۞ وَٱعۡلَمُوٓاْ أَنَّمَا غَنِمۡتُم مِّن شَيۡءࣲ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُۥ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي ٱلۡقُرۡبَىٰ وَٱلۡيَتَٰمَىٰ وَٱلۡمَسَٰكِينِ وَٱبۡنِ ٱلسَّبِيلِ إِن كُنتُمۡ ءَامَنتُم بِٱللَّهِ وَمَآ أَنزَلۡنَا عَلَىٰ عَبۡدِنَا يَوۡمَ ٱلۡفُرۡقَانِ يَوۡمَ ٱلۡتَقَى ٱلۡجَمۡعَانِۗ وَٱللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءࣲ قَدِيرٌ
41
الرّسول (صلی الله علیه و آله)- ٍ یَا عَلِیُّ إِنَّ عَبْدَ الْمُطَّلِبِ (علیه السلام) سَنَّ فِی الْجَاهِلِیَّهًِْ خَمْسَ سُنَنٍ أَجْرَاهَا اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ فِی الْإِسْلَامِ ... وَ وَجَدَ کَنْزاً فَأَخْرَجَ مِنْهُ الْخُمُسَ وَ تَصَدَّقَ بِهِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُول..
پیامبر ( ای علی (! به‌راستی که عبدالمطلّب (در زمان جاهلیّت پنج رسم نهاد که خداوند آن رسوم را در اسلام اجرا فرمود ... گنجی یافت، یک‌پنجم آن را کنار گذاشت و در راه خدا به دیگران داد خدای عزّوجلّ در این‌باره آیه فرستاد: وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلهِ خُمُسَه.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۵، ص۵۶۲ الخصال، ج۱، ص۳۱۲/ بحار الأنوار، ج۷۴، ص۵۵/ وسایل الشیعهًْ، ج۹، ص۴۹۶/ نور الثقلین/ مکارم الأخلاق، ص۴۴۰
الصّادق (علیه السلام)- عَنْ حُکَیْمٍ مُؤَذِّنِ‌ابْنِ‌عِیسَی قَالَ: سَأَلْتُ أَبَاعَبْدِ‌اللَّهِ (علیه السلام) عَنْ قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَی وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبی فَقَالَ أَبُوعَبْدِ‌اللَّهِ (علیه السلام) بِمِرْفَقَیْهِ عَلَی رُکْبَتَیْهِ ثُمَّ أَشَارَ بِیَدِهِ ثُمَّ قَالَ هِیَ وَ اللَّهِ الْإِفَادَهًُْ یَوْماً بِیَوْمٍ إِلَّا أَنَّ أَبِی جَعَلَ شِیعَتَهُ فِی حِلٍّ لِیَزْکُوا.
امام صادق ( حُکَیم گوید: از امام صادق (درباره‌ی این سخن خدای تبارک‌وتعالی: وَ اعْلَمُواْ أَنَّمَا غَنِمْتُم مِّن شَیْءٍ فَأَنَّ لِلهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبَی پرسیدم. امام (درحالی‌که دو آرنجش بر زانوانش بود با دستش اشاره کرد، سپس فرمود: «به خدا قسم، آن سود و بهره روز به روز است، امّا پدرم دست شیعه‌ی خود را باز گذاشت (آن را بر ایشان حلال کرد) تا پاک شوند».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۵، ص۵۶۲ الکافی، ج۱، ص۵۴۴/ الإستبصار، ج۲، ص۵۴/ تهذیب الأحکام، ج۴، ص۱۲۱/ وسایل الشیعهًْ، ج۹، ص۵۴۶/ البرهان/ نور الثقلین
الباقر (علیه السلام)- إِنَّمَا أَوْجَبْتُ عَلَیْهِمُ الْخُمُسَ فِی سَنَتِی هَذِهِ فِی الذَّهَبِ وَ الْفِضَّهًِْ الَّتِی قَدْ حَالَ عَلَیْهَا الْحَوْلُ وَ لَمْ أُوجِبْ ذَلِکَ عَلَیْهِمْ فِی مَتَاعٍ وَ لَاآنِیَهًٍْ وَ لَا دَوَابَّ وَ لَا خَدَمٍ وَ لَا رِبْحٍ رَبِحَهُ فِی تِجَارَهًٍْ وَ لَا ضَیْعَهًٍْ إِلَّا ضَیْعَهًًْ سَأُفَسِّرُ لَکَ أَمْرَهَا تَخْفِیفاً مِنِّی عَنْ مَوَالِیَّ وَ مَنّاً مِنِّی عَلَیْهِمْ لِمَا یَغْتَالُ السُّلْطَانُ مِنْ أَمْوَالِهِمْ وَ لِمَا یَنُوبُهُمْ فِی ذَاتِهِمْ فَأَمَّا الْغَنَائِمُ وَ الْفَوَائِدُ فَهِیَ وَاجِبَهًٌْ عَلَیْهِمْ فِی کُلِّ عَامٍ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبی وَ الْیَتامی وَ الْمَساکِینِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ إِنْ کُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللهِ وَ ما أَنْزَلْنا عَلی عَبْدِنا یَوْمَ الْفُرْقانِ یَوْمَ الْتَقَی الْجَمْعانِ وَ اللهُ عَلی کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ وَ الْغَنَائِمُ وَ الْفَوَائِدُ یَرْحَمُکَ اللَّهُ فَهِیَ الْغَنِیمَهًُْ یَغْنَمُهَا الْمَرْءُ وَ الْفَائِدَهًُْ یُفِیدُهَا وَ الْجَائِزَهًُْ مِنَ الْإِنْسَانِ لِلْإِنْسَانِ الَّتِی لَهَا خَطَرٌ عَظِیمٌ وَ الْمِیرَاثُ الَّذِی لَا یُحْتَسَبُ مِنْ غَیْرِ أَبٍ وَ لَا ابْنٍ وَ مِثْلُ عَدُوٍّ یُصْطَلَمُ فَیُؤْخَذُ مَالُهُ وَ مِثْلُ مَالٍ یُؤْخَذُ لَا یُعْرَفُ لَهُ صَاحِبُهُ وَ مِنْ ضَرْبِ مَا صَارَ إِلَی قَوْمٍ مِنْ مَوَالِیَّ مِنْ أَمْوَالِ الْخُرَّمِیَّهًِْ الْفَسَقَهًِْ فَقَدْ عَلِمْتُ أَنَّ أَمْوَالًا عِظَاماً صَارَتْ إِلَی قَوْمٍ مِنْ مَوَالِیَّ فَمَنْ کَانَ عِنْدَهُ شَیْءٌ مِنْ ذَلِکَ فَلْیُوصِلْ إِلَی وَکِیلِی وَ مَنْ کَانَ نَائِیاً بَعِیدَ الشُّقَّهًِْ فَلْیَتَعَمَّدْ لِإِیصَالِهِ وَ لَوْ بَعْدَ حِینٍ فَإِنَّ نِیَّهًَْ الْمُؤْمِنِ خَیْرٌ مِنْ عَمَلِهِ فَأَمَّا الَّذِی أُوجِبُ مِنَ الْغَلَّاتِ وَ الضِّیَاعِ فِی کُلِّ عَامٍ فَهُوَ نِصْفُ السُّدُسِ مِمَّنْ کَانَتْ ضَیْعَتُهُ تَقُومُ بِمَئُونَتِهِ وَ مَنْ کَانَتْ ضَیْعَتُهُ لَا تَقُومُ بِمَئُونَتِهِ فَلَیْسَ عَلَیْهِ نِصْفُ سُدُسٍ وَ لَا غَیْرُ ذَلِکَ.
امام باقر ( امسال بر شیعیان خُمسِ طلا و نقره‌ای که سال بر آن گذشته باشد را واجب نمودم و در مورد کالا، ظروف، چهارپایان، غلامان، سودی که از تجارت به‌دست آورند و زمین زراعتی جز آن زمین زراعتی که به‌زودی برای تو بیان خواهم کرد خُمس را واجب نکردم که این، تخفیف و احسانی از من نسبت به دوستدارانم می‌باشد در مقابلِ اموالی که سلطان از آنها به زور می‌گیرد و به خاطر سختی‌ها و رنج‌هایی که بر آنها وارد میشود. امّا [خُمسِ] غنیمتها و بهره‌ها در هر سال بر شیعیان واجب است [چراکه] خداوند فرمود: وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبی وَ الْیَتامی وَ المَساکِینِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ إِنْ کُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللهِ وَ ما أَنْزَلْنا عَلی عَبْدِنا یَوْمَ الْفُرْقانِ یَوْمَ الْتَقَی الجَمْعانِ وَ اللهُ عَلی کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ و [مراد از] غنیمتها و بهره‌ها خدا بر تو رحمت فرو فرستد غنیمتی است که انسان بر آن دست پیدا میکند و فایده‌ای است که به‌دست می‌آورد و عطا و بخششی که ارزشی فراوان داشته و کسی به دیگری بدهد و ارثی که از غیر پدر و پسر و از جایی که گمان نمی‌رود به کسی برسد و مثل [اموالِ] دشمنی که نابود گردیده و اموالش تصرّف میشود و مانند مالی که پیدا شده و صاحب آن معلوم نیست و آنچه که گروهی از شیعیانم از اموال خُرّمیانِ فاسق به‌دست آورده‌اند و من مطّلع شده‌ام که اموال زیادی از ایشان به‌دست گروهی از شیعیانم رسیده است. هرکس که نزدش چیزی از آنچه برشمردم وجود دارد باید خُمس آن را به وکیل من برساند و کسی که در مکانی دوردست است باید قصد رساندنِ آن گرچه بعد از گذشت مدّت زمانی را داشته باشد که نیّتِ مؤمن از عملش بهتر است. امّا آنچه در مورد غلّات و زمین زراعتی در هر سال واجب می‌کنم [که به‌عنوان خُمس داده شود] نصفِ یک‌ششم (یک‌دوازدهم) است برای کسی که محصول زراعیِ او کفایت از مخارج زندگی‌اش بکند، امّا کسی که محصول زراعیِ او کفایت از مخارج زندگی‌اش نمی‌کند چیزی بر او واجب نیست».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۵، ص۵۶۴ تهذیب الأحکام، ج۴، ص۱۴۱/ الإستبصار، ج۲، ص۶۰/ وسایل الشیعهًْ، ج۹، ص۵۰۱
الصّادق (علیه السلام)- عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِیعَبْدِاللَّهِ (علیه السلام) فِی الرَّجُلِ مِنْ أَصْحَابِنَا فِی لِوَائِهِمْ فَیَکُونُ مَعَهُمْ فَیُصِیبُ غَنِیمَهًًْ قَالَ یُؤَدِّی خُمُسَنَا وَ یَطِیبُ لَهُ.
امام صادق ( حلبی گوید: درباره‌ی مردی که از اصحاب ما باشد، ولی زیر پرچم آنان می‌جنگد و بهره‌ای از غنیمت نصیب او میشود، از امام صادق (پرسیده شد. فرمود: «خُمس آن را می‌پردازد و برای او حلال است».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۵، ص۵۶۴ بحار الأنوار، ج۹۳، ص۱۹۳/ البرهان/ نور الثقلین
الصّادق (علیه السلام)- خُذْ مَالَ النَّاصِبِ حَیْثُمَا وَجَدْتَهُ وَ ادْفَعْ إِلَیْنَا الْخُمُس.
امام صادق ( مال ناصبی را هرجا یافتی، بگیر و خُمس آن را به ما بپرداز.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۵، ص۵۶۴ وسایل الشیعهًْ، ج۹، ص۴۸۸/ البرهان
أمیرالمومنین (علیه السلام)- وَ أَمَّا مَا جَاءَ فِی الْقُرْآنِ مِنْ ذِکْرِ مَعَایِشِ الْخَلْقِ وَ أَسْبَابِهَا فَقَدْ أَعْلَمَنَا سُبْحَانَهُ ذَلِکَ مِنْ خَمْسَهًِْ أَوْجُهٍ وَجْهِ الْإِشَارَهًْ ... فَأَمَّا وَجْهُ الْإِشَارَهًْ فَقَوْلُهُ وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبی وَ الْیَتامی وَ الْمَساکِینِ فَجُعِلَ لِلهِ خُمُسُ الْغَنَائِمِ وَ الْخُمُسُ یُخْرَجُ مِنْ أَرْبَعَهًِْ وُجُوهٍ مِنَ الْغَنَائِمِ الَّتِی یُصِیبُهَا الْمُسْلِمُونَ مِنَ الْمُشْرِکِینَ وَ مِنَ الْمَعَادِنِ وَ مِنَ الْکُنُوزِ وَ مِنَ الْغَوْصِ.
امام علی ( اسماعیل‌بن‌جابر از امام صادق (روایت میکند که امیرالمؤمنین (در بخشی از یک حدیث طولانی فرمود: «امّا آنچه در قرآن درباره‌ی رزق و روزی مردم و اسباب آن آمده است، خداوند ما را آگاه کرده که از پنج وجه است: وجه اشاره، ... امّا وجه اشاره این سخن خداوند است که فرمود: وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبی وَ الْیَتامی وَ المَساکِینِ؛ طبق این آیه، خُمس (یک‌پنجمِ) غنیمتها برای خداوند قرار داده شده است، که این خُمس از چهار مورد خارج میشود؛ از غنیمت‌هایی که مسلمانان از مشرکان به‌دست می‌آورند، از معادن، از گنجها و از مالی که به‌وسیله‌ی فرورفتن در دریا و غوّاصی به‌دست آمده باشد».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۵، ص۵۶۴ وسایل الشیعهًْ، ج۹، ص۴۸۹
الکاظم (علیه السلام)- عَنْ سَمَاعَهًَْ قَالَ سَأَلْتُ أَبَاالْحَسَنِ (علیه السلام) عَنِ الْخُمُسِ فَقَالَ فِی کُلِ مَا أَفَادَ النَّاسُ مِنْ قَلِیلٍ أَوْ کَثِیرٍ.
