وَهَٰذَا كِتَٰبٌ أَنزَلۡنَٰهُ مُبَارَكࣱ مُّصَدِّقُ ٱلَّذِي بَيۡنَ يَدَيۡهِ وَلِتُنذِرَ أُمَّ ٱلۡقُرَىٰ وَمَنۡ حَوۡلَهَاۚ وَٱلَّذِينَ يُؤۡمِنُونَ بِٱلۡأٓخِرَةِ يُؤۡمِنُونَ بِهِۦۖ وَهُمۡ عَلَىٰ صَلَاتِهِمۡ يُحَافِظُونَ
92
وَهَٰذَا كِتَٰبٌ أَنزَلۡنَٰهُ مُبَارَكࣱ مُّصَدِّقُ ٱلَّذِي بَيۡنَ يَدَيۡهِ وَلِتُنذِرَ أُمَّ ٱلۡقُرَىٰ وَمَنۡ حَوۡلَهَاۚ وَٱلَّذِينَ يُؤۡمِنُونَ بِٱلۡأٓخِرَةِ يُؤۡمِنُونَ بِهِۦۖ وَهُمۡ عَلَىٰ صَلَاتِهِمۡ يُحَافِظُونَ
92
علیّ‌بن‌ابراهیم (رحمة الله علیه)- وَ هذا کِتابٌ یَعْنِی الْقُرْآنَ أَنْزَلْناهُ مُبارَکٌ مُصَدِّقُ الَّذِی بَیْنَ یَدَیْهِ یَعْنِی التَّوْرَاهًَْ وَ الْإِنْجِیلَ وَ الزَّبُورَ.
علیّ‌بن‌ابراهیم (رحمة الله علیه)- وَ هذا کِتابٌ أَنْزَلْناهُ مُبارَکٌ مُصَدِّقُ الَّذِی بَیْنَ یَدَیْهِ یعنی قرآن کتابی است که او را با برکت نازل کرده‌ایم که تورات و انجیل و زبور را تصدیق می‌کند.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۴، ص۴۸۶ بحارالأنوار، ج۹، ص۲۰۵/ القمی، ج۱، ص۲۰۹/ بحارالأنوار، ج۱۷، ص۲۰۴؛ فیه: «و هذا کتاب ... مبارک» محذوفٌ
علیّ‌بن‌ابراهیم (رحمة الله علیه)- وَ لِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُری وَ مَنْ حَوْلَها یَعْنِی مَکَّهًَْ وَ إِنَّمَا سُمِّیَتْ أُمَّ الْقُرَی لِأَنَّهَا خُلِقَتْ أَوَّلَ بُقْعَهًٍْ.
علیّ‌بن‌ابراهیم (رحمة الله علیه)- وَ لِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُری وَ مَنْ حَوْلَها یعنی مکّه را ام القری نامیده‌اند به آن جهت است که اوّلین بقعه و خانه‌ای که در زمین ساخته، آنجا بود.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۴، ص۴۸۶ بحارالأنوار، ج۹، ص۲۰۵/ القمی، ج۱، ص۲۰۹
ابن‌عبّاس (رحمة الله علیه)- وَ لِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُری وَ مَنْ حَوْلَها یَعْنِی بِأُمِّ الْقُرَی مَکَّهًَْ وَ بِمَنْ حَوْلَهَا أَهْلَ الْأَرْضِ کُلَّهُمْ.
ابن‌عبّاس (رحمة الله علیه)- وَ لِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُری وَ مَنْ حَوْلَها؛ منظور این است که به‌وسیله‌ی قرآن کریم، اهل مکّه و اطراف مکّه را بترسانی.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۴، ص۴۸۶ بحرالعرفان، ج۶، ص۳۸۶
الجواد (علیه السلام)- عَنْ جَعْفَرِ‌بْنِ‌مُحَمَّدٍ الصُّوفِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ مُحَمَّدَ‌بْنَ‌عَلِیٍّ الرِّضَا (علیه السلام) فَقُلْت: یَا ابْنَ‌رَسُولِ اللَّهِ (علیه السلام) لِمَ سُمِّیَ النَّبِیُّ (صلی الله علیه و آله) الْأُمِّیَّ فَقَالَ مَا تَقُولُ النَّاسُ قُلْتُ یَزْعُمُونَ أَنَّهُ إِنَّمَا سُمِّیَ الْأُمِّیَّ لِأَنَّهُ لَمْ یُحْسِنْ أَنْ یَکْتُبَ فَقَالَ (علیه السلام) کَذَبُوا عَلَیْهِمْ لَعْنَهًُْ اللَّهِ أَنَّی ذَلِکَ وَ اللَّهُ یَقُولُ فِی مُحْکَمِ کِتَابِهِ هُوَ الَّذِی بَعَثَ فِی الْأُمِّیِّینَ رَسُولًا مِنْهُمْ یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیاتِهِ وَ یُزَکِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَةَ فَکَیْفَ کَانَ یُعَلِّمُهُمْ مَا لَا یُحْسِنُ وَ اللَّهِ لَقَدْ کَانَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) یَقْرَأُ وَ یَکْتُبُ بِاثْنَیْنِ وَ سَبْعِینَ أَوْ قَالَ بِثَلَاثَهًٍْ وَ سَبْعِینَ لِسَاناً وَ إِنَّمَا سُمِّیَ الْأُمِّیَّ لِأَنَّهُ کَانَ مِنْ أَهْلِ مَکَّهًَْ وَ مَکَّهًُْ مِنْ أُمَّهَاتِ الْقُرَی وَ ذَلِکَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ لِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُری وَ مَنْ حَوْلَها.
