فَلَمۡ تَقۡتُلُوهُمۡ وَلَٰكِنَّ ٱللَّهَ قَتَلَهُمۡۚ وَمَا رَمَيۡتَ إِذۡ رَمَيۡتَ وَلَٰكِنَّ ٱللَّهَ رَمَىٰ وَلِيُبۡلِيَ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ مِنۡهُ بَلَآءً حَسَنًاۚ إِنَّ ٱللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمࣱ
17
فَلَمۡ تَقۡتُلُوهُمۡ وَلَٰكِنَّ ٱللَّهَ قَتَلَهُمۡۚ وَمَا رَمَيۡتَ إِذۡ رَمَيۡتَ وَلَٰكِنَّ ٱللَّهَ رَمَىٰ وَلِيُبۡلِيَ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ مِنۡهُ بَلَآءً حَسَنًاۚ إِنَّ ٱللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمࣱ
17
أمیرالمومنین (علیه السلام)- مِنْهَا (مِنْ مُعْجِزَاتِهِ (صلی الله علیه و آله)) أَنَّ عَلِیّاً (علیه السلام) قَالَ انْقَطَعَ سَیْفِی یَوْمَ أُحُدٍ فَرَجَعْتُ إِلَی رَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) فَقُلْتُ إِنَّ الْمَرْءَ یُقَاتِلُ بِسَیْفِهِ وَ قَدِ انْقَطَعَ سَیْفِی فَنَظَرَ إِلَی جَرِیدَهًِْ نَخْلٍ عَتِیقَهًٍْ یَابِسَهًٍْ مَطْرُوحَهًٍْ فَأَخَذَهَا بِیَدِهِ ثُمَّ هَزَّهَا فَصَارَتْ سَیْفَهُ ذَا الْفَقَارِ فَنَاوَلَنِیهِ فَمَا ضَرَبْتُ بِهِ أَحَداً إِلَّا وَ قَدَّهُ بِنِصْفَیْنِ وَ مِنْهَا أَنَّ جَابِراً قَالَ کَانَ النَّبِیُّ (صلی الله علیه و آله) بِمَکَّهًَْ وَ رَجُلٌ مِنْ قُرَیْشٍ یُرَبِّی مُهْراً کَانَ إِذَا لَقِیَ مُحَمَّداً (صلی الله علیه و آله) وَ الْمُهْرُ مَعَهُ یَقُولُ یَا مُحَمَّدُ (صلی الله علیه و آله) عَلَی هَذَا الْمُهْرِ أَقْتُلُکَ قَالَ النَّبِیُّ (صلی الله علیه و آله) أَقْتُلُکَ عَلَیْهِ قَالَ بَلْ أَقْتُلُکَ فَوَافَی أُحُداً فَأَخَذَ النَّبِیُّ (صلی الله علیه و آله) حَرْبَهًَْ رَجُلٍ وَ خَلَعَ سِنَانَهُ وَ رَمَی بِهِ فَضَرَبَهَا عَلَی عُنُقِهِ فَقَالَ النَّارَ النَّارَ وَ سَقَطَ مَیِّتاً وَ مِنْهَا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) انْتَهَی إِلَی رَجُلٍ قَدْ فَوَّقَ سَهْماً لِیَرْمِیَ بَعْضَ الْمُشْرِکِینَ فَوَضَعَ (صلی الله علیه و آله) یَدَهُ فَوْقَ السَّهْمِ وَ قَالَ ارْمِهِ فَرَمَی ذَلِکَ الْمُشْرِکَ بِهِ فَهَرَبَ الْمُشْرِکُ مِنَ السَّهْمِ وَ جَعَلَ یَرُوغُ مِنَ السَّهْمِ یَمْنَهًًْ وَ یَسْرَهًًْ وَ السَّهْمُ یَتْبَعُهُ حَیْثُمَا رَاغَ حَتَّی سَقَطَ السَّهْمُ فِی رَأْسِهِ فَسَقَطَ الْمُشْرِکُ مَیِّتاً فَأَنْزَلَ اللَّهُ فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَ لکِنَّ اللهَ قَتَلَهُمْ وَ ما رَمَیْتَ إِذْ رَمَیْتَ وَ لکِنَّ اللهَ رَمی.