امام کاظم ( سماعه گوید: از امام کاظم (درباره‌ی خُمس پرسیدم. فرمود: «در هر چیزی که، چه کم باشد و چه زیاد مردم بهره می‌برند».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۵، ص۵۶۶ وسایل الشیعهًْ، ج۹، ص۵۰۳/ البرهان
الکاظم (علیه السلام)- الْخُمُسُ مِنْ خَمْسَهًِْ أَشْیَاءَ مِنَ الْغَنَائِمِ وَ الْغَوْصِ وَ مِنَ الْکُنُوزِ وَ مِنَ الْمَعَادِنِ وَ الْمَلَّاحَهًِْ یُؤْخَذُ مِنْ کُلِّ هَذِهِ الصُّنُوفِ الْخُمُس.
امام کاظم ( خُمس از پنج چیز است: از غنیمت ها، غوّاصی، گنج ها، معادن و معادن نمک. از همه‌ی این انواع، خُمس گرفته میشود.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۵، ص۵۶۶ الکافی، ج۱، ص۵۳۹/ البرهان
الباقر (علیه السلام)- عَنْ مُحَمَّدِ‌بْنِ‌مُسْلِمٍ قَال: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ (علیه السلام) عَنِ الْمَلَّاحَهًِْ فَقَالَ وَ مَا الْمَلَّاحَهًُْ فَقَالَ أَرْضٌ سَبِخَهًٌْ مَالِحَهًٌْ یَجْتَمِعُ فِیهَا الْمَاءُ فَیَصِیرُ مِلْحاً فَقَالَ هَذَا الْمَعْدِنُ فِیهِ الْخُمُسُ فَقُلْتُ وَ الْکِبْرِیتُ وَ النِّفْطُ یُخْرَجُ مِنَ الْأَرْضِ قَالَ فَقَالَ هَذَا وَ أَشْبَاهُهُ فِیهِ الْخُمُسُ.
امام باقر ( محمّدبن‌مسلم گوید: از امام باقر (درباره‌ی ملاحه پرسیدم. فرمود: «ملاحه چیست»؟ عرض کردم: «زمین بایر و شوری که آب در آن جمع میشود و به نمک مبدّل میشود». فرمود: «این معدن خُمس دارد». عرض کردم: «گوگرد و نفت که از زمین بیرون می‌آید، آیا خُمس دارد»؟ فرمود: «این و مانند آن خُمس دارد».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۵، ص۵۶۶ البرهان
الباقر (علیه السلام)- عَنْ مُحَمَّدِ‌بْنِ‌مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی‌جَعْفَرٍ (علیه السلام) أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ مَعَادِنِ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّهًِْ وَ الْحَدِیدِ وَ الرَّصَاصِ وَ الصُّفْرِ فَقَالَ عَلَیْهَا الْخُمُسُ.
امام باقر ( محمّدبن‌مسلم گوید: «درباره‌ی معادن طلا و نقره و آهن و سُرب و مس از ایشان سؤال شد که آیا خُمس دارد»؟ فرمود: «خُمس دارد».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۵، ص۵۶۶ الکافی، ج۱، ص۵۴۴/ البرهان
الصّادق (علیه السلام)- عَنِ الْحَلَبِیِّ قَال: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) عَنِ الْعَنْبَرِ وَ غَوْصِ اللُّؤْلُؤِ فَقَالَ (علیه السلام) عَلَیْهِ الْخُمُسُ.
امام صادق ( حلبی گوید: از امام صادق (درباره‌ی عنبر و مروارید که از طریق غوّاصی استخراج میشود، سؤال کردم. فرمود: «خُمس دارد».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۵، ص۵۶۶ البرهان
الصّادق (علیه السلام)- عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِیعَبْدِاللَّهِ (علیه السلام) عَنِ الْکَنْزِ کَمْ فِیهِ قَالَ الْخُمُسُ وَ عَنِ الْمَعَادِنِ کَمْ فِیهَا قَالَ الْخُمُسُ وَ کَذَلِکَ الرَّصَاصُ وَ الصُّفْرُ وَ الْحَدِیدُ وَ کُلُ مَا کَانَ مِنَ الْمَعَادِنِ یُؤْخَذُ مِنْهَا مَا یُؤْخَذُ مِنَ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّهًِْ.
امام صادق ( حلبی گوید: از امام صادق (درباره‌ی گنج پرسیدند که چقدر خُمس دارد»؟ فرمود: «یک‌پنجم». پرسیدند: «معادن چقدر خُمس دارد»؟ فرمود: «یک‌پنجم و همچنین از معادن سُرب و مس و آهن و همه‌ی انواع فلزّات، همان اندازه که از طلا و نقره خُمس گرفته میشود، از آنها نیز گرفته میشود».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۵، ص۵۶۶ الکافی، ج۱، ص۵۴۶/ البرهان
الکاظم (علیه السلام)- عَنْ مُحَمَّدِ‌بْنِ‌عَلِیِّ‌بْنِ‌أَبِی‌عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِی‌الْحَسَنِ (علیه السلام) قَالَ: سَأَلْتُهُ عَمَّا یُخْرَجُ مِنَ الْبَحْرِ مِنَ اللُّؤْلُؤِ وَ الْیَاقُوتِ وَ الزَّبَرْجَدِ وَ عَنْ مَعَادِنِ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّهًِْ مَا فِیهِ قَالَ إِذَا بَلَغَ ثَمَنُهُ دِینَاراً فَفِیهِ الْخُمُسُ.
امام کاظم ( محمّدبن‌علی گوید: «درباره‌ی آنچه که از دریا استخراج میشود مانند؛ مروارید و یاقوت و زبرجد و فلزّات نقره و طلا و اینکه چه مقدار از آنها خُمس گرفته میشود، سؤال کردم». فرمود: «اگر بهای آن به یک دینار رسید، خُمس دارد».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۵، ص۵۶۶ الکافی، ج۱، ص۵۴۷/ البرهان
الباقر (علیه السلام)- عَنْ زُرَارَهًَْ عَنْ أَبِی‌جَعْفَرٍ (علیه السلام) قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْمَعَادِنِ مَا فِیهَا فَقَالَ کُلُّ مَا کَانَ رِکَازاً فَفِیهِ الْخُمُسُ وَ قَالَ مَا عَالَجْتَهُ بِمَالِکَ فَفِیهِ مِمَّا أَخْرَجَ اللَّهُ مِنْهُ مِنْ حِجَارَتِهِ مُصَفًّی الْخُمُسُ.
امام باقر ( زراره گوید: «از امام باقر (درباره‌ی فلزّات سؤال کردم که چقدر [خُمس] باید از آنها کم شود»؟ فرمود: «هر گنجی که درون زمین قرار دارد، خُمس دارد» و فرمود: «هرچه برای استخراج آن از مال خودت هزینه کنی و سنگ آن معدن که خدا برای تو بیرون آورده است، به صورت خالص [وقتی هزینه را از آن کسر کنی] خُمس دارد».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۵، ص۵۶۶ تهذیب الأحکام، ج۴، ص۱۲۲/ البرهان
الجواد (علیه السلام)- عَنْ مُحَمَّدِ‌بْنِ‌الْحَسَنِ‌الْأَشْعَرِیِّ قَالَ: کَتَبَ بَعْضُ أَصْحَابِنَا إِلَی أَبِی‌جَعْفَرٍ‌الثَّانِی (علیه السلام) أَخْبِرْنِی عَنِ الْخُمُسِ أَ عَلَی جَمِیعِ مَا یَسْتَفِیدُ الرَّجُلُ مِنْ قَلِیلٍ وَ کَثِیرٍ مِنْ جَمِیعِ الضُّرُوبِ وَ عَلَی الصُّنَّاعِ وَ کَیْفَ ذَلِکَ فَکَتَبَ بِخَطِّهِ الْخُمُسُ بَعْدَ الْمَئُونَهًِْ.
امام جواد ( محمدبن‌حسن اشعری گوید: برخی از اصحاب ما به امام جواد (چنین نوشتند: «درباره‌ی خُمس به ما بگویید، آیا بر هر چیزی که انسان از آن بهره می‌برد، از همه‌ی انواع و نیز بر پیشه‌وران واجب است و چگونه»؟ پس با دست‌خط خود چنین نوشت: «یک‌پنجم آن پس از [کسر هزینه‌ی سالانه‌ی زندگی] گرفته میشود».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۵، ص۵۶۶ تهذیب الأحکام، ج۴، ص۱۲۳/ البرهان
الهادی (علیه السلام)- عَنْ إِبْرَاهِیمَ‌بْنِ‌مُحَمَّدٍ قَالَ: کَتَبْتُ إِلَی أَبِی‌الْحَسَنِ‌الثَّالِثِ (علیه السلام) أَسْأَلُهُ عَمَّا یَجِبُ فِی الضِّیَاعِ فَکَتَبَ الْخُمُسُ بَعْدَ الْمَئُونَهًِْ قَالَ فَنَاظَرْتُ أَصْحَابَنَا فَقَالُوا الْمَئُونَهًُْ بَعْدَ مَا یَأْخُذُ السُّلْطَانُ وَ بَعْدَ مَئُونَهًِْ الرَّجُلِ فَکَتَبْتُ إِلَیْهِ أَنَّکَ قُلْتَ الْخُمُسُ بَعْدَ الْمَئُونَهًِْ وَ أَنَّ أَصْحَابَنَا اخْتَلَفُوا فِی الْمَئُونَهًِْ فَکَتَبَ الْخُمُسُ بَعْدَ مَا یَأْخُذُ السُّلْطَانُ وَ بَعْدَ مَئُونَهًِْ الرَّجُلِ وَ عِیَالِهِ.
امام هادی ( ابراهیم‌بن‌محمّد گوید: «به امام هادی (نامه نوشتم و از ایشان درباره‌ی آنچه پرداختِ آن از آبادی ها واجب است، پرسیدم»؟ چنین نوشتند: «خُمس پس از تأمین هزینه». سپس با اصحابمان مناظره کردم. گفتند: «[محاسبه‌ی] هزینه، پس از آنچه حاکم می‌گیرد (خراج) و پس از هزینه‌های شخصی است»؟ پس به او چنین نوشتم: «همانا شما چنین گفتی: «خُمس پس از هزینه». و اصحاب ما درباره‌ی تعیین هزینه، اختلاف کردند»؟ ایشان چنین نوشت: «خُمس پس از مقداری که حاکم می‌گیرد و پس از جداکردن هزینه‌ی مرد و خانواده‌اش گرفته میشود».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۵، ص۵۶۸ بحار الأنوار، ج۹۳، ص۱۹۳/ البرهان
الکاظم (علیه السلام)- عَنْ مُحَمَّدِ‌بْنِ‌عَلِیِّ‌بْنِ‌أَبِی‌عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِی‌الْحَسَنِ (علیه السلام) قَالَ: سَأَلْتُهُ عَمَّا یُخْرَجُ مِنَ الْبَحْرِ مِنَ اللُّؤْلُؤِ وَ الْیَاقُوتِ وَ الزَّبَرْجَدِ وَ عَنْ مَعَادِنِ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّهًِْ هَلْ فِیهِ زَکَاهًٌْ فَقَالَ إِذَا بَلَغَ قِیمَتُهُ دِینَاراً فَفِیهِ الْخُمُسُ.
امام کاظم ( محمّدبن‌علی گوید: از امام کاظم (درباره‌ی آنچه از دریا از مروارید و یاقوت و زبرجد استخراج میشود و درباره‌ی فلزّات طلا و نقره پرسیدم که آیا زکات بر آن واجب است»؟ فرمود: «اگر بهای آن به یک دینار برسد، خُمس بر آن واجب است».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۵، ص۵۶۸ تهذیب الأحکام، ج۴، ص۱۳۹/ البرهان
أمیرالمومنین (علیه السلام)- عَنْ أَبِیعَبْدِاللَّهِ (علیه السلام) قَال: إِنَّ رَجُلًا أَتَی أَمِیرَ‌الْمُؤْمِنِینَ (علیه السلام) فَقَالَ یَا أَمِیرَ‌الْمُؤْمِنِینَ (علیه السلام) إِنِّی أَصَبْتُ مَالًا لَا أَعْرِفُ حَلَالَهُ مِنْ حَرَامِهِ فَقَالَ أَخْرِجِ الْخُمُسَ مِنْ ذَلِکَ الْمَالِ فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَی قَدْ رَضِیَ مِنَ الْمَالِ بِالْخُمُسِ وَ اجْتَنِبْ مَا کَانَ صَاحِبُهُ یَعْمَلُ.
امام علی ( از امام صادق (روایت است که فرمود: مردی نزد امیرمؤمنان (آمد، عرض کرد: «ای امیرمؤمنان (! مالی به دستم رسیده و نمی‌دانم آیا حلال است یا حرام»؟ به او فرمود: «خُمس را از آن مال جدا کن، چراکه خدای عزّوجلّ خُمس مال را پذیرفته است و از هر مالی که صاحب آن با آن کار میکند، اجتناب کن».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۵، ص۵۶۸ تهذیب الأحکام، ج۴، ص۱۲۴/ البرهان
الکاظم (علیه السلام)- عَنْ أَحْمَدَ‌بْنِ‌مُحَمَّدِ‌بْنِ‌أَبِی‌نَصْرٍ قَال: سَأَلْتُ أَبَاالْحَسَنِ‌الرِّضَا (علیه السلام) عَمَّا أَخْرَجَ الْمَعْدِنُ مِنْ قَلِیلٍ أَوْ کَثِیرٍ هَلْ فِیهِ شَیْءٌ قَالَ لَیْسَ فِیهِ شَیْءٌ حَتَّی یَبْلُغَ مَا یَکُونُ فِی مِثْلِهِ الزَّکَاهًُْ عِشْرِینَ دِینَارا.
امام کاظم ( احمدبن‌محمّد گوید: «از امام کاظم (درباره‌ی آنچه از معدن به‌دست می‌آید، چه کم یا زیاد باشد، پرسیدم که آیا [خُمس یا زکات] دارد»؟ فرمود: «چیزی بر آن واجب نیست تا اینکه به مقداری برسد که زکات آن بیست دینار باشد».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۵، ص۵۶۸ عوالی اللیالی، ج۴، ص۱۳۸/ البرهان
الکاظم (علیه السلام)- الْخُمُسُ مِنْ خَمْسَهًِْ أَشْیَاءَ مِنَ الْغَنَائِمِ وَ مِنَ الْغَوْصِ وَ الْکُنُوزِ وَ مِنَ الْمَعَادِنِ وَ الْمَلَّاحَهًِْ.
