِيَهُۥ يَشۡرَحۡ صَدۡرَهُۥ لِلۡإِسۡلَٰمِۖ وَمَن يُرِدۡ أَن يُضِلَّهُۥ يَجۡعَلۡ صَدۡرَهُۥ ضَيِّقًا حَرَجࣰا كَأَنَّمَا يَصَّعَّدُ فِي ٱلسَّمَآءِۚ كَذَٰلِكَ يَجۡعَلُ ٱللَّهُ ٱلرِّجۡسَ عَلَى ٱلَّذِينَ لَا يُؤۡمِنُونَ
125
فَمَن يُرِدِ ٱللَّهُ أَن يَهۡدِيَهُۥ يَشۡرَحۡ صَدۡرَهُۥ لِلۡإِسۡلَٰمِۖ وَمَن يُرِدۡ أَن يُضِلَّهُۥ يَجۡعَلۡ صَدۡرَهُۥ ضَيِّقًا حَرَجࣰا كَأَنَّمَا يَصَّعَّدُ فِي ٱلسَّمَآءِۚ كَذَٰلِكَ يَجۡعَلُ ٱللَّهُ ٱلرِّجۡسَ عَلَى ٱلَّذِينَ لَا يُؤۡمِنُونَ
125
الصّادق (علیه السلام)- عَنْ سُلَیْمَانَ‌بْنِ‌خَالِدٍ عَنْ أَبِی‌عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ قَال: إِنَّ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ إِذَا أَرَادَ بِعَبْدٍ خَیْراً نَکَتَ فِی قَلْبِهِ نُکْتَهًًْ مِنْ نُورٍ وَ فَتَحَ مَسَامِعَ قَلْبِهِ وَ وَکَّلَ بِهِ مَلَکاً یُسَدِّدُهُ وَ إِذَا أَرَادَ بِعَبْدٍ سُوءاً نَکَتَ فِی قَلْبِهِ نُکْتَهًًْ سَوْدَاءَ وَ سَدَّ مَسَامِعَ قَلْبِهِ وَ وَکَّلَ بِهِ شَیْطَاناً یُضِلُّهُ ثُمَّ تَلَا هَذِهِ الْآیَهًَْ فَمَنْ یُرِدِ اللهُ أَنْ یَهْدِیَهُ یَشْرَحْ صدْرَهُ لِلْإِسْلامِ وَ مَنْ یُرِدْ أَنْ یُضِلَّهُ یَجْعَلْ صدْرَهُ ضَیِّقاً حَرَجاً کَأَنَّما یَصَّعَّدُ فِی السَّماءِ.
امام صادق (علیه السلام)- سلیمان‌بن‌خالد گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود: هرگاه خدای عزّوجلّ خیری را برای بنده‌ی خود بخواهد، نقطه‌ای از نور در قلبش قرار می‌دهد و گوش دلش را باز می‌کند و فرشته‌ای را برای او می‌گمارد که او را [به راه راست] هدایت می‌کند و هرگاه بدی را برای بنده‌ای بخواهد، نقطه‌ای سیاه در دلش ایجاد می‌کند و گوش دلش را مسدود می‌کند و شیطانی را بر او می‌گمارد که او را گمراه کند. سپس این آیه را تلاوت فرمود: فَمَن یُرِدِ اللهُ أَن یَهْدِیَهُ یَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلإِسْلاَمِ وَمَن یُرِدْ أَن یُضِلَّهُ یَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَیِّقًا حَرَجًا کَأَنَّمَا یَصَّعَّدُ فِی السَّمَاء.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۴، ص۵۸۰ الکافی، ج۱، ص۱۶۶/ العیاشی، ج۱، ص۳۲۱/ التوحید، ص۴۱۵/ نورالثقلین/ البرهان
الصّادق (علیه السلام)- عَنْ عَبْدِ الْحَمِیدِ‌بْنِ‌أَبِی‌الْعَلَاءِ عَنْ أَبِی‌عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: إِنَّ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ إِذَا أَرَادَ بِعَبْدٍ خَیْراً نَکَتَ فِی قَلْبِهِ نُکْتَهًًْ مِنْ نُورٍ فَأَضَاءَ لَهَا سَمْعُهُ وَ قَلْبُهُ حَتَّی یَکُونَ أَحْرَصَ عَلَی مَا فِی أَیْدِیکُمْ مِنْکُمْ وَ إِذَا أَرَادَ بِعَبْدٍ سُوءاً نَکَتَ فِی قَلْبِهِ نُکْتَهًًْ سَوْدَاءَ فَأَظْلَمَ لَهَا سَمْعُهُ وَ قَلْبُهُ ثُمَّ تَلَا هَذِهِ الْآیَهًَْ فَمَنْ یُرِدِ اللهُ أَنْ یَهْدِیَهُ یَشْرَحْ صدْرَهُ لِلْإِسْلامِ وَ مَنْ یُرِدْ أَنْ یُضِلَّهُ یَجْعَلْ صدْرَهُ ضَیِّقاً حَرَجاً کَأَنَّما یَصَّعَّدُ فِی السَّماءِ.