امام جواد (علیه السلام)- جعفربن‌محمّد صوفی گوید: از امام جواد (علیه السلام) پرسیدم: «چرا نبی اکرم (صلی الله علیه و آله) را امّی می‌گفتند»؟ فرمود: «مردم چه می‌گویند در این موضوع»؟ عرض کردم: «مردم گمان می‌کنند که چون آن حضرت نمی‌توانست بنویسد و بخواند حضرتش را امّی گفتند»! فرمود: «دروغ می‌گویند، لعنت خدا بر آنها باد، چگونه چنین چیزی می‌شود که پیغمبر (صلی الله علیه و آله) نمی‌توانست بخواند و بنویسد! با اینکه خداوند در کتاب محکم خود قرآن مجید می‌فرماید: و کسی است که در میان جمعیّت درس نخوانده رسولی از خودشان برانگیخت که آیاتش را بر آنها می‌خواند و آنها را تزکیّه می‌کند و به آنان کتاب (قرآن) و حکمت می‌آموزد. (جمعه/۲). اوست خدایی که میان عرب امّی [که خواندن و نوشتن را نمی‌دانستند] پیغمبری بزرگوار از جنس همان مردم مبعوث به رسالت فرمود تا برایشان آیات وحی خدا را تلاوت کند و ایشان را از جهل و صفات ناپسند و اخلاق زشت پاک سازد و شریعت و کتاب آسمانی و حکمت الهی به آنها بیاموزد. پس وقتی‌که خدا بفرماید: «پیغمبر (صلی الله علیه و آله) تلاوت آیات می‌نمود و مردم را تعلیم کتاب می‌کرد، آیا چنین پیغمبری نمی‌توانست بخواند و بنویسد؟! به خدا قسم رسول خدا (صلی الله علیه و آله) به هفتادوسه زبان می‌خواند و می‌نوشت، و علّت آنکه آن حضرت را امّی گفتند برای این بود که از اهل مکّه بود و مکّه را ام القری می‌گویند چنان‌که خدای تعالی می‌فرماید: وَ لِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُری وَ مَنْ حَوْلَها.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۴، ص۴۸۶ بحارالأنوار، ج۱۶، ص۱۳۲/ الاختصاص، ص۲۶۳؛ فیه: «یکن» بدلٌ «یحسن»/ بصایرالدرجات، ص۲۲۵/ علل الشرایع، ج۱، ص۱۲۴/ البرهان؛ فیه: «یقرأ» بدلٌ «یکتب»/ معانی الأخبار، ص۵۳
الباقر (علیه السلام)- عَلِیِّ‌بْنِ‌أَسْبَاطٍ وَ غَیْرِهِ رَفَعَهُ عَنْ أَبِی‌جَعْفَرٍ (علیه السلام) قَالَ: قُلْتُ إِنَّ النَّاسَ یَزْعُمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) لَمْ یَکْتُبْ وَ لَا یَقْرَأُ فَقَالَ کَذَبُوا لَعَنَهُمُ اللَّهُ أَنَّی یَکُونُ ذَلِکَ وَ قَدْ قَالَ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ هُوَ الَّذِی بَعَثَ فِی الْأُمِّیِّینَ رَسُولًا مِنْهُمْ یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیاتِهِ وَ یُزَکِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ إِنْ کانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِی ضَلالٍ مُبِینٍ فَیَکُونُ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتَابَ وَ الْحِکْمَهًَْ وَ لَیْسَ یُحْسِنُ أَنْ یَقْرَأَ أَوْ یَکْتُبَ قَالَ قُلْتُ فَلِمَ سُمِّیَ النَّبِیُّ الْأُمِّیَّ قَالَ نُسِبَ إِلَی مَکَّهًَْ وَ ذَلِکَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ لِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُری وَ مَنْ حَوْلَها فَأُمُّ الْقُرَی مَکَّهًُْ فَقِیلَ أُمِّیٌّ لِذَلِکَ.
امام باقر (علیه السلام)- علیّ‌بن‌اسباط گوید: امام باقر (علیه السلام) فرمود: «مردم ادّعا می‌کنند که رسول خدا (صلی الله علیه و آله) نوشتن و خواندن را نمی‌دانست». فرمود: «چگونه ممکن است، درحالی‌که خدای عزّوجلّ فرموده است: و کسی است که در میان جمعیّت درس نخوانده رسولی از خودشان برانگیخت که آیاتش را بر آنها می‌خواند و آنها را تزکیّه می‌کند و به آنان کتاب (قرآن) و حکمت می‌آموزد. (جمعه/۲). پس چگونه کتاب و حکمت را به آنان می‌آموخت، درحالی‌که خود قادر بر خواندن و نوشتن نبود»؟! عرض کردم: «پس چرا به او نبیّ امیّ گفته شده است»؟ فرمود: «به مکّه منسوب شده است و این همان فرموده‌ی خداست: وَ لِتُنذِرَ أُمَّ الْقُرَی وَ مَنْ حَوْلَهَا ام القری، مکّه است و لذا به وی امیّ گفته شده است».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۴، ص۴۸۸ بحارالأنوار، ج۱۶، ص۱۳۳/ علل الشرایع، ج۱، ص۱۲۵/ البرهان/ بصایرالدرجات، ص۲۲۶/ البرهان/ العیاشی، ج۲، ص۳۱
علیّ‌بن‌ابراهیم (رحمة الله علیه)- وَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ یُؤْمِنُونَ بِهِ أَیْ بِالنَّبِیِّ وَ الْقُرْآنِ.
علیّ‌بن‌ابراهیم (رحمة الله علیه)- وَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ یُؤْمِنُونَ بِهِ؛ یعنی ایمان به پیامبر (صلی الله علیه و آله) و قرآن می‌آورند.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۴، ص۴۸۸ بحارالأنوار، ج۹، ص۲۰۵/ القمی، ج۱، ص۲۰۹