امام کاظم ( خُمس از پنج چیز است: از غنیمت ها، غوّاصی، گنج ها، معادن و معادن نمک.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۵، ص۵۶۸ تهذیب الأحکام، ج۴، ص۱۲۸/ البرهان
الصّادق (علیه السلام)- لَیْسَ الْخُمُسُ إِلَّا فِی الْغَنَائِمِ خَاصَّهًْ.
امام صادق ( خُمس نیست، مگر بر غنیمتها به‌طور خاص.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۵، ص۵۶۸ تهذیب الأحکام، ج۴، ص۱۲۴/ البرهان
الصّادق (علیه السلام)- عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِیعَبْدِاللَّهِ (علیه السلام) قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ فِی الْغَنِیمَهًِْ یُخْرَجُ مِنْهَا الْخُمُسُ وَ یُقْسَمُ مَا بَقِیَ بَیْنَ مَنْ قَاتَلَ عَلَیْهِ وَ وَلِیَ ذَلِکَ وَ أَمَّا الْفَیْءُ وَ الْأَنْفَالُ فَهُوَ خَالِصٌ لِرَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله).
امام صادق ( عبدالله‌بن‌سنان گوید: از امام صادق (شنیدم که درباره‌ی غنیمت چنین فرمود: «خُمس از آن جدا میشود و آنچه باقی می‌ماند، میان کسانی که برای به‌دست آوردن آن جنگیدند و آن را به عهده گرفتند، تقسیم میشود و امّا فیء و انفال فقط به رسول خدا (اختصاص داده میشود».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۵، ص۵۶۸ وسایل الشیعه، ج۹، ص۵۱۷/ البرهان
الجواد (علیه السلام)- عَنْ أَحْمَدَ‌بْنِ‌مُحَمَّدِ‌بْنِ‌أَبِی‌نَصْرٍ قَال: کَتَبْتُ إِلَی أَبِی‌جَعْفَرٍ (علیه السلام) الْخُمُسُ أُخْرِجُهُ قَبْلَ الْمَئُونَهًِْ أَوْ بَعْدَ الْمَئُونَهًِْ فَکَتَبَ بَعْدَ الْمَئُونَهًْ.
امام باقر ( احمدبن‌محمّد گوید: به امام باقر (نامه‌ای نوشتم و گفتم: «آیا خُمس را قبل از جداکردن هزینه‌های یک سال جدا کنم یا پس از آن»؟ نوشتند: «پس از هزینه‌ها».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۵، ص۵۶۸ الکافی، ج۱، ص۵۴۵/ البرهان
الباقر (علیه السلام)- کُلُّ شَیْءٍ قُوتِلَ عَلَیْهِ عَلَی شَهَادَهًِْ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) فَإِنَّ لَنَا خُمُسَهُ وَ لَا یَحِلُّ لِأَحَدٍ أَنْ یَشْتَرِیَ مِنَ الْخُمُسِ شَیْئاً حَتَّی یَصِلَ إِلَیْنَا حَقُّنَا.
امام باقر ( ابن‌سنان از امام صادق (روایت میکند: هر چیزی که برای به‌دست آوردن آن و برای شهادت [دادن مردم به] لا اله الا الله و محمّد رسول الله جنگ برپا شد، ما در آن خُمس داریم و برای هیچ‌کس جایز نیست که چیزی را از خُمس بخرد، مگر اینکه حقّ ما از آن به ما برسد.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۵، ص۵۷۰ الکافی، ج۱، ص۵۴۵/ البرهان
الصّادق (علیه السلام)- عَلَی کُلِّ امْرِئٍ غَنِمَ أَوِ اکْتَسَبَ الْخُمُسُ مِمَّا أَصَابَ لِفَاطِمَهًَْ (سلام الله علیها) وَ لِمَنْ یَلِی أَمْرَهَا مِنْ بَعْدِهَا مِنْ ذُرِّیَّتِهَا الْحُجَجِ عَلَی النَّاسِ فَذَاکَ لَهُمْ خَاصَّهًًْ یَضَعُونَهُ حَیْثُ شَاءُوا إِذْ حَرُمَ عَلَیْهِمُ الصَّدَقَهًُْ حَتَّی الْخَیَّاطُ لَیَخِیطُ قَمِیصاً بِخَمْسَهًِْ دَوَانِیقَ فَلَنَا مِنْهَا دَانِقٌ إِلَّا مَنْ أَحْلَلْنَا مِنْ شِیعَتِنَا لِتَطِیبَ لَهُمْ بِهِ الْوِلَادَهًُْ إِنَّهُ لَیْسَ مِنْ شَیْءٍ عِنْدَ اللَّهِ یَوْمَ الْقِیَامَهًِْ أَعْظَمَ مِنَ الزِّنَا إِنَّهُ لَیَقُومُ صَاحِبُ الْخُمُسِ فَیَقُولُ یَا رَبِّ سَلْ هَؤُلَاءِ بِمَا أُبِیحُوا.
امام صادق ( احمدبن‌محمّدبن‌ابونصر گوید: هر انسانی که غنیمتی را به‌دست آورد یا درآمدی کسب کرد، خُمس آن را باید برای فاطمه (و برای ولیّ امرش پس از او از فرزندان (او که بر مردم حجّت دارند، بپردازد. پس آن [خُمس] مخصوص آنان است و هرجا که بخواهند آن را قرار می‌دهند. چراکه خدا صدقه را بر آنان حرام کرده است. حتّی خیّاط اگر یک پیراهن پنج دوانیقی (واحد پول) بدوزد، یک قسمت از آن برای ماست، مگر کسانی از شیعه‌ی ما که آن را برای آنان حلال کردیم تا به‌وسیله‌ی آن، تولّد آنان پاک و طیّب باشد و همانا زنا بزرگترین گناه نزد خدا در روز قیامت است. صاحب خُمس برمی خیزد و می‌گوید: «پروردگارا! از این [مردم] درباره‌ی آنچه برای آنان مباح شده است [و آنچه مباح نشده است] بپرس».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۵، ص۵۷۰ تهذیب الأحکام، ج۴، ص۱۲۲/ البرهان
الرّضا (علیه السلام)- عَنْ أَحْمَدَ‌بْنِ‌مُحَمَّدِ‌بْنِ‌أَبِی‌نَصْرٍ عَنِ الرِّضَا (علیه السلام) قَالَ: سُئِلَ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبی فَقِیلَ لَهُ فَمَا کَانَ لِلَّهِ فَلِمَنْ هُوَ فَقَالَ لِرَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) وَ مَا کَانَ لِرَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) فَهُوَ لِلْإِمَامِ فَقِیلَ لَهُ أَ‌فَرَأَیْتَ إِنْ کَانَ صِنْفٌ مِنَ الْأَصْنَافِ أَکْثَرَ وَ صِنْفٌ أَقَلَّ مَا یُصْنَعُ بِهِ قَالَ ذَاکَ إِلَی الْإِمَامِ أَرَأَیْتَ رَسُولَ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله)کَیْفَ یَصْنَعُ أَ‌لَیْسَ إِنَّمَا کَانَ یُعْطِی عَلَی مَا یَرَی کَذَلِکَ الْإِمَامُ.
امام رضا ( احمدبن‌محمّد گوید: «از امام رضا (درباره‌ی این سخن خدای تبارک‌وتعالی: وَ اعْلَمُواْ أَنَّمَا غَنِمْتُم مِّن شَیْءٍ فَأَنَّ لِلهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبَی وَ الْیَتَامَی وَ الْمسَاکِینِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ سؤال شد و اینکه آنچه برای خداست، [در واقع] برای کیست»؟ فرمود: «برای پیامبر (و هرچه برای پیامبر (است، برای امام (است». به وی عرض شد: «اگر نوعی بیشتر از نوعی دیگر و یا کمتر باشد، در این صورت چگونه آن را محاسبه کنیم»؟ فرمود: «آن برای امام (است. مگر ندیده‌ای رسول خدا (چگونه عمل می کرد؟ در حقیقت او بر حسب آنچه می‌دید (صلاح می دانست) می‌داد و امام (نیز چنین است».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۵، ص۵۷۰ الکافی، ج۱، ص۵۴۴/ تهذیب الأحکام، ج۴، ص۱۲۶/ بحار الأنوار، ج۹۳، ص۱۹۶/ وسایل الشیعهًْ، ج۹، ص۵۱۹/ نور الثقلین/ البرهان/ قرب الإسناد، ص۱۷۰
الصّادق (علیه السلام)- عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ‌بْنِ‌کَثِیرٍ عَنْ أَبِی‌عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) فِی قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَی وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبی قَالَ أَمِیرُالْمُؤْمِنِینَ (علیه السلام) وَ الْأَئِمَّهًُْ (علیهم السلام).
امام صادق ( عبدالرّحمن‌بن‌کثیر گوید: امام صادق (در مورد آیه: وَ اعْلَمُواْ أَنَّمَا غَنِمْتُم مِّن شَیْءٍ فَأَنَّ لِلهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبَی، فرمود: «منظور از ذی‌القربی، امیرمؤمنان (و ائمّه (ع ع ع) هستند».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۵، ص۵۷۰ الکافی، ج۱، ص۴۱۴/ بحار الأنوار، ج۲۴، ص۲۷۸/ نور الثقلین/ البرهان
الصّادق (علیه السلام)- فَالصَّدَقَهًُْ عَلَیْنَا حَرَامٌ وَ الْخُمُسُ لَنَا فَرِیضَهًٌْ وَ الْکَرَامَهًُْ لَنَا حَلَالٌ.
امام صادق ( پس صدقه بر ما حرام است ولی خُمس برای ما از طرف خداوند واجب شده است و [گرفتن] پیشکشی بر ما حلال است.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۵، ص۵۷۰ فقه القرآن، ج۱، ص۲۶۲/ البرهان
الباقر (علیه السلام)- عَنْ مُحَمَّدِ‌بْنِ‌مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی‌جَعْفَرٍ (علیه السلام) فِی قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَی وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبی قَالَ هُمْ قَرَابَهًُْ رَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) وَ الْخُمُسُ لِلَّهِ وَ لِلرَّسُولِ (صلی الله علیه و آله) وَ لَنَا.
امام باقر ( محمّدبن‌مسلم از امام باقر (روایت میکند که درباره‌ی این سخن خدای تبارک‌وتعالی: وَ اعْلَمُواْ أَنَّمَا غَنِمْتُم مِّن شَیْءٍ فَأَنَّ لِلهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبَی فرمود: «آنان خویشاوندان رسول خدا (هستند و خُمس از آنِ خدا و از آنِ پیامبر خدا (و از آنِ ماست».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۵، ص۵۷۰ الکافی، ج۱، ص۵۳۹/ وسایل الشیعهًْ، ج۹، ص۵۱۱/ نور الثقلین/ البرهان
الباقر (علیه السلام)- خُمُسُ اللَّهِ لِلْإِمَامِ وَ خُمُسُ الرَّسُولِ (صلی الله علیه و آله) لِلْإِمَامِ وَ خُمُسُ ذَوِی الْقُرْبَی لِقَرَابَهًِْ الرَّسُولِ (صلی الله علیه و آله) الْإِمَامِ وَ الْیَتَامَی یَتَامَی آلِ الرَّسُولِ (صلی الله علیه و آله) وَ الْمَسَاکِینُ مِنْهُمْ وَ أَبْنَاءُ السَّبِیلِ مِنْهُمْ فَلَا یُخْرَجُ مِنْهُمْ إِلَی غَیْرِهِمْ.
امام باقر ( خُمس خدای عزّوجلّ برای امام (و خُمس پیامبر (نیز برای امام (و خُمس ذی‌القربی برای خویشاوندان پیامبر (و امام (و یتیمان؛ یعنی یتیمان پیامبر (و مساکین آنان و در راه‌ماندگان آنان است. این اموال به دیگران پرداخت نمی‌شود.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۵، ص۵۷۲ وسایل الشیعهًْ، ج۹، ص۵۱۰/ تهذیب الأحکام، ج۴، ص۱۲۵/ نور الثقلین/ البرهان
السّجّاد (علیه السلام)- قَالَ عَلِیُّ‌بْنُ‌الْحُسَیْنِ (علیه السلام) ... فَقَالَ الشَّامِیُّ إِنَّکُمْ لَأَنْتُمْ هُمْ؟ فَقَالَ عَلِیٌّ (علیه السلام) نَعَمْ. فَهَلْ قَرَأْتَ هَذِهِ الْآیَهًَْ وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبی فَقَالَ لَهُ الشَّامِیُّ بَلَی فَقَالَ عَلِیٌّ (علیه السلام) فَنَحْنُ ذَوُو الْقُرْبَی.