امام علی ( [از جمله معجزات پیامبر (این است:] امیرالمؤمنین (فرمود: در جنگ اُحد شمشیرم شکست، به رسول خدا (رو کردم و گفتم: «مرد با شمشیرش میجنگد و الآن شمشیر من شکسته است». چشم حضرت (به بوتهی خشکیدهی خرمایی افتاد. آن را برداشت و حرکت داد که به صورت شمشیر ذوالفقار درآمد و به من داد و به هرکس میزدم، دو نیم میشد». جابر میگوید: «وقتی که پیامبر اکرم (در مکّه بود، شخصی از قریش، کرّه اسبی را میپروراند. وقتی پیامبر (را میدید میگفت: «ای محمّد (! این کرّه اسب را پرورش میدهم تا بر آن سوار شوم و تو را بکُشم»! حضرت (در جواب فرمود: «بلکه من تو را میکُشم»! وقتی جنگ اُحد پیش آمد، پیامبر (نیزهی شخصی را گرفت و با آن ضربهای بر گردن آن مرد زد که زخمی شد و آن مرد پیوسته میگفت: «آتش، آتش! و لحظاتی بعد، افتاد و مُرد». در جنگی پیامبر اکرم (به فردی برخورد کرد که تیری درآورده بود تا تیراندازی کند، حضرت (دست مبارک را بر روی تیر گذاشت و فرمود: «پرتاب کن». [وقتیکه تیر را بهسوی یک مشرک پرتاب نمود] آن مشرک فرار کرد و مُدام به چپ و راست میدوید و تیر دنبال او میرفت تا اینکه به سر او اصابت کرد و هلاکش ساخت. در اینهنگام این آیه نازل شد: فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَ لکِنَّ اللهَ قَتَلَهُمْ وَ ما رَمَیْتَ إِذْ رَمَیْتَ وَ لکِنَّ اللهَ رَمی.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۵، ص۵۰۶ بحار الأنوار، ج۲۰، ص۷۷
الصّادق (علیه السلام)- عَنْ مُحَمَّدِبْنِکُلَیْبٍ الْأَسَدِیِّ عَنْ أَبِیهِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَاعَبْدِاللَّهِ (علیه السلام) عَنْ قَوْلِ اللَّهِ وَ ما رَمَیْتَ إِذْ رَمَیْتَ وَ لکِنَّ اللهَ رَمی قَالَ عَلِیٌّ (علیه السلام) نَاوَلَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) الْقَبْضَهًَْ الَّتِی رَمَی بِهَ.
امام صادق ( محمّدبنکُلَیب اسدی از پدرش نقل میکند که گفته است: «از امام صادق (دربارهی این سخن خدای تبارکوتعالی: وَ مَا رَمَیْتَ إِذْ رَمَیْتَ وَ لَکِنَّ اللهَ رَمَی سؤال کردم». فرمود: «علی (مُشتی خاک به رسول خدا (داد تا آن را پرتاب کرد».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۵، ص۵۰۶ بحار الأنوار، ج۱۹، ص۲۸۷/ العیاشی، ج۲، ص۵۲/ نور الثقلین/ البرهان
السّجّاد (علیه السلام)- نَاوَلَ رَسُولَ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) عَلِیُّبْنُأَبِیطَالِبٍ (علیه السلام) کَرَّمَ اللَّهُ وَجْهَهُ قَبْضَهًًْ مِنْ تُرَابٍ الَّتِی رَمَی بِهَا فِی وُجُوهِ الْمُشْرِکِینَ فَقَالَ اللَّهُ وَ ما رَمَیْتَ إِذْ رَمَیْتَ وَ لکِنَّ اللهَ رَمی.
امام سجّاد ( رسول خدا (مُشتی خاک را به علی (داد، پس خدا فرمود: وَ مَا رَمَیْتَ إِذْ رَمَیْتَ وَلَکِنَّ اللهَ رَمَی.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۵، ص۵۰۶ بحار الأنوار، ج۱۹، ص۲۸۷/ العیاشی، ج۲، ص۵۲/ نور الثقلین/ البرهان
الرّسول (صلی الله علیه و آله)- عَنِ ابْنِعَبَّاسٍ (رحمة الله علیه) فِی قَوْلِهِ وَ ما رَمَیْتَ إِذْ رَمَیْت أَنَّ النَّبِیَّ (صلی الله علیه و آله) قَالَ لِعَلِیٍّ (علیه السلام) نَاوِلْنِی کَفّاً مِنْ حَصْبَاءٍ فَنَاوَلَهُ فَرَمَی بِهِ فِی وُجُوهِ الْقَوْمِ فَمَا بَقِیَ أَحَدٌ إِلَّا امْتَلَأَتْ عَیْنُهُ مِنَ الْحَصْبَاءِ.
پیامبر ( از ابنعبّاس (روایت است: پیامبر (به علی (فرمود: «مُشتی از سنگریزه به من بده»! علی (چنین کرد و پیامبر (سنگریزهها را بهسوی مشرکان پرتاب نمود و کسی از آنها باقی نماند مگر اینکه چشمش آکنده از سنگریزه گردید».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۵، ص۵۰۶ بحار الأنوار، ج۱۹، ص۳۲۵/ المناقب، ج۱، ص۱۸۹
الرّسول (صلی الله علیه و آله)- ثُمَّ أَخَذَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) کَفّاً مِنْ حَصًی فَرَمَی بِهِ فِی وُجُوهِ قُرَیْشٍ وَ قَالَ شَاهَتِ الْوُجُوهُ فَبَعَثَ اللَّهُ رِیحاً فَضَرَبَتْ وُجُوهَ قُرَیْشٍ وَ کَانَتِ الْهَزِیمَهًُْ عَلَیْهِمْ.