امام صادق (علیه السلام)- عبدالحمیدبن‌ابی‌علا روایت می‌کند که امام صادق (علیه السلام) فرمود: «راستی هرگاه خداوند عزّوجلّ خیر بنده‌ای را بخواهد، نقطه‌ای از نور در دلش قرار می‌دهد و آن نور دل و گوشش را نورانی می‌گرداند، تا بر آنچه شما در دست دارید از خود شما حریص‌تر گردد، و هرگاه برای بنده‌ای بد بخواهد، نقطه‌ی سیاهی در دلش قرار می‌دهد تا گوش و دلش را تاریک سازد. سپس این آیه را تلاوت فرمود: فَمَنْ یُرِدِ اللهُ أَنْ یَهْدِیَهُ یَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ وَ مَنْ یُرِدْ أَنْ یُضِلَّهُ یَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَیِّقاً حَرَجاً کَأَنَّما یَصَّعَّدُ فِی السَّماءِ.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۴، ص۵۸۰ الکافی، ج۲، ص۲۱۴/ بحارالأنوار، ج۶۵، ص۲۱۰/ نورالثقلین
الرّسول (صلی الله علیه و آله)- سُئِلَ رَسُولُ اللهِ (صلی الله علیه و آله) عَنْ قَوْلِهِ سُبْحَانَهُ فَمَنْ یُرِدِ اللهُ أَنْ یَهْدِیَهُ یَشْرَحْ صدْرَهُ لِلْإِسْلامِ فَقَالَ إِذَا دَخَلَ النُّورُ الْقَلْبَ انْفَسَحَ فَذَلِکَ شَرْحُ الصَّدْرِ فَقِیلَ أَ فَلِذَلِکَ عَلَامَهًٌْ یَعْرَفُ بَهَا قَالَ نَعَمْ الْإِنَابَهًُْ إِلَی دَارِ الْخُلُودِ وَ التَّجَافِی عَنْ دَارِ الْغُرُورِ وَ الِاسْتِعْدَادُ لِلْمَوْتِ قَبْلَ نُزُولِهِ.
پیامبر (صلی الله علیه و آله)- از رسول خدا (صلی الله علیه و آله) درباره‌ی کلام خداوند سبحان: فَمَنْ یُرِدِ اللهُ أَنْ یَهْدِیَهُ یَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ سؤال شد. فرمود: «وقتی نور وارد قلب شود، گشاده میشود [و وسعت پیدا می‌کند] و آن «شرح صدر» است». عرض شد: «آیا برای آن نشانه‌ای هست که به‌وسیله‌ی آن شناخته شود»؟ فرمود: «بله، توجّه به جهان ابدی، کناره‌گیری از دنیای فریبا و آمادگی برای مرگ قبل از رسیدن آن».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۴، ص۵۸۰ شرح نهج البلاغهًْ، ج۶، ص۲۳۱/ نورالثقلین؛ فیه: «امارهًْ» بدلٌ «علامهًْ» و «یقذفه الله» بدلٌ «دخل»
الرّسول (صلی الله علیه و آله)- لَمَّا نَزَلَ قَوْلُهُ تَعَالَی فَمَنْ یُرِدِ اللهُ أَنْ یَهْدِیَهُ یَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ قَالُوا یَا رَسُولَ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) کَیْفَ یَشْرَحُ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ قَالَ (صلی الله علیه و آله) یَقْذِفُ اللَّهُ تَعَالَی نُوراً فِی قَلْبِهِ فَیَنْشَرِحُ وَ یَسْتَوْسِعُ فَقَالُوا وَ هَلْ لِذَلِکَ عَلَامَهًٌْ فَقَالَ نَعَمْ التَّجَافِی عَنْ دَارِ الْغُرُورِ وَ الْإِنَابَهًُْ إِلَی دَارِ الْخُلُودِ وَ التَّزَوُّدُ لِسُکْنَی الْقُبُورِ.