امام سجّاد ( ای شامی آیا این آیه که کلام پروردگار عزّوجلّ است: وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبی را تلاوت نمودی»؟ گفت: «بلی». امام زین‌العابدین (فرمود: «ذوی‌القربی ماییم».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۵، ص۵۷۲ بحار الأنوار، ج۴۵، ص۱۶۶/ اللهوف، ص۱۷۶/ الاحتجاج، ج۲، ص۳۰۶/ نور الثقلین
الرّضا (علیه السلام)- فَقَوْلُ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبی فَقَرَنَ سَهْمَ ذِی الْقُرْبَی مَعَ سَهْمِهِ وَ سَهْمِ رَسُولِهِ (صلی الله علیه و آله) فَهَذَا فَصْلٌ أَیْضاً بَیْنَ الْآلِ وَ الْأُمَّهًِْ لِأَنَّ اللَّهَ جَعَلَهُمْ فِی حَیِّزٍ وَ جَعَلَ النَّاسَ فِی حَیِّزٍ دُونَ ذَلِکَ وَ رَضِیَ لَهُمْ مَا رَضِیَ لِنَفْسِهِ وَ اصْطَفَاهُمْ فِیهِ فَبَدَأَ بِنَفْسِهِ ثُمَّ بِرَسُولِهِ (صلی الله علیه و آله) ثُمَّ بِذِی الْقُرْبَی بِکُلِّ مَا کَانَ مِنَ الْفَیْءِ وَ الْغَنِیمَهًِْ وَ غَیْرِ ذَلِکَ مِمَّا رَضِیَهُ جَلَّ وَ عَزَّ لِنَفْسِهِ وَ رَضِیَهُ لَهُمْ فَقَالَ وَ قَوْلُهُ الْحَقُّ وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبی فَهَذَا تَأْکِیدٌ مُؤَکَّدٌ وَ أَثَرٌ قَائِمٌ لَهُمْ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَهًِْ فِی کِتَابِ اللَّهِ النَّاطِقِ الَّذِی لا یَأْتِیهِ الْباطِلُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ لامِنْ خَلْفِهِ تَنْزِیلٌ مِنْ حَکِیمٍ حَمِیدٍ وَ أَمَّا قَوْلُهُ وَ الْیَتامی وَ الْمَساکِینِ فَإِنَّ الْیَتِیمَ إِذَا انْقَطَعَ یُتْمُهُ خَرَجَ مِنَ الْغَنَائِمِ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ فِیهَا نَصِیبٌ وَ کَذَلِکَ الْمِسْکِینُ إِذَا انْقَطَعَ مَسْکَنَتُهُ لَمْ یَکُنْ لَهُ نَصِیبٌ مِنَ الْغُنْمِ وَ لَا یَحِلُّ لَهُ أَخْذُهُ وَ سَهْمُ ذِی الْقُرْبَی إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَهًِْ قَائِمٌ لَهُمْ لِلْغَنِیِّ وَ الْفَقِیرِ مِنْهُمْ لِأَنَّهُ لَا أَحَدَ أَغْنَی مِنَ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ وَ لَا مِنْ رَسُولِهِ (صلی الله علیه و آله) فَجَعَلَ لِنَفْسِهِ مَعَهُمَا {مِنْهَا} سَهْماً وَ لِرَسُولِهِ (صلی الله علیه و آله) سَهْماً فَمَا رَضِیَهُ لِنَفْسِهِ وَ لِرَسُولِهِ (صلی الله علیه و آله) رَضِیَهُ لَهُمْ وَ کَذَلِکَ الْفَیْءُ مَا رَضِیَهُ مِنْهُ لِنَفْسِهِ وَ لِنَبِیِّهِ (صلی الله علیه و آله) رَضِیَهُ لِذِی الْقُرْبَی کَمَا أَجْرَاهُمْ فِی الْغَنِیمَهًِْ فَبَدَأَ بِنَفْسِهِ جَلَّ جَلَالُهُ ثُمَّ بِرَسُولِهِ (صلی الله علیه و آله) ثُمَّ بِهِمْ وَ قَرَنَ سَهْمَهُمْ بِسَهْمِ اللَّهِ وَ سَهْمِ رَسُولِه (صلی الله علیه و آله).
امام رضا ( کلام خدای عزّوجلّ: وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبی خداوند در این آیه، سهم خویشاوندان پیامبر (را با سهم خود و سهم پیامبر (قرین نموده است که این نیز، امتیاز دیگری است که فرق بین امّت و آل را نشان می‌دهد؛ زیرا خداوند عزّوجلّ آن ها را در جایی و مردم را در جایی پایین تر قرار داده است و برای آن ها همان را پسندیده که آن را برای خود پسندیده است و آن ها را در آن مقام برگزیده قرار داده است. ابتدا خود را و در مرحله دوّم رسولش را و سپس خویشاوندان، آن هم در تمام در آمدها و غنایم و چیزهای دیگری برای خود پسندیده است. و در این آیه به حق فرموده است: وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبی این تأکیدی مؤکّد و اثری پابرجاست که تا قیامت، در قرآنی ناطقی که هیچ گونه باطلی، نه از پیش رو و نه از پشت سر، به سراغ آن نمی‌آید چرا که از سوی خداوند حکیم و شایسته ستایش نازل شده است! (فصلت/۴۲)، برای آن ها باقی می‌ماند. و امّا این کلام خداوند: وَ الْیَتامی وَ الْمَساکِینِ؛ یتیم وقتی که درماندگی اش تمام شود، از غنائم خارج می شود و دیگر سهمی در آن ندارد، مسکین هم وقتی دوران نداری اش پایان پذیرد همین طور است و دیگر سهمی از غنیمت ندارد و گرفتنش جایز نیست، ولی سهم خویشاوندان، چه فقیر و چه بی نیاز، تا قیامت برای آن ها پابرجاست، چرا که هیچ کسی بی نیازتر از خداوند عزّوجلّ و رسول خدا (نیست، خداوند در غنائم، برای خود سهمی و برای رسولش سهمی دیگر قرار داد و آن چه برای خود و رسولش (پسندید برای خویشاوندان هم پسندید. در خراج هم همین طور است، آن چه برای خود و پیامبرش (پسندیده، برای خویشاوندان نیز پسندیده است. ابتدا نام خود و بعد پیامبر و بعد خویشاوندان را آورده و سهم آن ها را به سهم خود و پیامبرش (قرین نموده است».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۵، ص۵۷۲ بحار الأنوار، ج۹۳، ص۱۹۶/ بحار الأنوار، ج۲۵، ص۲۲۷/ تحف العقول، ص۴۳۲/ عیون أخبار الرضا (A۱)، ج۱، ص۲۳۷/ الأمالی للصدوق، ص۵۲۹/ بشارهًْ المصطفی، ص۲۳۳/ وسایل الشیعهًْ، ج۹، ص۵۱۵
الباقر (علیه السلام)- عَنْ مُحَمَّدِ‌بْنِ‌مُسْلِمٍ عَنْ أَحَدِهِمَا (علیه السلام) قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبی قَالَ هُمْ قَرَابَهًُْ رَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) فَسَأَلْتُهُ مِنْهُمُ الْیَتَامَی وَ الْمَسَاکِینُ وَ ابْنُ‌السَّبِیلِ قَالَ نَعَمْ
امام باقر ( محمّدبن‌مسلم گوید: «درباره‌ی این سخن خدای متعال: وَ اعْلَمُواْ أَنَّمَا غَنِمْتُم مِّن شَیْءٍ فَأَنَّ لِلهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبَی از یکی از آن دو پرسیدم». فرمود: «ایشان از خویشاوندان رسول خدا (هستند». پرسیدم: «آیا یتیمان و مساکین و درراه‌ماندگان نیز شامل آنها می‌شوند»؟ فرمود: «بلی»!
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۵، ص۵۷۴ وسایل الشیعهًْ، ج۹، ص۵۱۶/ نور الثقلین/ العیاشی، ج۲، ص۶۱/ البرهان
الباقر (علیه السلام)- عَنْ مُحَمَّدِ‌بْنِ‌مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی‌جَعْفَرٍ (علیه السلام) فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبی قَالَ هُمْ أَهْلُ قَرَابَهًِْ نَبِیِّ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله).
امام باقر ( محمّدبن‌مسلم گوید: «درباره‌ی این سخن خدای تبارک‌وتعالی: وَ اعْلَمُواْ أَنَّمَا غَنِمْتُم مِّن شَیْءٍ فَأَنَّ لِلهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبَی؛ از امام باقر (پرسیدم». امام (فرمود: «آنان خویشاوندان رسول خدا (هستند».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۵، ص۵۷۴ وسایل الشیعهًْ، ج۹، ص۵۱۷/ العیاشی، ج۲، ص۶۲/ بحار الأنوار، ج۹۳، ص۲۰۱/ البرهان
الصّادق (علیه السلام)- یُخْرَجُ خُمُسُ الْغَنِیمَهًِْ ثُمَّ یُقْسَمُ أَرْبَعَهًَْ أَخْمَاسٍ عَلَی مَنْ قَاتَلَ عَلَی ذَلِکَ أَوْ وَلِیَهُ.
امام صادق ( خُمس از غنیمت جدا میشود، سپس چهار قسمتِ بقیّه‌ی آن میان کسانی که برای به‌دست آوردن آن جنگیدند و یا کسی که آن را به عهده گرفته است، تقسیم میشود.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۵، ص۵۷۴ البرهان
السّجّاد (علیه السلام)- عَنْ دَیْلَمِ‌بْنِ‌عَمْرٍو قَالَ إِنَّا لَقِیَامٌ بِالشَّامِ إِذْ جِیءَ بِسَبْیِ آلِ مُحَمَّدٍ (علیهم السلام) حَتَّی أُقِیمُوا عَلَی الدَّرَجِ إِذْ جَاءَ شَیْخٌ مِنْ أَهْلِ الشَّامِ فَقَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی مَثَّلَکُمْ وَ قَطَعَ قَرْنَ الْفِتْنَهًِْ فَقَالَ عَلِیُّ‌بْنُ‌الْحُسَیْنِ (علیه السلام) أَیُّهَا الشَّیْخُ انْصِتْ لِی فَقَدْ نَصَتُّ لَکَ حَتَّی أَبْدَیْتَ لِی عَمَّا فِی نَفْسِکَ مِنَ الْعَدَاوَهًِْ هَلْ قَرَأْتَ الْقُرْآنَ قَالَ نَعَمْ قَالَ هَلْ وَجَدْتَ لَنَا فِیهِ حَقّاً خَاصَّهًًْ دُونَ الْمُسْلِمِینَ قَالَ لَا قَالَ مَا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ قَالَ بَلَی قَدْ قَرَأْتُ الْقُرْآنَ قَالَ فَمَا قَرَأْتَ الْأَنْفَالَ وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ (صلی الله علیه و آله) وَ لِذِی الْقُرْبی أَتَدْرُونَ مَنْ هُمْ قَالَ لَا قَالَ فَإِنَّا نَحْنُ هُمْ قَالَ إِنَّکُمْ لَأَنْتُمْ هُمْ قَالَ نَعَمْ قَالَ فَرَفَعَ الشَّیْخُ یَدَهُ ثُمَّ قَالَ اللَّهُمَّ إِنِّی أَتُوبُ إِلَیْکَ مِنْ قَتْلِ آلِ مُحَمَّدٍ (صلی الله علیه و آله) وَ مِنْ عَدَاوَهًِْ آلِ مُحَمَّدٍ (صلی الله علیه و آله).
امام سجّاد ( از دیلم‌بن‌عمرو نقل شده که گفت: «هنگامی‌که [پس از حادثه‌ی کربلا] اسیران آل‌محمّد را به شام آوردند ما آنجا حاضر بودیم [و ایشان را نظاره می‌کردیم] تا اینکه آنان را بر پلّکان مسجد شام [که جایگاه اسیران بوده] جای دادند، پیرمرد شامی جلو آمده و گفت: «سپاس خدایی که شما را کُشت و آتش فتنه را خاموش کرد»! [چون سخن او به پایان رسید] امام سجّاد (به او فرمود: «ای پیرمرد! سکوت کن و به حرف من گوش فرا بده که من نیز سکوت کرده و تو آنچه از عداوت و کینه در دل داشتی اظهار نمودی. پس به من بگو آیا قرآن خوانده‌ای»؟ عرض کرد: «آری»! امام (فرمود: «آیا در قرآن حقّی که مخصوص ما خاندان باشد نه دیگر مسلمانان یافته‌ای»؟ عرض کرد: «نه»! امام (فرمود: «معلوم میشود [درست] قرآن نخوانده‌ای»! عرض کرد: «چرا! خوانده‌ام». امام (فرمود: «آیا این آیه از سوره‌ی انفال را نخوانده‌ای که می‌فرماید: وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبی؟ آیا میدانی ذی‌القربی چه کسانی هستند»؟ عرض کرد: «نه»! امام (فرمود: «تنها ما خاندان، ذی‌القربی هستیم». عرض کرد: «آیا شما واقعاً ذی‌القربی هستید»؟! حضرت فرمود: «آری». در این هنگام پیرمرد شامی دست خود را [به‌سوی آسمان] بلند نموده و عرض کرد: «خدایا! از قتل آل محمّد (و دشمنی نسبت به ایشان به درگاهت توبه می‌کنم»!
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۵، ص۵۷۴ بحار الأنوار، ج۹۳، ص۲۰۲/ فرات الکوفی، ص۱۵۳/ مستدرک الوسایل، ج۷، ص۲۸۹
الصّادق (علیه السلام)- أَمَّا خُمُسُ اللَّهِ فَلِلرَّسُولِ (صلی الله علیه و آله) یَضَعُهُ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَ أَمَّا خُمُسُ الرَّسُولِ (صلی الله علیه و آله) فَلِأَقَارِبِهِ وَ خُمُسُ ذِی الْقُرْبَی فَهُمْ أَقْرِبَاؤُهُ وَ الْیَتَامَی یَتَامَی أَهْلِ بَیْتِهِ فَجَعَلَ هَذِهِ الْأَرْبَعَهًَْ الْأَسْهُمِ فِیهِمْ وَ أَمَّا الْمَسَاکِینُ وَ أَبْنَاءُ السَّبِیلِ فَقَدْ عَرَفْتَ أَنَّا لَا نَأْکُلُ الصَّدَقَهًَْ وَ لَا تَحِلُّ لَنَا فَهِیَ لِلْمَسَاکِینِ وَ أَبْنَاءِ السَّبِیلِ.
امام صادق ( امّا درباره‌ی خُمس خدای عزّوجلّ باید گفت: «پیامبر (اختیار دارد که آن را در راه خدا خرج کند. امّا خُمس پیامبر (به خویشاوندانش میرسد و خُمس ذوی‌القربی، به خویشاوندان او و یتیمان اهل‌بیتش می رسد. پس برای این چهار گروه سهم‌هایی را قرار داده است و امّا مساکین و در راه‌ماندگان، می دانی که ما صدقه نمی گیریم و برای ما حلال نیست، زیرا آن برای مساکین و در راه‌ماندگان است».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۵، ص۵۷۴ من لایحضره الفقیه، ج۲، ص۴۲/ وسایل الشیعهًْ، ج۹، ص۵۰۹/ بحار الأنوار، ج۹۳، ص۲۰۲/ العیاشی، ج۲، ص۶۳/ تهذیب الأحکام، ج۴، ص۱۲۵/ البرهان
أمیرالمومنین (علیه السلام)- فَنَحْنُ وَ اللَّهِ عَنَی بِذِی الْقُرْبَی الَّذِی قَرَنَنَا اللَّهُ بِنَفْسِهِ وَ بِرَسُولِهِ (صلی الله علیه و آله) فَقَالَ تَعَالَی فَلِلهِ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبی وَ الْیَتامی وَ الْمَساکِینِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ فِینَا خَاصَّة.