پیامبر ( پیامبر اکرم (مُشتی از سنگریزهها را برداشت و در چهرهی قریش پاشید و فرمود: «زشت باد این چهرهها»! خداوند بادی فرستاد و بر صورت قریش زد و شکست خوردند.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۵، ص۵۰۸ الأمان، ص۶۴
علیبنإبراهیم (رحمة الله علیه)- فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَ لکِنَّ اللهَ قَتَلَهُمْ أیْ أنْزَلَ الْمَلَائِکَهًَْ حَتَّی قَتَلُوهُم ثُمَّ قَالَ وَ ما رَمَیْتَ إِذْ رَمَیْتَ وَ لکِنَّ اللهَ رَمی یَعْنِی الْحَصَی الَّذِی حَمَلَهُ رَسُولُ اللهِ (صلی الله علیه و آله) وَ رَمَی بِهِ فِی وُجُوهِ قُرَیْشٍ.
علیّبنابراهیم ( فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَ لکِنَّ اللهَ قَتَلَهُمْ یعنی خداوند فرشتگان را نازل فرمود تا مشرکان را به هلاکت برسانند آنگاه فرمود: وَ ما رَمَیْتَ إِذْ رَمَیْتَ وَ لکِنَّ اللهَ رَمی؛ مراد سنگریزههایی است که رسول خدا (برداشته و بهسوی قریش پرتاب نمود.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۵، ص۵۰۸ القمی، ج۱، ص۲۶۹
أمیرالمومنین (علیه السلام)- قَالَ أَمِیرُالْمُؤْمِنِینَ عَلِیُّبْنُأَبِیطَالِبٍ (علیه السلام) ... فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) وَجَّهَنِی یَوْمَ بَدْرٍ فَقَالَ ائْتِنِی بِکَفِّ حَصَیَاتٍ مَجْمُوعَهًٍْ فِی مَکَانٍ وَاحِدٍ فَأَخَذْتُهَا ثُمَّ شَمِمْتُهَا فَإِذَا هِیَ طَیِّبَهًٌْ تَفُوحُ مِنْهَا رَائِحَهًُْ الْمِسْکِ فَأَتَیْتُهُ بِهَا فَرَمَی بِهَا وُجُوهَ الْمُشْرِکِینَ وَ تِلْکَ الْحَصَیَاتُ أَرْبَعٌ مِنْهَا کُنَّ مِنَ الْفِرْدَوْسِ وَ حَصَاهًٌْ مِنَ الْمَشْرِقِ وَ حَصَاهًٌْ مِنَ الْمَغْرِبِ وَ حَصَاهًٌْ مِنْ تَحْتِ الْعَرْشِ مَعَ کُلِّ حَصَاهًٍْ مِائَهًُْ أَلْفِ مَلَکٍ مَدَداً لَنَا لَمْ یُکْرِمِ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ بِهَذِهِ الْفَضِیلَهًِْ أَحَداً قَبْلُ وَ لَا بَعْدُ.
امام علی ( امام علی (میفرماید: رسول خدا (روز جنگ بدر مرا فرستاد و فرمود: «یک مُشت از ریگهایی که در یکجا جمع شده بیاور». من آن ریگها را برداشتم و سپس بوییدم و متوجّه شدم که خوشبوست و بوی مُشک از آن بلند است من آن ریگها را به نزد رسول خدا (آوردم آن حضرت (آنها را به صورت مشرکین پرتاب کرد و از آن سنگریزهها چهار عدد از فردوس بود و یک سنگریزه از مشرق و یکی از مغرب و یکی از زیر عرش با هر سنگریزهای صدهزار فرشته بود که یار و یاور ما بودند خداوند با این فضیلت هیچکس را نه پیش از این و نه بعد از این گرامی نداشته است».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۵، ص۵۰۸ الخصال، ج۲، ص۵۷۶/ نور الثقلین
ابنعباس (رحمة الله علیه)- وَ مَا رَمَیْتَ إِذْ رَمَیْتَ إِنَّ النَّبِیَّ (صلی الله علیه و آله) قَالَ لِعَلِیٍّ (علیه السلام): نَاوِلْنِی کَفّاً مِنْ حَصْبَاءَ. فَنَاوَلَهُ و َرَمَی فِی وُجُوهِ قُرَیْشٍ فَمَا بَقِیَ أَحَدٌ إِلَّا امْتَلَأَتْ عَیْنُهُ مِنَ الْحَصْبَاءِ.