پیامبر (صلی الله علیه و آله)- هنگامی‌که این کلام خداوند: فَمَنْ یُرِدِ اللهُ أَنْ یَهْدِیَهُ یَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ نازل شد. گفتند: «ای رسول خدا (صلی الله علیه و آله)! چگونه خداوند سینه‌اش را برای اسلام گشاده می‌سازد»؟ فرمود: «خدای تعالی نوری در قلبش می‌اندازد. سپس گشاده میشود و وسعت پیدا می‌کند». گفتند: «آیا برای آن نشانه هست»؟ فرمود: «بله کناره‌گیری از دنیای فریبا و توجّه به جهان ابدی و توشه برداشتن برای سکونت در قبر».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۴، ص۵۸۰ أعلام الدین، ص۱۳۵/ إرشادالقلوب، ج۱، ص۱۳۱
الصّادق (علیه السلام)- عَنْ مُحَمَّدٍ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی‌عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: إِنَّ الْقَلْبَ لَیَتَجَلْجَلُ فِی الْجَوْفِ یَطْلُبُ الْحَقَّ فَإِذَا أَصَابَهُ اطْمَأَنَّ وَ قَرَّ ثُمَّ تَلَا أَبُوعَبْدِاللَّهِ (علیه السلام) هَذِهِ الْآیَهًَْ فَمَنْ یُرِدِ اللهُ أَنْ یَهْدِیَهُ یَشْرَحْ صدْرَهُ لِلْإِسْلامِ إِلَی قَوْلِهِ کَأَنَّما یَصَّعَّدُ فِی السَّماءِ.
امام صادق (علیه السلام)- محمّد حلبی نقل می‌کند: امام صادق (علیه السلام) فرمود: «به‌درستی‌که دل در درون انسان به تکاپو می‌افتد تا حق را بیابد، پس هرگاه که آن را یافت، آرامش می‌گیرد». سپس امام صادق (علیه السلام) این آیه را تلاوت فرمود: فَمَن یُرِدِ اللهُ أَن یَهْدِیَهُ یَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلإِسْلاَمِ وَمَن یُرِدْ أَن یُضِلَّهُ یَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَیِّقًا حَرَجًا کَأَنَّمَا یَصَّعَّدُ فِی السَّمَاء.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۴، ص۵۸۲ الکافی، ج۲، ص۴۲۱/ بحارالأنوار، ج۶۶، ص۳۱۷/ مشکاهًْ الأنوار، ص۲۵۵/ نورالثقلین/ البرهان
الکاظم (علیه السلام)- عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ قَالَ: إِنَّ لِلْقَلْبِ تَلَجْلُجاً فِی الْخَوْفِ یَطْلُبُ الْحَقَّ فَإِذَا أَصَابَهُ اطْمَأَنَّ بِهِ وَ قَرَأَ فَمَنْ یُرِدِ اللهُ أَنْ یَهْدِیَهُ یَشْرَحْ صدْرَهُ لِلْإِسْلامِ وَ مَنْ یُرِدْ أَنْ یُضِلَّهُ یَجْعَلْ صدْرَهُ ضَیِّقاً حَرَجاً کَأَنَّما یَصَّعَّدُ فِی السَّماءِ.