امام علی ( به خدا قسم! منظور از ذی‌القربی ما هستیم، چراکه خدا ما را به خویش و به پیامبرش (مرتبط دانسته است. خدای عزّوجلّ فرمود: فَأَنَّ لِلهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبَی وَ الْیَتَامَی وَ المَسَاکِینِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ و این آیه فقط درباره‌ی ما نازل شده است.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۵، ص۵۷۶ الکافی، ج۸، ص۶۳/ نور الثقلین/ تهذیب الأحکام، ج۴، ص۱۲۶/ مستدرک الوسایل، ج۷، ص۲۸۹/ عوالی اللآلی، ج۳، ص۱۲۵/ البرهان/ الاحتجاج، ج۱، ص۲۶۳/ شواهد التنزیل، ج۱، ص۲۸۵/ کتاب سلیم بن قیس، ص۷۱۸
الصّادق (علیه السلام)- عَنْ عَبْدِ الْکَرِیمِ عُتْبَهًَْ الْهَاشِمِیِّ قَالَ: ... قَالَ أبوعبدالله (علیه السلام) أَخْبِرْنِی عَنِ الْخُمُسِ مَنْ تُعْطِیهِ قَالَ (عَمْرُوبْنُ‌عُبَیْدٍ المعتزلی) حَیْثُمَا سَمَّی اللَّهُ قَالَ فَقَرَأَ وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبی وَ الْیَتامی وَ الْمَساکِینِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ قَالَ الَّذِی لِلرَّسُولِ (صلی الله علیه و آله) مَنْ تُعْطِیهِ وَ مَنْ ذُوالْقُرْبَی قَالَ قَدِ اخْتَلَفَ فِیهِ الْفُقَهَاءُ فَقَالَ بَعْضُهُمْ قَرَابَهًُْ النَّبِیِّ (صلی الله علیه و آله) وَ أَهْلُ بَیْتِهِ وَ قَالَ بَعْضُهُمُ الْخَلِیفَهًُْ وَ قَالَ بَعْضُهُمْ قَرَابَهًُْ الَّذِینَ قَاتَلُوا عَلَیْهِ مِنَ الْمُسْلِمِینَ قَالَ فَأَیَّ ذَلِکَ تَقُولُ أَنْتَ قَالَ لَا أَدْرِی قَالَ فَأَرَاکَ لَا تَدْرِی فَدَعْ ذَا ثُمَّ قَالَ أَرَأَیْتَ الْأَرْبَعَهًَْ أَخْمَاسٍ تَقْسِمُهَا بَیْنَ جَمِیعِ مَنْ قَاتَلَ عَلَیْهَا قَالَ نَعَمْ قَالَ فَقَدْ خَالَفْتَ رَسُولَ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) فِی سِیرَتِهِ بَیْنِی وَ بَیْنَکَ فُقَهَاءُ أَهْلِ الْمَدِینَهًِْ وَ مَشِیخَتُهُمْ فَاسْأَلْهُمْ فَإِنَّهُمْ لَا یَخْتَلِفُونَ وَ لَا یَتَنَازَعُونَ فِی أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) إِنَّمَا صَالَحَ الْأَعْرَابَ عَلَی أَنْ یَدَعَهُمْ فِی دِیَارِهِمْ وَ لَا یُهَاجِرُوا عَلَی إِنْ دَهِمَهُ مِنْ عَدُوِّهِ دَهْمٌ أَنْ یَسْتَنْفِرَهُمْ فَیُقَاتِلَ بِهِمْ وَ لَیْسَ لَهُمْ فِی الْغَنِیمَهًِْ نَصِیبٌ وَ أَنْتَ تَقُولُ بَیْنَ جَمِیعِهِمْ فَقَدْ خَالَفْتَ رَسُولَ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) فِی کُلِّ مَا قُلْتَ فِی سِیرَتِهِ فِی الْمُشْرِکِینَ وَ مَعَ هَذَا مَا تَقُولُ فِی الصَّدَقَهًِْ فَقَرَأَ عَلَیْهِ الْآیَهًَْ إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَ الْمَساکِینِ وَ الْعامِلِینَ عَلَیْها.. قَالَ نَعَمْ فَکَیْفَ تَقْسِمُهَا قَالَ أَقْسِمُهَا عَلَی ثَمَانِیَهًِْ أَجْزَاءٍ فَأُعْطِی کُلَّ جُزْءٍ مِنَ الثَّمَانِیَهًِْ جُزْءاً قَالَ وَ إِنْ کَانَ صِنْفٌ مِنْهُمْ عَشَرَهًَْ آلَافٍ وَ صِنْفٌ مِنْهُمْ رَجُلًا وَاحِداً أَوْ رَجُلَیْنِ أَوْ ثَلَاثَهًًْ جَعَلْتَ لِهَذَا الْوَاحِدِ مِثْلَ مَا جَعَلْتَ لِلْعَشَرَهًِْ آلَافٍ قَالَ نَعَمْ قَالَ وَ تَجْمَعُ صَدَقَاتِ أَهْلِ الْحَضَرِ وَ أَهْلِ الْبَوَادِی فَتَجْعَلُهُمْ فِیهَا سَوَاءً قَالَ نَعَمْ قَالَ فَقَدْ خَالَفْتَ رَسُولَ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) فِی کُلِّ مَا قُلْتَ فِی سِیرَتِهِ کَانَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) یَقْسِمُ صَدَقَهًَْ أَهْلِ الْبَوَادِی فِی أَهْلِ الْبَوَادِی وَ صَدَقَهًَْ أَهْلِ الْحَضَرِ فِی أَهْلِ الْحَضَرِ وَ لَا یَقْسِمُهُ بَیْنَهُمْ بِالسَّوِیَّهًِْ وَ إِنَّمَا یَقْسِمُهُ عَلَی قَدْرِ مَا یَحْضُرُهُ مِنْهُمْ وَ مَا یَرَی وَ لَیْسَ عَلَیْهِ فِی ذَلِکَ شَیْءٌ مُوَقَّتٌ مُوَظَّفٌ وَ إِنَّمَا یَصْنَعُ ذَلِکَ بِمَا یَرَی عَلَی قَدْرِ مَنْ یَحْضُرُهُ مِنْهُمْ فَإِنْ کَانَ فِی نَفْسِکَ مِمَّا قُلْتُ شَیْءٌ فَالْقَ فُقَهَاءَ أَهْلِ الْمَدِینَهًِْ فَإِنَّهُمْ لَایَخْتَلِفُونَ فِی أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) کَذَا کَانَ یَصْنَعُ ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَی عَمْرِوبْنِ‌عُبَیْدٍ فَقَالَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ وَ أَنْتُمْ أَیُّهَا الرَّهْطُ فَاتَّقُوا اللَّهَ فَإِنَّ أَبِی حَدَّثَنِی وَ کَانَ خَیْرَ أَهْلِ الْأَرْضِ وَ أَعْلَمَهُمْ بِکِتَابِ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ وَ سُنَّهًِْ نَبِیِّهِ (صلی الله علیه و آله) أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) قَالَ مَنْ ضَرَبَ النَّاسَ بِسَیْفِهِ وَ دَعَاهُمْ إِلَی نَفْسِهِ وَ فِی الْمُسْلِمِینَ مَنْ هُوَ أَعْلَمُ مِنْهُ فَهُوَ ضَالٌّ مُتَکَلِّفٌ.
امام صادق ( عبدالکریم عقبه‌هاشمی گوید: امام صادق (فرمود: «به من بگو خُمسِ غنیمت را به چه کسی می‌دهی»؟ عمروبن‌عُبید گفت: «به هرکه خداوند [آن را در قرآن] نام برده است و این آیه را تلاوت کرد: وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبی وَ الْیَتامی وَ المَساکِینِ وَ ابْنِ‌السَّبِیلِ». امام صادق (فرمود: «آنچه سهم پیامبر (است را به چه کسی می‌دهی و ذوالقربی چه کسانی‌اند»؟ عمرو پاسخ داد: «فقیهانِ امّت دراین‌مورد اختلاف‌نظر دارند، برخی می‌گویند: مُراد نزدیکان و اهل بیت پیامبر (است و برخی می‌گویند: سهم پیامبر (به خلیفه میرسد، برخی دیگر می‌گویند: مُراد نزدیکانِ مسلمانانی است که برای به‌دست آوردن آن غنیمت مبارزه کرده‌اند». امام (پرسید: «خودت کدام نظر را داری»؟ پاسخ داد: «نمی‌دانم»! امام (فرمود: «می‌بینم که [پاسخ این سؤال را هم] نمی‌دانی! از پاسخ آن هم بگذریم». آنگاه امام (فرمود: «اینک بگو آیا چهارپنجمِ غنیمت را میان همه‌ی جنگجویان تقسیم میکنی»؟ عمرو پاسخ داد: «آری»! امام (فرمود: «دراین‌صورت با روش رسول خدا (به مخالفت برخاسته‌ای، در این مسأله، حکمیّت فقها و ریش‌سفیدان مدینه را می‌پذیرم؛ از آنان بپرس تا بدون اختلاف و نزاع گواهی کنند که رسول خدا (با عرب‌های بیابان‌گرد به این صورت پیمان صُلح بست که آنان حقّ دارند در دیار و آبادی‌های خود باقی بمانند و مهاجرت نکنند، به شرط اینکه اگر سیاهی سپاه دشمن بر سر مدینه سایه‌افکن شد، رسول خدا (حق دارد آنان را بسیج کرده و به پیکار دشمن ببرد، امّا از غنائم جنگی به آنان سهمی نپردازد و اینک تو می‌گویی: «میان همه‌ی افراد تقسیم می‌کنم! تو در تمام آنچه گفتی با رسول خدا (در مورد سیره و برخوردش با مشرکان به مخالفت برخاسته‌ای. با این حال بگو: «در مورد زکات، چه نظری داری»؟ عمرو این آیه را تلاوت کرد: زکات‌ها مخصوص فقرا و مساکین و کارکنانی است که برای [جمع‌آوری] آن زحمت می‌کشند. (توبه/۶۰) ... امام (فرمود: «آری! [این آیه، تکلیف زکات را مشخّص میکند] امّا تو چگونه آن را تقسیم میکنی»؟ عمرو گفت: «زکات را به هشت بخش مساوی تقسیم کرده و هر بخشی را به گروهی اختصاص می‌دهم». امام (فرمود: «گرچه یک گروه از آنان به ده هزار نفر برسد و گروه دیگر از یک یا دو یا سه نفر تجاوز نکند! تو برای این چند نفر، سهمی برابر سهم آن ده هزار نفر قرار می‌دهی»؟! عمرو گفت: «آری»! امام (فرمود: «و حتماً زکات شهرنشینان را با زکات بیابان‌نشینان در یک‌جا جمع کرده و میان مستحقّین‌شان به‌طور مساوی تقسیم میکنی»؟ عمرو گفت: «آری»! امام (فرمود: «بدین‌ترتیب در تمام آنچه گفتی با سیره‌ی رسول خدا (به مخالفت برخاسته‌ای، رسول خدا (زکات بیابان‌نشینان را میان مستحقّین بیابان‌نشین و زکات شهریان را میان مستحقّین شهری تقسیم میکرد و به‌طور مساوی میان دو گروه تقسیم نمی‌نمود بلکه به هر مقدار که از هر گروه، زکات جمع‌آوری می‌شد به همان مقدار و به صلاح‌دید خود، میانشان تقسیم میکرد و در این زمینه تکلیف مشخّصی برای پیامبر (وجود نداشت، بلکه طبق مصلحت خود و به مقداری که از آنها زکات جمع‌آوری می‌شد، تقسیم می‌نمود. اگر در سخن من شکّ و تردیدی داری با فقهای مدینه ملاقات کن تا بدانی آنها در اینکه سیره‌ی رسول خدا (چنین بوده اختلافی با یکدیگر ندارند». آنگاه امام (خطاب به عمروبن‌عبید فرمود: «از خدا بترس! شما جماعت نیز از خدا بترسید! چراکه پدرم امام باقر (که بهترین فرد روی زمین و در شناخت کتاب خدا و سنّت رسول خدا (از همه داناتر بود، به من خبر داد که رسول خدا (فرموده است: «هرکس با شمشیر بر سر مسلمانان بکوبد و آنان را به اطاعت خود بخواند، با آنکه در میان مسلمانان داناتر از او می‌باشد، گمراه است و در آنچه به او مربوط نیست دخالت کرده است».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۵، ص۵۷۶ الکافی، ج۵، ص۲۶/ تهذیب الأحکام، ج۶، ص۱۵۰
الصّادق (علیه السلام)- عَنْ زُرَارَهًَْ وَ مُحَمَّدِ‌بْنِ‌مُسْلِمٍ وَ أَبِی‌بَصِیرٍ أَنَّهُم قَالُوا لَهُ مَا حَقُّ الْإِمَامِ فِی أَمْوَالِ النَّاسِ قَالَ الْفَیْءُ وَ الْأَنْفَالُ وَ الْخُمُسُ وَ کُلُّ مَا دَخَلَ مِنْهُ فَیْءٌ أَوْ أَنْفَالٌ أَوْ خُمُسٌ أَوْ غَنِیمَهًٌْ فَإِنَّ لَهُمْ خُمُسَهُ فَإِنَّ اللَّهَ یَقُولُ وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبی وَ الْیَتامی وَ الْمَساکِینِ وَ کُلُّ شَیْءٍ فِی الدُّنْیَا فَإِنَّ لَهُمْ فِیهِ نَصِیباً فَمَنْ وَصَلَهُمْ بِشَیْءٍ فَمِمَّا یَدَعُونَ لَهُ لَا مِمَّا یَأْخُذُونَ مِنْهُ.