ابنعبّاس ( وَ مَا رَمَیْتَ إِذْ رَمَیْتَ؛ پیامبر (به علی (فرمود: «مُشتی از سنگریزه به من بده». آن حضرت (به ایشان داد و آن را بهسوی چهرهی مشرکان انداختند. کسی از آنان باقی نماند، مگر اینکه چشمش از آن سنگریزهها پُر شد.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۵، ص۵۰۸ البرهان
أمیرالمومنین (علیه السلام)- فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَ لکِنَّ اللهَ قَتَلَهُمْ وَ مَا رَمَیْتَ إِذْ رَمَیْتَ وَ لکِنَّ اللهَ رَمَی فَسَمَّی فِعْلَ النَّبِیِّ (صلی الله علیه و آله) فِعْلًا لَهُ أَ لَا تَرَی تَأْوِیلَهُ عَلَی غَیْرَ تَنْزِیلِهِ.
امام علی ( فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَلَکِنَّ اللهَ قَتَلَهُمْ وَ مَا رَمَیْتَ إِذْ رَمَیْتَ وَلَکِنَّ اللهَ رَمَی، خداوند متعال کار پیامبر (را کار خود خوانده است. مگر نمیبینی که تأویل آن با تنزیل آن تفاوت دارد.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۵، ص۵۰۸ البرهان/ نور الثقلین/ الاحتجاج، ج۱، ص۲۵۰/ بحار الأنوار، ج۹۰، ص۱۱۴
ابنعباس (رحمة الله علیه)- وَ لِیُبْلِیَ الْمُؤْمِنِینَ مِنْهُ بَلاءً حَسَناً یَعْنِی وَ هَزَمَ الْکُفَّارَ لِیَغْنَمَ النَّبِیُّ (صلی الله علیه و آله) وَ الْوَصِیُّ (علیه السلام) ... وَ کَانَ الْأَسْرَی سَبْعِینَ وَ یُقَالُ أَرْبَعٌ وَ أَرْبَعُونَ ... وَ لَمْ یُؤْسَرْ أَحَدٌ مِنَ الْمُسْلِمِینَ وَ الشُّهَدَاءُ کَانُوا أَرْبَعَهًَْ عَشَرَ وَ أَخَذَ الْفِدَاءَ مِنْ کُلِّ مُشْرِکٍ أَرْبَعِینَ وُقِیَّهًًْ وَ مِنَ الْعَبَّاسِ مِائَهًًْ وَ قَالُوا کَانَ أَکْثَرَ مِنْ أَرْبَعَهًِْ آلَافِ دِرْهَمٍ وَ نَزَلَ عِتَاباً فِی الْفِدَاءِ وَ الْأَسْرَی ما کانَ لِنَبِیٍّ أَنْ یَکُونَ لَهُ أَسْری.
ابنعبّاس ( وَ لِیُبْلِیَ المُؤْمِنِینَ مِنْهُ بَلاءً حَسَناً یعنی خداوند، کافران را شکست داد تا پیامبر (و وصیّش علی (غنیمت بهدست آورند و اسیران مشرک، هفتادنفر و طبق نقل دیگر چهلوچهار نفر بودند و کسی از مسلمانان به اسارت درنیامد و چهارده نفر به شهادت رسیدند و از هر اسیر مشرک، چهل اوقیه (وزنی معادل یک دوازدهم رِطْل، حدود ۷ مثقال) و از عبّاس [عموی پیامبر (] صد اوقیه فدیه (به آنچه اسیران برای آزادی خود پرداخت میکنند فدیه گویند) گرفته شد و نقل کردهاند که [در مجموع] بیش از چهارهزار درهم از مشرکان فدیه گرفته شد و در مقام سرزنشِ این فدیه و اسیرگرفتن [توسّط مسلمانان] این آیه نازلگردید: هیچ پیامبری حق ندارد اسیرانی [از دشمن] بگیرد. (انفال/۶۷).
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۵، ص۵۰۸ المناقب، ج۱، ص۱۸۹ / بحار الأنوار، ج۱۹، ص۳۲۵
ابنعباس (رحمة الله علیه)- وَ لِیُبْلِیَ الْمُؤْمِنِینَ مِنْهُ بَلاءً حَسَناً یَعْنِی وهَزَمَ الْکُفَّارَ لِیَغْنَمَ النَّبِیُّ وَ الْوَصِیُّ (علیها السلام).
ابنعبّاس ( وَ لِیُبْلِیَ المُؤْمِنِینَ مِنْهُ بَلاء حَسَناً؛ یعنی کافران را شکست داد تا پیامبر (و وصّی او پیروز شوند.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۵، ص۵۰۸ المناقب، ج۱، ص۱۸۹/ البرهان