امام کاظم (علیه السلام)- عبداللّه‌بن‌جعفر از برادرش امام کاظم (علیه السلام) نقل کرده است که فرمود: «قلب آدمی تا حقیقت را نیافته است تشویش و اضطراب دارد، ولی چون به حق دست یافت، سکون و آرامش می‌یابد. و این آیه را قرائت فرمود: فَمَنْ یُرِدِ اللهُ أَنْ یَهْدِیَهُ یَشْرَحْ صدْرَهُ لِلْإِسْلامِ وَ مَنْ یُرِدْ أَنْ یُضِلَّهُ یَجْعَلْ صدْرَهُ ضَیِّقاً حَرَجاً کَأَنَّما یَصَّعَّدُ فِی السَّماءِ».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۴، ص۵۸۲ بحارالأنوار، ج۶۷، ص۵۷/ العیاشی، ج۱، ص۳۷۶
الباقر (علیه السلام)- عَنْ خُثَیْمَهًَْ‌بْنِ‌عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْجُعْفِیِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ (علیه السلام) یَقُول: إِنَّ الْقَلْبَ یَنْقَلِبُ مِنْ لَدُنْ مَوْضِعِهِ إِلَی حَنْجَرَتِهِ مَا لَمْ یُصِبِ الْحَقَّ فَإِذَا أَصَابَ الْحَقَّ قَرَّ ثُمَّ ضَمَّ أَصَابِعَهُ وَ قَرَأَ هَذِهِ الْآیَهًَْ فَمَنْ یُرِدِ اللهُ أَنْ یَهْدِیَهُ یَشْرَحْ صدْرَهُ لِلْإِسْلامِ وَ مَنْ یُرِدْ أَنْ یُضِلَّهُ یَجْعَلْ صدْرَهُ ضَیِّقاً حَرَجاً.
امام باقر (علیه السلام)- خثیمه گوید: شنیدم امام باقر (علیه السلام) می‌فرمود: «همانا دل، تا زمانی‌که حق را نیافته است از جایگاه خود بیرون افتاده و به‌طرف حنجره وارونه می شود، امّا آنگاه که حق را بیابد، آرامش می‌گیرد». سپس انگشتان خویش را جمع کرده و این آیه را خواند: فَمَن یُرِدِ اللهُ أَن یَهْدِیَهُ یَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلإِسْلاَمِ وَ مَن یُرِدْ أَن یُضِلَّهُ یَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَیِّقًا حَرَجًا.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۴، ص۵۸۲ بحارالأنوار، ج۵، ص۲۰۴/ المحاسن، ج۱، ص۲۰۲/ مشکاهًْ الأنوار، ص۱۵۲/ نورالثقلین/ البرهان/ العیاشی، ج۱، ص۳۷۷
الرّضا (علیه السلام)- مَنْ یُرِدِ اللهُ أَنْ یَهْدِیَهُ بِإِیمَانِهِ فِی الدُّنْیَا إِلَی جَنَّتِهِ وَ دَارِ کَرَامَتِهِ فِی الْآخِرَهًِْ یَشْرَحْ صدْرَهُ لِلتَّسْلِیمِ لِلَّهِ وَ الثِّقَهًِْ بِهِ وَ السُّکُونِ إِلَی مَا وَعَدَهُ مِنْ ثَوَابِهِ حَتَّی یَطْمَئِنَّ إِلَیْهِ وَ مَنْ یُرِدْ أَنْ یُضِلَّهُ عَنْ جَنَّتِهِ وَ دَارِ کَرَامَتِهِ فِی الْآخِرَهًِْ لِکُفْرِهِ بِهِ وَ عِصْیَانِهِ لَهُ فِی الدُّنْیَا یَجْعَلْ صدْرَهُ ضَیِّقاً حَرَجاً حَتَّی یَشُکَّ فِی کُفْرِهِ وَ یَضْطَرِبَ مِنِ اعْتِقَادِهِ قَلْبُهُ حَتَّی یَصِیرَ کَأَنَّما یَصَّعَّدُ فِی السَّماءِ کَذلِکَ یَجْعَلُ اللهُ الرِّجْسَ عَلَی الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ.