امام صادق ( زراره و محمّدبن‌مسلم و ابوبصیر به امام صادق (عرض کردند: «حقّ امام در اموال مردم چیست»؟ فرمود: «فیء و انفال و خُمس و هر چیزی که فیء یا انفال یا خُمس یا غنیمت از آن عاید میشود، خُمس آن برای ایشان است، چراکه خدا می‌فرماید: وَ اعْلَمُواْ أَنَّمَا غَنِمْتُم مِّن شَیْءٍ فَأَنَّ لِلهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبَی وَ الْیَتَامَی وَ المَسَاکِینِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ و هرچیزی که در دنیاست، ایشان بهره‌ای از آن دارند. پس اگر کسی با پرداخت خُمس به آنان خود را به ایشان وصل کند، [بداند مقداری را که برای آن شخص دعا می‌کنند [و از راه دعا به او می رسد]، بیشتر از چیزیست که [آنان] دریافت می‌کنند».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۵، ص۵۷۸ وسایل الشیعهًْ، ج۹، ص۵۳۴/ العیاشی، ج۲، ص۶۱/ بحار الأنوار، ج۹۳، ص۲۰۰/ نور الثقلین/ البرهان
الصّادق (علیه السلام)- لَمَّا وُلِّیَ أَبُوبَکْرٍ قَالَ لَهُ عُمَرُ إِنَّ النَّاسَ عَبِیدُ هَذِهِ الدُّنْیَا لَا یُرِیدُونَ غَیْرَهَا فَامْنَعْ عَنْ عَلِیٍّ (علیه السلام) وَ أَهْلِ بَیْتِه الْخُمُسَ وَ الْفَیْءَ وَ فَدَکاً فَإِنَّ شِیعَتَهُ إِذَا عَلِمُوا ذَلِکَ تَرَکُوا عَلِیّاً (علیه السلام) وَ أَقْبَلُوا إِلَیْک رَغْبَهًًْ فِی الدُّنْیَا وَ إِیثَاراً وَ مُحَابَاهًًْ عَلَیْهَا فَفَعَلَ ذَلِکَ وَ صَرَفَ عَنْهُمْ جَمِیعَ ذَلِکَ إِلَی أَنْ قَالَ قَالَ عَلِیٌّ (علیه السلام) لِفَاطِمَهًَْ (سلام الله علیها) سِیرِی إِلَی أَبِی‌بَکْرٍ وَ ذَکِّرِیهِ فَدَکاً مَعَ الْخُمُسِ وَ الْفَیْءِ فَصَارَتْ فَاطِمَهًُْ (سلام الله علیها) إِلَیْهِ وَ ذَکَّرَتْ فَدَکاً مَعَ الْخُمُسِ وَ الْفَیْءِ فَقَالَ لَهَا هَاتِی بَیِّنَهًًْ یَا بِنْتَ رَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) فَقَالَتْ لَهُ أَمَّا فَدَکُ فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ أَنْزَلَ عَلَی نَبِیِّهِ (صلی الله علیه و آله) قُرْآناً یَأْمُرُهُ فِیهِ بِأَنْ یُؤْتِیَنِی وَ وُلْدِی حَقِّی قَالَ اللَّهُ تَعَالَی فَآتِ ذَا الْقُرْبی حَقَّهُ فَکُنْتُ أَنَا وَ وُلْدِی أَقْرَبَ الْخَلَائِقِ إِلَی رَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) فَنَحَلَنِی وَ وُلْدِی فَدَکاً فَلَمَّا تَلَا عَلَیْهِ جَبْرَئِیلُ (علیه السلام) وَ الْمِسْکِینَ وَ ابْنَ السَّبِیلِ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) مَا حَقُّ الْمِسْکِینِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبی وَ الْیَتامی وَ الْمَساکِینِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ فَقَسَمَ الْخُمُسَ خَمْسَهًَْ أَقْسَامٍ فَقَالَ ما أَفاءَ اللهُ عَلی رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُری فَلِلهِ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبی وَ الْیَتامی وَ الْمَساکِینِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ کَیْ لا یَکُونَ دُولَةً بَیْنَ الْأَغْنِیاءِ مِنْکُمْ فَمَا کَانَ لِلَّهِ فَهُوَ لِرَسُولِهِ (صلی الله علیه و آله) وَ مَا کَانَ لِرَسُولِهِ (صلی الله علیه و آله) فَهُوَ لِذِی الْقُرْبَی وَ نَحْنُ ذُو الْقُرْبَی.
امام صادق ( چون خلافت به ابوبکر واگذار شد عمر به او گفت: «مردم بنده‌ی دنیا هستند و جز دنیا نمی‌خواهند، پس خمس فَیْء (غنائمی که بدون جنگ از کفّار گرفته شده) و فدک را از علی (و خانواده‌اش (ع ع ع) دریغ بدار چراکه اگر پیروانش از این کار آگاهی یابند علی (را ترک گفته و به خاطر میل و گرایش به دنیا و اینکه دنیا را بر هرچیز ترجیح می‌دهند به تو روی خواهند آورد». ابوبکر نیز چنین کرده و تمامی آنها را از ایشان دریغ داشت. علی (به فاطمه (فرمود: «نزد ابوبکر رفته و فدک، خمس و فیء را به خاطرش بیاور [بلکه آنها را به ما بازگرداند]». فاطمه (نزد ابوبکر رفته و فدک، خمس و فیء را به یادش آورد. ابوبکر به فاطمه (گفت: «ای دختر رسول خدا (! شاهدی [بر اینکه این‌ها حقّ شماست] بیاور». فاطمه (فرمود: «امّا [اینکه] فدک [حقّ ماست] خداوند بر پیامبرش (آیه‌ای نازل کرده و در آن به او دستور فرموده که حقّ من و فرزندانم (ع ع ع) را به من بدهد، آنجا که می‌فرماید: پس حقّ نزدیکان را ادا کن. (روم/۳۸) پس من و فرزندانم (ع ع ع) نزدیک‌ترین افراد به رسول خدا (بودیم لذا پیامبر (به من و فرزندانم (فدک را بخشید». چون جبرئیل [ادامه‌ی آیه یعنی]: و مسکینان و در راه‌ماندگان. (روم/۳۸) را بر پیامبر (تلاوت نمود پیامبر (پرسید: «حقّ مسکینان و در راه‌ماندگان چیست»؟ در این هنگام خداوند این آیه را نازل فرمود؛ وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبی وَ الْیَتامی وَ المَساکِینِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ و خُمس را به پنج قسمت تقسیم نموده و فرمود: آنچه را خداوند از اهل این آبادیها به رسولش بازگرداند، از آنِ خدا و رسول و خویشاوندان او و یتیمان و مستمندان و درراه‌ماندگان است، تا [این اموال عظیم] در میان ثروتمندان شما دست به‌دست نگردد. (حشر/۷) پس آنچه حقّ خداست برای پیامبر (اوست و آنچه برای پیامبرش (می‌باشد برای ذی‌القربی است و ما اهل‌بیت (همان ذی‌القربی هستیم».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۵، ص۵۷۸ مستدرک الوسایل، ج۷، ص۲۹۰/ بحار الأنوار، ج۲۹، ص۱۹۴
الباقر (علیه السلام)- عَنْ أَبِی‌حَمْزَهًَْ عَنْ أَبِی‌جَعْفَرٍ (علیه السلام) قَالَ: إِنَّ اللَّهَ جَعَلَ لَنَا أَهْلَ الْبَیْتِ سِهَاماً ثَلَاثَهًًْ فِی جَمِیعِ الْفَیْءِ فَقَالَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبی وَ الْیَتامی وَ الْمَساکِینِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ فَنَحْنُ أَصْحَابُ الْخُمُسِ وَ الْفَیْءِ وَ قَدْ حَرَّمْنَاهُ عَلَی جَمِیعِ النَّاسِ مَا خَلَا شِیعَتَنَا وَ اللَّهِ یَا أَبَاحَمْزَهًَْ مَا مِنْ أَرْضٍ تُفْتَحُ وَ لَا خُمُسٍ یُخْمَسُ فَیُضْرَبُ عَلَی شَیْءٍ مِنْهُ إِلَّا کَانَ حَرَاماً عَلَی مَنْ یُصِیبُهُ فَرْجاً کَانَ أَوْ مَالًا.
امام باقر ( ابوحمزه از امام باقر (روایت کرده که فرمود: «خداوند از تمامی فَیْء (غنائمی که بدون جنگ از کفّار گرفته شده) سه سهم برای ما اهل بیت قرار داده و فرموده است: وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبی وَ الْیَتامی وَ المَساکِینِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ، ماییم صاحبان خُمس و فَیْء که آن را بر تمامی مردم جز شیعیانمان حرام کرده‌ایم. ای اباحمزه! قسم به خدا هیچ سرزمینی تصرّف نشود و خُمسِ هیچ مالی پرداخت نشود و بر چیزی از آن [خُمس] دست نزنند مگر آنکه به‌دست هرکس که رسد [تصرّف در آن] برایش حرام است خواه [آن دارایی] زن باشد [از طریق ازدواج‌کردن به‌وسیله‌ی آن دارایی یا خرید کنیز] یا مال».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۵، ص۵۸۰ وسایل الشیعهًْ، ج۹، ص۵۵۲
الرّضا (علیه السلام)- قَالَ جَلَّ وَ عَلَا وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبی.. فَتَطَوَّلَ عَلَیْنَا بِذَلِکَ امْتِنَاناً مِنْهُ وَ رَحْمَهًًْ إِذَا کَانَ الْمَالِکُ لِلنُّفُوسِ وَ الْأَمْوَالِ وَ سَائِرِ الْأَشْیَاءِ الْمَلِکَ الْحَقِیقِیَّ وَ کَانَ مَا فِی أَیْدِی النَّاسِ عَوَارِیَ وَ أَنَّهُمْ مَالِکُونَ مَجَازاً لَا حَقِیقَهًًْ لَهُ وَ کُلُّ مَا أَفَادَهُ النَّاسُ فَهُوَ غَنِیمَهًٌْ لَا فَرْقَ بَیْنَ الْکُنُوزِ وَ الْمَعَادِنِ وَ الْغَوْصِ وَ مَالِ الْفَیْءِ الَّذِی لَمْ یُخْتَلَفْ فِیهِ وَ هُوَ مَا ادُّعِیَ فِیهِ الرُّخْصَهًُْ وَ هُوَ رِبْحُ التِّجَارَهًِْ وَ غَلَّهًُْ الصَّنِیعَهًِْ وَ سَائِرُ الْفَوَائِدِ مِنَ الْمَکَاسِبِ وَ الصِّنَاعَاتِ وَ الْمَوَارِیثِ وَ غَیْرِهَا لِأَنَّ الْجَمِیعَ غَنِیمَهًٌْ وَ فَائِدَهًٌْ وَ رِزْقُ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ فَإِنَّهُ رُوِیَ أَنَّ الْخُمُسَ عَلَی الْخَیَّاطِ مِنْ إِبْرَتِهِ وَ الصَّانِعِ مِنْ صِنَاعَتِهِ فَعَلَی کُلِّ مَنْ غَنِمَ مِنْ هَذِهِ الْوُجُوهِ مَالًا فَعَلَیْهِ الْخُمُسُ فَإِنْ أَخْرَجَهُ فَقَدْ أَدَّی حَقَّ اللَّهِ عَلَیْهِ.
امام رضا ( خداوند متعال فرموده است: وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبی و با این‌کار لطف و مهربانی‌اش را بر ما ارزانی داشته تا با رحمتِ خود بر ما منّت گذارد، زیرا مالک جان‌ها و مال‌ها و چیزهای دیگر خود اوست که مالکیّت حقیقی دارد و آنچه در دست مردم است به‌عنوان عاریه است و مردمان، مالک مجازی‌اند نه حقیقی و هرآنچه مردم [از راه کسب‌وکار، تجارت] به‌دست می‌آورند غنیمت به شمار می‌آید خواه [آن مال] گنج باشد یا معادن، یا مالی که از غوّاصی در دریا به‌دست آمده باشد [مثل مروارید]، یا غنیمت جنگی که برای به دست‌آوردنش لشکرکشی نشده باشد (فَیْء) و [همچنین] چیزهایی که ادّعا کرده‌اند خُمسی ندارد یعنی سود تجارت، محصول زراعت‌ها و دیگر درآمدهایی که از کسب و کار و صنایع و ارث و چیزهای دیگر به‌دست آید، چراکه همه‌ی این درآمدها [به دست‌آوردنِ] غنیمت و سود و روزیِ خدای عزّوجلّ است و در روایت دیگر آمده است که حتّی خیّاط باید از سوزن خود و صنعت‌گر از صنعت خود خُمس بپردازد. در نتیجه هرکس از هریک از این راه‌ها مالی به‌دست آورد، باید خُمسش را بپردازد که اگر چنین کند حقّی که از خدا بر او واجب گشته را پرداخت نموده است».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۵، ص۵۸۰ مستدرک الوسایل، ج۷، ص۲۸۴/ بحار الأنوار، ج۹۳، ص۱۹۱/ فقه الرضا (A۱)، ص۲۹۳
الصّادق (علیه السلام)- الْحَسَنُ‌بْنُ‌عَلِیِّ‌بْنِ‌الْحُسَیْنِ‌بْنِ‌شُعْبَهًَْ فِی کِتَابِ تُحَفِ الْعُقُولِ، رِسَالَهًَْ الصَّادِقِ (علیه السلام) فِی الْغَنَائِمِ وَ وُجُوبِ الْخُمُسِ لِأَهْلِهِ قَالَ (علیه السلام) ... وَأَمَّا الْمَغَانِمُ فَإِنَّهُ لَمَّا کَانَ یَوْمُ بَدْرٍ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) مَنْ قَتَلَ قَتِیلًا فَلَهُ کَذَا وَ کَذَا وَ مَنْ أَسَرَ أَسِیراً فَلَهُ مِنْ غَنَائِمِ الْقَوْمِ کَذَا وَ کَذَا فَإِنَّ اللَّهَ قَدْ وَعَدَنِی أَنْ یَفْتَحَ عَلَیَّ وَ أَنْعَمَنِی عَسْکَرَهُمْ فَلَمَّا هَزَمَ اللَّهُ الْمُشْرِکِینَ وَ جُمِعَتْ غَنَائِمُهُمْ قَامَ رَجُلٌ مِنَ الْأَنْصَارِ فَقَالَ یَا رَسُولَ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) إِنَّکَ أَمَرْتَنَا بِقِتَالِ الْمُشْرِکِینَ وَ حَثَثْتَنَا عَلَیْهِ وَ قُلْتَ مَنْ أَسَرَ أَسِیراً فَلَهُ کَذَا وَ کَذَا مِنْ غَنَائِمِ الْقَوْمِ وَ مَنْ قَتَلَ قَتِیلًا فَلَهُ کَذَا وَ کَذَا وَ إِنِّی قَتَلْتُ قَتِیلَیْنِ لِی بِذَلِکَ الْبَیِّنَهًُْ وَ أَسَرْتُ أَسِیراً فَأَعْطِنَا مَا أَوْجَبْتَ عَلَی نَفْسِکَ یَا رَسُولَ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) ثُمَّ جَلَسَ فَقَامَ سَعْدُ‌بْنُ‌عُبَادَهًَْ فَقَالَ یَا رَسُولَ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) مَا مَنَعَنَا أَنْ نُصِیبَ مِثْلَ مَا أَصَابُوا جُبْنٌ مِنَ الْعَدُوِّ وَ لَا زَهَادَهًٌْ فِی الْآخِرَهًِْ وَ الْمَغْنَمِ وَ لَکِنَّا تَخَوَّفْنَا إِنْ بَعُدَ مَکَانُنَا مِنْکَ فَیَمِیلُ إِلَیْکَ مِنْ جُنْدِ الْمُشْرِکِینَ أَوْ یُصِیبُوا مِنْکَ ضَیْعَهًًْ فَیَمِیلُوا إِلَیْکَ فَیُصِیبُوکَ بِمُصِیبَهًٍْ وَ إِنَّکَ إِنْ تُعْطِ هَؤُلَاءِ الْقَوْمَ مَا طَلَبُوا یَرْجِعُ سَائِرُ الْمُسْلِمِینَ لَیْسَ لَهُمْ مِنَ الْغَنِیمَهًِْ شَیْءٌ ثُمَّ جَلَسَ فَقَامَ الْأَنْصَارِیُّ فَقَالَ مِثْلَ مَقَالَتِهِ الْأُولَی ثُمَّ جَلَسَ یَقُولُ ذَلِکَ کُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا ثَلَاثَ مَرَّاتٍ فَصَدَّ النَّبِیُّ (صلی الله علیه و آله) بِوَجْهِهِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْأَنْفالِ وَ الْأَنْفَالُ اسْمٌ جَامِعٌ لِمَا أَصَابُوا یَوْمَئِذٍ مِثْلَ قَوْلِهِ ما أَفاءَ اللهُ عَلی رَسُولِهِ وَ مِثْلَ قَوْلِهِ أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ ثُمَّ قَالَ قُلِ الْأَنْفالُ لِلهِ وَ الرَّسُولِ فَاخْتَلَجَهَا اللهُ مِنْ أَیْدِیهِمْ فَجَعَلَهَا لِلهِ وَ لِرَسُولِهِ ثُمَّ قَالَ فَاتَّقُوا اللهَ وَ أَصْلِحُوا ذاتَ بَیْنِکُمْ وَ أَطِیعُوا اللهَ وَ رَسُولَهُ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ فَلَمَّا قَدِمَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) لِلْمَدِینَهًِْ أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَیْهِ وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبی وَ الْیَتامی وَ الْمَساکِینِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ إِنْ کُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللهِ وَ ما أَنْزَلْنا عَلی عَبْدِنا یَوْمَ الْفُرْقانِ یَوْمَ الْتَقَی الْجَمْعانِ فَأَمَّا قَوْلُهُ لِلهِ فَکَمَا یَقُولُ الْإِنْسَانُ هُوَ لِلَّهِ وَ لَکَ وَ لَا یُقْسَمُ لِلَّهِ مِنْهُ شَیْءٌ فَخَمَّسَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) الْغَنِیمَهًَْ الَّتِی قَبَضَ بِخَمْسَهًِْ أَسْهُمٍ فَقَبَضَ سَهْمَ اللَّهِ لِنَفْسِهِ یُحْیِی بِهِ ذِکْرَهُ وَ یُورَثُ بَعْدَهُ وَ سَهْماً لِقَرَابَتِهِ مِنْ بَنِی‌عَبْدِ‌الْمُطَّلِبِ فَأَنْفَذَ سَهْماً لِأَیْتَامِ الْمُسْلِمِینَ وَ سَهْماً لِمَسَاکِینِهِمْ وَ سَهْماً لِابْنِ السَّبِیلِ مِنَ الْمُسْلِمِینَ فِی غَیْرِ تِجَارَهًٍْ فَهَذَا یَوْمُ بَدْرٍ وَ هَذَا سَبِیلُ الْغَنَائِمِ الَّتِی أُخِذَتْ بِالسَّیْفِ وَ أَمَّا مَا لَمْ یُوجَفْ عَلَیْهِ بِخَیْلٍ وَ لَا رِکَابٍ فَإِنَّهُ کَانَ الْمُهَاجِرُونَ حِینَ قَدِمُوا الْمَدِینَهًَْ أَعْطَتْهُمُ الْأَنْصَارُ نِصْفَ دُورِهِمْ وَ نِصْفَ أَمْوَالِهِمْ وَ الْمُهَاجِرُونَ یَوْمَئِذٍ نَحْوُ مِائَهًِْ رَجُلٍ فَلَمَّا ظَهَرَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) عَلَی بَنِی‌قُرَیْظَهًَْ وَ النَّضِیرِ وَ قَبَضَ أَمْوَالَهُمْ قَالَ النَّبِیُّ (صلی الله علیه و آله) لِلْأَنْصَارِ إِنْ شِئْتُمْ أَخْرَجْتُمُ الْمُهَاجِرِینَ مِنْ دُورِکُمْ وَ أَمْوَالِکُمْ وَ قَسَمْت.
امام صادق ( حسن‌بن‌علی‌بن‌حسین‌بن‌شعبه از کتاب تحف‌العقول نقل میکند: نامه‌ی امام صادق (درباره غنیمت ها و وجوب خمس برای صاحبان آن: ... امّا غنیمت‌های جنگی؛ وقتی روز بدر شد پیامبر خدا (فرمود: «هرکس [دشمنی را] بکُشد او را چنین‌وچنان است و هرکس اسیری گیرد او را از غنایم این گروه چنین‌وچنان باشد، زیرا خداوند به من مژده داده است که مرا بر آنان پیروز کند و سپاهشان را نعمت [و غنیمتی] برایم سازد». چون خداوند مشرکان را شکست داد و غنیمت‌های جنگی گرد آمد، یکی از انصار برخاست و گفت: «ای پیامبر خدا (! تو به ما فرمان پیکار با مشرکان دادی و ما را بر آن برانگیختی و فرمودی هرکس اسیری را دستگیر کند او را چنین‌وچنان است و هرکس [دشمنی] را بکُشد او را چنین‌وچنان رسد. به‌راستی، من دو دشمن را کُشتم و بر آن گواه دارم و اسیری نیز به چنگ آوردم. پس ای پیامبر خدا (! آنچه را بر خویش واجب شمرده‌ای به ما بده»! آنگاه نشست. پس از او سعدبن‌عباده برخاست و گفت: «ای پیامبر خدا (! چیزی از قبیل ترس از دشمن یا بی‌رغبتی به آخرت و بی‌میلی به کسب غنیمت جلوی ما را نمی‌گرفت که ما هم مانند دیگر رزمندگان غنیمتی برگیریم ولی ما ترسیدیم که اگر از اطراف تو دور شویم کسانی از سپاه مشرکان متوجّه شما شوند و چون شما را [تنها] در معرض هلاک بینند بر شما هجوم آرند و گزندی به وجودتان رسانند. اگر به این گروه [از رزمندگان] آنچه می‌خواهند بدهی دیگر مسلمانان نصیبی از غنیمت نمی‌برند و آنگاه نشست. سپس یکی دیگر از انصار برخاست و هم‌چنان گفت و نشست و هریک از آنان سه بار گفته‌ی خود را تکرار کردند. پیامبر (روی از آنان برگردانید و خدای عزّوجلّ این آیه را فرو فرستاد: یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْانفال و انفال نامی فراگیر بود برای آنچه آن روز به‌دست آورده بودند، مانند گفته‌ی خدا: ما أَفاءَ اللهُ عَلی رَسُولِهِ، و نیز و أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ. سپس فرمود: قُلِ الْانفال لِلهِ وَ الرَّسُولِ؛ خداوند آن را از دست ایشان بیرون کشید و آن را برای خود و پیامبرش (قرار داد سپس فرمود: بلکه اگر اهل ایمانید، به صلح و مسالمت بین خودتان بپردازید و خدا و رسولش را اطاعت کنید. (انفال/۱). پس چون پیامبر (پای به مدینه نهاد خداوند این آیه را نازل فرمود: وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبی وَ الْیَتامی وَ المَساکِینِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ إِنْ کُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللهِ وَ ما أَنْزَلْنا عَلی عَبْدِنا یَوْمَ الْفُرْقانِ یَوْمَ الْتَقَی الجَمْعانِ. امّا اینکه فرمود: لِلهِ؛ چنان است که کسی می‌گوید؛ این از آن خداست و برای توست که سهم ویژه‌ای برای خدا از آن کنار گذاشته نمی‌شود. پس پیامبر خدا (غنیمتی را که به‌دست آورده بود به پنج بخش تقسیم کرد و سهم خدا را برای خود برداشت تا نامش را بدان زنده نگه دارد و پس از خود به ارث گذارد و سهمی به خویشاوندان خود از فرزندان عبدالمطلّب داد و سهمی برای یتیمان مسلمان نهاد و سهمی برای بیچارگانشان و سهمی برای مسلمانانی که در راه سفر غیرتجارتی وامانده بودند، گذاشت. این روز بدر بود و چنین بود راه تقسیم غنیمت‌هایی که با شمشیرزدن به‌دست آمده بود. امّا آنچه بدون تاخت‌وتاز اسب‌سواران و شترسواران [و لشکرکشی] به‌دست آید، [داستانش این است]: هنگامی‌که مهاجران به مدینه آمدند انصار نیمی از خانه‌ها و نیمی از دارایی‌های خود را به ایشان دادند. مهاجران در آن هنگام نزدیک به صد مرد بودند و چون پیامبر خدا (بر بنی‌قریظه و بنی‌نضیر پیروز شد و اموالشان را گرفت، حضرت (به انصار فرمود: «اگر می‌خواهید مهاجران را از خانه‌ها و دارایی‌های خودتان بیرون کنید و من این اموال را فقط میان آنها تقسیم می‌کنم و اگر می‌خواهید اموال و خانه‌هایتان را که در اختیار آنها گذاشته‌اید هم‌چنان به ایشان واگذارید و من این غنیمت را بین شما با ایشان قسمت می‌کنم».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۵، ص۵۸۰ مستدرک الوسایل، ج۷، ص۳۰۵/ بحار الأنوار، ج۹۳، ص۲۰۶/ تحف العقول، ص۳۳۹
الرّضا (علیه السلام)- ِعَنْ مُحَمَّدِ‌بْنِ‌سِنَانٍ قَال: کُنْتُ عِنْدَ مَوْلَایَ الرِّضَا (علیه السلام) بِخُرَاسَانَ وَ کَانَ الْمَأْمُونُ یُقْعِدُهُ عَلَی یَمِینِهِ إِذَا قَعَدَ لِلنَّاسِ یَوْمَ الْإِثْنَیْنِ وَ یَوْمَ الْخَمِیسِ فَرُفِعَ إِلَی الْمَأْمُونِ أَنَّ رَجُلًا مِنَ الصُّوِفِیَّهًِْ سَرَقَ فَأَمَرَ بِإِحْضَارِهِ فَلَمَّا نَظَرَ إِلَیْهِ وَجَدَهُ مُتَقَشِّفاً بَیْنَ عَیْنَیْهِ أَثَرُ السُّجُودِ فَقَالَ سَوْأَهًٌْ لِهَذِهِ الْآثَارِ الْجَمِیلَهًِْ وَ لِهَذَا الْفِعْلِ الْقَبِیحِ أَ تُنْسَبُ إِلَی السَّرِقَهًِْ مَعَ مَا أَرَی مِنْ جَمِیلِ آثَارِکَ وَ ظَاهِرِکَ قَالَ فَعَلْتُ ذَلِکَ اضْطِرَاراً لَا اخْتِیَاراً حِینَ مَنَعْتَنِی حَقِّی مِنَ الْخُمُسِ وَ الْفَیْءِ فَقَالَ الْمَأْمُونُ وَ أَیُّ حَقٍّ لَکَ فِی الْخُمُسِ وَ الْفَیْءِ قَالَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ قَسَمَ الْخُمُسَ سِتَّهًَْ أَقْسَامٍ وَ قَالَ وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ ...