امام رضا (علیه السلام)- مَنْ یُرِدِ اللهُ أَنْ یَهْدِیَهُ؛ کسی را که خدا می‌خواهد او را با ایمان خویش در دنیا به‌سوی بهشت و خانه‌ی کرامت خود در آخرت هدایت کند، سینه‌ی وی را برای تسلیم به خدا و اعتماد بر او و اطمینان به پاداشی که وعده داده است، می‌گشاید تا اینکه او [به خدای خویش] اطمینان پیدا کرده و آرامش یابد. وَ مَنْ یُرِدْ أَنْ یُضِلَّهُ؛ و هرکه را که می‌خواهد به خاطر کفری که به خدا ورزیده و معصیت وی را در دنیا مرتکب شده است، از بهشت خویش و خانه‌ی کرامتش در آخرت گمراه سازد، سینه‌اش را آنچنان تنگ می‌کند تا اینکه در کفر خود شک کند و قلبش در نتیجه‌ی اعتقادش مضطرب و پریشان شود تا این به این حالت درآید: کَأَنَّمَا یَصَّعَّدُ فِی السَّمَاء کَذَلِکَ یَجْعَلُ اللهُ الرِّجْسَ عَلَی الَّذِینَ لاَ یُؤْمِنُونَ.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۴، ص۵۸۲ بحارالأنوار، ج۵، ص۲۰۰/ الاحتجاج، ج۲، ص۴۱۱/ التوحید، ص۲۴۲/ عیون أخبار الرضا (ع)، ج۱، ص۱۳۱/ معانی الأخبار، ص۱۴۵/ نورالثقلین/ البرهان
أمیرالمؤمنین (علیه السلام)- إِنَّ اللَّهَ جَلَّ ذِکْرُهُ بِسَعَهًِْ رَحْمَتِهِ وَ رَأْفَتِهِ بِخَلْقِهِ وَ عِلْمِهِ بِمَا یُحْدِثُهُ الْمُبَدِّلُونَ مِنْ تَغْیِیرِ کَلَامِهِ قَسَمَ کَلَامَهُ ثَلَاثَهًَْ أَقْسَامٍ فَجَعَلَ قِسْماً مِنْهُ یَعْرِفُهُ الْعَالِمُ وَ الْجَاهِلُ وَ قِسْماً لَا یَعْرِفُهُ إِلَّا مَنْ صفَا ذِهْنُهُ وَ لَطُفَ حِسُّهُ وَ صحَّ تَمْیِیزُهُ مِمَّنْ شَرَحَ اللَّهُ صدْرَهُ لِلْإِسْلَام.
امام علی (علیه السلام)- سپس خداوند متعال به سبب فراخی رحمت و مهربانی اش در حقّ آفریدگان و نیز از آنجا که می دانست تبدیل‌کنندگان در کتابش تغییر به وجود می آورند، کلام خود را بر سه‌گونه تقسیم کرد: گونه ای را چنان قرار داد که دانا و نادان در می یابند، گونهای را چنان قرار داد که تنها دارندگان ذهن پالوده و احساس لطیف و تشخیص درست درمی یابند؛ یعنی همان کسانی که خود، سینه‌ی آن‌ها را برای اسلام گشوده است.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۴، ص۵۸۲ نورالثقلین
الصّادق (علیه السلام)- وَاعلَموا أنَّ اللَّهَ تَعالی إذا أرادَ بِعَبدٍ خَیراً شَرَحَ صَدرَهُ للإسلامِ، فَإذا أعطاهُ ذلِکَ نَطَقَ لِسانُهُ بِالحَقِ وَعَقَدَ قَلبَهُ عَلَیهِ فَعَمَلَ بِهِ، فإذا جَمَعَ اللَّهُ لَهُ ذلِکَ تَمَّ لَهُ إسلامُهُ، وَکانَ عِندَ اللَّهِ إن ماتَ علی ذلِکَ الحالِ مِنَ المُسلِمینَ حَقّاً، وإذا لَم یُرِدِ اللَّهُ بِعَبدٍ خَیراً وَکلَهُ إلی نَفسِهِ، وَکانَ صدرُهُ ضَیِّقاً حَرَجاً، فإن جَری عَلی لِسانِهِ حَقٌّ لَم یُعقَد قَلبُهُ عَلَیهِ وَإذا لَم یُعقَد قَلبُهُ عَلَیهِ، لَم یُعطِهِ اللَّهُ العَمَلَ بِهِ، فَإذا اجتَمَعَ ذلِکَ عَلَیهِ حَتّی یَموتَ، وَهُوَ علی تِلکَ الحالِ کانَ عِندَ اللَّهِ مِنَ المُنافِقین، وَصارَ ما جَری عَلی لِسانِهِ مِنَ الحَقِّ الّذی لَم یُعطِهِ اللَّهُ أن یُعقَدَ قَلبُهُ عَلَیهِ، وَلَم یُعطِهِ العَمَلَ بِهِ حُجَّهًًْ عَلَیهِ. فاتّقوا اللَّهَ وَسَلوهُ أن یَشرَحَ صُدورَکُم للإسلامِ، وأن یَجعَلَ ألسِنَتَکُم تَنطِقُ بِالحَقِّ حَتّی یَتَوفّاکُم وَأنتُم علی ذلِکَ.
امام صادق (علیه السلام)- بدانید وقتی خداوند برای بنده‌ای خیری اراده کند، خداوند سینه‌اش را برای اسلام گشاده می‌سازد و هر وقت آن را به او عطا کند، زبانش به حق گویا میشود و قلبش را بر آن گره می‌زند و به آن عمل می‌کند و زمانی‌که خداوند آن‌ها را برای او جمع گرداند، اسلامش کامل می‌گردد و نزد خداوند اگر بر آن حالت بمیرد از مسلمانان می‌باشد، و هر وقت خداوند برای بنده‌ای خیری نخواهد، او را به خودش واگذار می‌کند و سینه‌اش تنگ می‌باشد. اگر حقّی بر زبانش جاری شود، قلبش به آن اعتقاد نداشته باشد و وقتی که به آن اعتقاد قلبی نداشته باشد، خداوند عمل به آن را به او عطا نمی‌کند. وقتی این امور در او جمع شود و او در آن حالت از دنیا برود، نزد خداوند از منافقان می‌باشد و آنچه از حق که خداوند اعتقاد قلبی به آن را به او عطا نکرده و عمل به آن را به او عطا نکرده بر زبانش جاری شده حجّت برضدّ او می شود؛ پس تقوای الهی پیشه کنید و از او بخواهید که سینه‌هایتان را برای اسلام گشاده سازد و زبان‌هایتان را طوری قرار دهد که سخن حق می‌گوید تا اینکه شما را در آن حالت از دنیا ببرد.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۴، ص۵۸۴ مکاتیب الأیمهًْ، ج۴، ص۱۳۶/ نورالثقلین
الصّادق (علیه السلام)- سَأَلَ مُوسَی بْنُ أَشْیَمَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) ... فَقَالَ (علیه السلام) یَا ابْنَ أَشْیَمَ فَمَنْ یُرِدِ اللهُ أَنْ یَهْدِیَهُ یَشْرَحْ صدْرَهُ لِلْإِسْلامِ وَ مَنْ یُرِدْ أَنْ یُضِلَّهُ یَجْعَلْ صدْرَهُ ضَیِّقاً حَرَجاً أَ تَدْرِی مَا الْحَرَجُ قُلْتُ لَا فَقَالَ بِیَدِهِ وَضَمّ أَصَابِعَهُ الشَّیْءُ الْمُصْمَتُ الَّذِی لَا یَخْرُجُ مِنْهُ شَیْءٌ و لَا یَدْخُلُ فِیهِ شَیْءٌ.
امام صادق (علیه السلام)- موسی‌بن‌اشیم نقل می‌کند: امام صادق (علیه السلام) فرمود: «ای ابن اشیم! فَمَنْ یُرِدِ اللهُ أَنْ یَهْدِیَهُ یَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ وَ مَنْ یُرِدْ أَنْ یُضِلَّهُ یَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَیِّقاً حَرَجاً، آیا می‌دانی حَرَج چیست»؟ گفت: «خیر». پس انگشتان دستش را به هم بست و فرمود: «مانند چیز سربسته است که هیچ چیزی وارد آن نمی‌شود و از آن خارج نمی‌شود».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۴، ص۵۸۴ بحارالأنوار، ج۲۵، ص۳۳۲/ الاختصاص، ص۳۳۰/ البرهان/ بحارالأنوار، ج۶۷، ص۵۷/ العیاشی، ج۱، ص۳۷۷/ نورالثقلین
الصّادق (علیه السلام)- عَنْ عَبْدِ الْخَالِقِ بْنِ عَبْدِ رَبِّهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ وَ مَنْ یُرِدْ أَنْ یُضِلَّهُ یَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَیِّقاً حَرَجاً فَقَالَ قَدْ یَکُونُ ضَیِّقاً وَ لَهُ مَنْفَذٌ یَسْمَعُ مِنْهُ وَ یُبْصِرُ وَ الْحَرَجُ هُوَ الْمُلتَامُ الَّذِی لَا مَنْفَذَ لَهُ یَسْمَعُ بِهِ وَ لَا یُبْصِرُ مِنْهُ.
امام صادق (علیه السلام)- عبدالخالق نقل می‌کند: از امام صادق (علیه السلام) در مورد کلام خداوند متعال: وَ مَن یُرِدْ أَن یُضِلَّهُ یَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَیِّقًا حَرَجًا کَأَنَّمَا یَصَّعَّدُ فِی السَّمَاء پرسیدم و ایشان فرمود: «گاه سینه ممکن است تنگ باشد، ولی دارای روزنه ای باشد که توسّط آن بشنود و ببیند و حَرَج یعنی دلی که سربسته است و دریچه‌ای در آن وجود ندارد که به‌وسیله‌ی آن صداها را بشنود و اشیاء را ببیند».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۴، ص۵۸۴ معانی الأخبار، ص۱۴۵/ نورالثقلین؛ فیه: «اللثام» بدلٌ «الملتیم»/ البرهان
علیّ‌بن‌ابراهیم (رحمة الله علیه)- فَالْحَرَجُ الَّذِی لَا مَدْخَلَ لَهُ فِیهِ وَ الضَّیْقُ مَا یَکُونُ لَهُ الْمَدْخَلُ الضِّیقُ کَأَنَّمَا یَصَّعَّدُ فِی السَّماءِ قَالَ: یَکُونُ مِثْلَ شَجَرَهًٍْ حَوْلَهَا أَشْجَارٌ کَثِیرَهًٌْ فَلَا تَقْدِرُ أَنْ تُلْقِیَ أَغْصَانَهَا یَمْنَهًًْ وَ یَسْرَهًًْ فَتَمُرُّ فِی السَّمَاءِ وَ تُسَمَّی حَرَجَهًًْ.
علیّ‌بن‌ابراهیم (رحمة الله علیه)- حَرَج؛ چیزی است که راه ورود ندارد. و ضَیّق؛ چیزی است که راه ورود تنگی دارد، گویی که به زحمت به‌طرف آسمان صعود می‌کند. مانند درختی که دور آن درخت‌های بسیاری است و نمی‌تواند شاخه‌هایش را به این طرف و آن طرف دراز کند، پس به‌طرف آسمان بالا می‌رود و به آن حِرجه گویند.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۴، ص۵۸۴ القمی، ج۱، ص۲۱۵/ البرهان
الصّادق (علیه السلام)- فِی قَوْلِهِ کَذلِکَ یَجْعَلُ اللهُ الرِّجْسَ عَلَی الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ قَالَ هُوَ الشَّکُّ.
امام صادق (علیه السلام)- کَذَلِکَ یَجْعَلُ اللهُ الرِّجْسَ عَلَی الَّذِینَ لاَ یُؤْمِنُونَ؛ الرِّجْسَ] یعنی شک.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۴، ص۵۸۴ بحارالأنوار، ج۶۹، ص۱۲۸/ العیاشی، ج۱، ص۳۷۷/ نورالثقلین/ البرهان