امام رضا ( محمّدبن‌سنان گوید: خدمت امام رضا (در خراسان بودم. مأمون زمانی که در روزهای دوشنبه و پنجشنبه برای رسیدگی به درخواست‌های مردم می‌نشست، ایشان را طرف راست خود می‌نشاند. به مأمون خبر دادند که مردی صوفی دزدی کرده است. دستور داد او را بیاورند. همین که چشمش به او افتاد دید مردی پارسا به نظر می‌آید و در پیشانی اثر سجده زیاد دارد. گفت: «وای! به این ظاهر پسندیده که کاری چنین زشت از او سر زند، با این ظاهری که نشان عبادت و پارسایی است دزدی کرده‌ای»؟. گفت: «من مجبور شدم این‌کار را انجام دهم چاره‌ای نداشتم چون تو حقّ مرا از خُمس و غنیمت نپرداختی». مأمون گفت: «تو چه حقّی در خُمس و غنیمت داری». گفت: «خداوند خُمس را به شش قسمت نموده و فرموده است: وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُم...».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۵، ص۵۸۲ مستدرک الوسایل، ج۱۸، ص۳۲
الصّادق (علیه السلام)- فَأَمَّا مَا جَاءَ فِی الْقُرْآنِ مِنْ ذِکْرِ مَعَایِشِ الْخَلْقِ وَ أَسْبَابِهَا فَقَدْ أَعْلَمَنَا سُبْحَانَهُ ذَلِکَ مِنْ خَمْسَهًِْ أَوْجُهٍ وَجْهِ الْإِشَارَهًْ ... وَ أَمَّا وَجْهُ الْإِشَارَهًِْ فَقَوْلُهُ تَعَالَی وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبی وَ الْیَتامی وَ الْمَساکِینِ.. فَجَعَلَ اللَّهُ لَهُمْ خُمُسَ الْغَنَائِمِ وَ الْخُمُسُ یُخْرَجُ مِنْ أَرْبَعَهًِْ وُجُوهٍ مِنَ الْغَنَائِمِ الَّتِی یُصِیبُهَا الْمُسْلِمُونَ مِنَ الْمُشْرِکِینَ وَ مِنَ الْمَعَادِنِ وَ مِنَ الْمَکْنُوزِ وَ مِنَ الْغَوْصِ ثُمَّ جُزْءُ هَذِهِ الْخُمُسِ عَلَی سِتَّهًِْ أَجْزَاءٍ فَیَأْخُذُ الْإِمَامُ عَنْهَا سَهْمَ اللَّهِ تَعَالَی وَ سَهْمَ الرَّسُولِ (صلی الله علیه و آله) وَ سَهْمَ ذِی الْقُرْبَی (علیه السلام) ثُمَّ یَقْسِمُ الثَّلَاثَهًَْ سِهَامٍ الْبَاقِیَهًِْ بَیْنَ یَتَامَی آلِ مُحَمَّدٍ (علیهم السلام) وَ مَسَاکِینِهِمْ وَ أَبْنَاءِ سَبِیلِهِمْ ثُمَّ إِنَّ لِلْقَائِمِ (عجل الله تعالی فرجه الشریف) بِأُمُورِ الْمُسْلِمِینَ بَعْدَ ذَلِکَ الْأَنْفَالِ الَّتِی کَانَتْ لِرَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) قَالَ اللَّهُ تَعَالَی یَسْأَلُونَکَ الْأَنْفَالَ قُلِ الْأَنْفَالُ لِلهِ وَ لِلرَّسُولِ فَحَرَّفُوهَا وَ قَالُوا یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْأَنْفالِ وَ إِنَّمَا سَأَلُوهُ الْأَنْفَالَ کُلَّهَا لِیَأْخُذُوهَا لِأَنْفُسِهِمْ فَأَجَابَهُمُ اللَّهُ تَعَالَی بِمَا تَقَدَّمَ ذِکْرُهُ وَ الدَّلِیلُ عَلَی ذَلِکَ قَوْلُهُ تَعَالَی فَاتَّقُوا اللهَ وَ أَصْلِحُواذاتَ بَیْنِکُمْ وَ أَطِیعُوا اللهَ وَ رَسُولَهُ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِین‌أَیِ الْزَمُوا طَاعَهًَْ اللَّهِ أَنْ لَا تَطْلُبُوا مَا لَا تَسْتَحِقُّونَهُ.
امام صادق ( اسماعیل‌بن‌جابر از امام صادق (روایت میکند که امام علی (در بخشی از یک حدیث طولانی فرمود: «امّا آنچه در قرآن درباره‌ی رزق و روزی مردم و اسباب آن آمده است، خداوند ما را آگاه کرده که از پنج جهت است: جهت اشاره ...، امّا جهت اشاره این سخن خداوند است که فرمود: وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبی وَ الْیَتامی وَ الْمساکِینِ؛ طبق این آیه خداوند خُمس (یک‌پنجم) غنیمتها را برای این افراد قرار داده است که این خُمس از چهار مورد خارج میشود: از غنیمت‌هایی که مسلمانان از مشرکان به‌دست می‌آورند؛ از معادن؛ از گنجها و از مالی که به‌وسیله‌ی فرورفتن در دریا و غوّاصی به‌دست آمده باشد. آنگاه این خُمس، به شش قسمت تقسیم میشود که امام (از آن شش قسمت، سهم خدا و پیامبر (و ذوالقربی را می‌گیرد و سه سهم باقیمانده، میان یتیمان و فقیران و در راه‌ماندگان از آل‌محمّد (ع ع ع) تقسیم میشود». آنگاه برای کسی که اداره‌ی امور مسلمانان برعهده‌ی اوست (یعنی امام (و در زمان غیبت، ولیّ فقیه) علاوه بر خُمس، انفالی است که برای پیامبر خدا (بود، خداوند عزّوجلّ می‌فرماید: یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْانفال قُلِ الْانفال لِلهِ وَ الرَّسُولِ؛ مسلمانان از انفال پرسیدند تا آن را برای خودشان بگیرند، و خداوند با این آیه پاسخ آنها را داد و دلیل بر این مطلب [که آنها انفال را برای خودشان می‌خواستند] ادامه‌ی این آیه است که می‌فرماید: فَاتَّقُوا اللهَ وَ أَصْلِحُوا ذاتَ بَیْنِکُمْ وَ أَطِیعُوا اللهَ وَ رَسُولَهُ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ؛ یعنی پایبند به اطاعت از خدا باشید و آنچه استحقاقش را ندارید درخواست نکنید».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۵، ص۵۸۴ بحار الأنوار، ج۹۰، ص۴۵
علی‌بن‌إبراهیم (رحمة الله علیه)- وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبی وَ هُوَ الْإِمَامُ وَ الْیَتامی وَ الْمَساکِینِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ فَهُمْ أَیْتَامُ آلِ مُحَمَّدٍ (علیهم السلام) خَاصَّهًًْ وَ مَسَاکِینُهُمْ وَ أَبْنَاءُ سَبِیلِهِمْ خَاصَّهًًْ فَمِنَ الْغَنِیمَهًِْ یُخْرَجُ الْخُمُسُ وَ یُقْسَمُ عَلَی سِتَّهًِْ أَسْهُمٍ سَهْمٍ لِلَّهِ وَ سَهْمٍ لِرَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) وَ سَهْمٍ لِلْإِمَامِ فَسَهْمَ اللَّهِ وَ سَهْمَ الرَّسُولِ (صلی الله علیه و آله) یَرِثُهُ الْإِمَامُ فَیَکُونُ لِلْإِمَامِ ثَلَاثَهًُْ أَسْهُمٍ مِنْ سِتَّهًٍْ وَ الثَّلَاثَهًُْ الْأَسْهُمِ لِأَیْتَامِ آلِ الرَّسُولِ (صلی الله علیه و آله) وَ مَسَاکِینِهِمْ وَ أَبْنَاءِ سَبِیلِهِمْ وَ إِنَّمَا صَارَتْ لِلْإِمَامِ وَحْدَهُ مِنَ الْخُمُسِ ثَلَاثَهًُْ أَسْهُمٍ لِأَنَّ اللَّهَ قَدْ أَلْزَمَهُ بِمَا أَلْزَمَ النَّبِیَّ (صلی الله علیه و آله) مِنْ تَرْبِیَهًِْ الْأَیْتَامِ وَ مُؤَنِ الْمُسْلِمِینَ وَ قَضَاءِ دُیُونِهِمْ وَ حَمْلِهِمْ فِی الْحَجِّ وَ الْجِهَادِ وَ ذَلِکَ قَوْلُ رَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) لَمَّا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَیْهِ النَّبِیُّ أَوْلَی بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ هُوَ أَبٌ لَهُمْ فَلَمَّا جَعَلَهُ اللَّهُ أَبَاالْمُؤْمِنِینَ لَزِمَهُ مَا یَلْزَمُ الْوَالِدَ لِلْوَلَدِ فَقَالَ عِنْدَ ذَلِکَ مَنْ تَرَکَ مَالًا فَلِوَرَثَتِهِ وَ مَنْ تَرَکَ دَیْناً أَوْ ضَیَاعاً فَعَلَیَّ وَ إِلَیَّ فَلَزِمَ الْإِمَامَ مَا لَزِمَ الرَّسُولَ (صلی الله علیه و آله) فَلِذَلِکَ صَارَ لَهُ مِنَ الْخُمُسِ ثَلَاثَهًُْ أَسْهُم.
علیّ‌بن‌ابراهیم ( وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبی؛ مراد از ذوالقربی؛ امام معصوم (است. وَ الْیَتامی وَ المَساکِینِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ؛ مراد، فقط یتیمان و مسکینان و مسافرانِ درراه‌مانده از آل‌محمّد است و از غنیمت، خُمس آن جدا شده و به شش سهم تقسیم میشود؛ سهمی برای خداوند و سهمی برای رسول خدا (و سهمی برای امام (سهم خدا و رسول (را امام (به ارث می‌برد در نتیجه امام (سه سهم از شش سهم را دارد، و سه سهم باقیمانده برای یتیمان و مسکینان و مسافران در راه‌مانده از آل‌رسول (است و دلیل اینکه امام (به تنهایی سه سهم از [شش سهمِ] خُمس را در اختیار می‌گیرد این است که خداوند، تربیت یتیمان و مخارج مسلمانان [فقیر] و پرداخت بدهی آنها و [مخارجِ] بردن آنها به حجّ و جهاد که بر پیامبر (لازم فرموده بود را بر امام (لازم نموده است و این [برطبقِ] کلام رسول خدا (است در آن هنگام که خدا بر او نازل فرمود: پیامبر نسبت به مؤمنان از خودشان سزاوارتر است. (احزاب/۶) و پیامبر (پدر مؤمنان است و چون خداوند او را پدر مؤمنان قرار داده لذا هرآنچه یک پدر برای فرزندش لازم است انجام دهد بر پیامبر (نیز لازم است [برای مؤمنان] انجام دهد و پیامبر (هنگام نزول این آیه فرمود: «هرکس مالی را بعد از خود به‌جای گذارد برای وارثانش می‌باشد و هرکس از خود بدهی یا بازماندگانی بی‌سرپرست بجا گذارد بر عهده‌ی من است [که دینش را ادا کنم و از بازماندگانش سرپرستی نمایم] و این وظایف بر امام (نیز لازم است، به‌همین‌خاطر سه سهم از [شش سهمِ] خُمس برای امام (قرار داده شده است».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۵، ص۵۸۴ بحار الأنوار، ج۹۳، ص۱۹۸/ القمی، ج۱، ص۲۷۷
الرّسول (صلی الله علیه و آله)- لَمَّا اجْتَمَعَ عَلِیٌّ (علیه السلام) وَ الْعَبَّاسُ وَ فَاطِمَهًُْ (سلام الله علیها) وَ أُسَامَهًُْ بْنُ زَیْدٍ عِنْدَ النَّبِیِّ (صلی الله علیه و آله) فَقَالَ: سَلُونِی ... فَقَالَ لِعَلِیٍّ (علیه السلام): سَلْ. فَقَالَ: أَسْأَلُکَ الْخُمُسَ. فَقَالَ هُوَ لَکَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَی: وَ اعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلهِ خُمُسَهُ ...، فَقَالَ النَّبِیُّ (صلی الله علیه و آله): قَدْ نَزَلَتْ فِی الْخُمُسِ کَذَا کَذَا. فَقَالَ عَلِیٌّ: فَذَاکَ أَوْجَبُ لِحَقِّی. فَأَخْرَجَ الرُّمْحَ الصَّحِیحَ وَ الرُّمْحَ الْمُکَسَّرَ، وَ الْبَیْضَهًَْ الصَّحِیحَهًَْ وَ الْبَیْضَهًَْ الْمَکْسُورَهًَْ فَأَخَذَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) أَرْبَعَهًَْ أَخْمَاسٍ وَ تَرَکَ فِی یَدِهِ خُمُساً.
پیامبر ( وقتی علی (و عبّاس و فاطمه (و اسامهًْ‌بن‌زید نزد پیامبر خدا (جمع شدند، پیامبر (فرمود: «از من بخواهید». ... سپس به علی (فرمود: «تو هم بخواه». علی (گفت: «از تو خُمس می‌خواهم». فرمود: «آن برای توست». و این آیه نازل شد: وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلهِ خُمُسَهُ. ... پیامبر (فرمود: «درباره‌ی خُمس چنین‌وچنان نازل شده است». علی (گفت: «این در حقّ من شایسته‌تر است»، پس نیزه‌ی سالم و نیزه‌ی شکسته و تخم‌مرغ سالم و تخم‌مرغ شکسته را آورد و رسول خدا (چهارپنجم را گرفت و یک‌پنجم را در دست او باقی گذاشت».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۵، ص۵۸۶ شواهد التنزیل، ج۱، ص۲۸۶
أمیرالمومنین (علیه السلام)- کِتَابُ الْغَارَاتِ لِإِبْرَاهِیمَ‌بْنِ‌مُحَمَّدٍ الثَّقَفِیِّ، قَالَ رُوِیَ أَنَّ عَلِیّاً (علیه السلام) کَتَبَ إِلَی مُعَاوِیَهًْ ... أَلَا وَ قَدْ عَرَفْنَاکَ قَبْلَ الْیَوْمِ وَ عَدَاوَتَکَ وَ حَسَدَکَ وَ مَا فِی قَلْبِکَ مِنَ الْمَرَضِ الَّذِی أَخْرَجَهُ اللَّهُ وَ الَّذِی أَنْکَرْتَ مِنْ قَرَابَتِی وَ حَقِّی فَإِنَّ سَهْمَنَا وَ حَقَّنَا فِی کِتَابِ اللَّهِ قَسَمَه لَنَا مَعَ نَبِیِّنَا فَقَالَ وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبی وَ قَالَ فَآتِ ذَا الْقُرْبی حَقَّهُ أوَلَیْسَ وَجَدْتَ سَهْمَنَا مَعَ سَهْمِ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ (صلی الله علیه و آله) وَ سَهْمَکَ مَعَ الْأَبْعَدِینَ لَا سَهْمَ لَکَ إِنْ فَارَقْتَهُ فَقَدْ أَثْبَتَ اللَّهُ سَهْمَنَا وَ أَسْقَطَ سَهْمَکَ بِفِرَاقِکَ.
امام علی ( امام علی (در نامه‌ای خطاب به معاویه فرمود: «قبل از این، تو و دشمنی و حسادتت و مرضی که در قلب توست و خداوند آن را نمایان فرمود را به‌خوبی شناخته‌ایم و خویشاوندی من [با پیامبر (] و حقّ مرا که انکار نمودی این سهم و حقّ ما در کتاب خدا آمده و آن را برای ما با پیامبرمان تقسیم نموده و فرموده است: وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبی و فرموده است: پس حقّ نزدیکان را ادا کن. (روم/۳۸) آیا سهم ما را با سهم خدا و رسولش (و سهم خودت را با کسانی که نسبتی با پیامبر (ندارند نیافتی؟ اگر تو نسبتی با پیامبر (نداشته باشی سهمی نیز [از ایشان] نخواهی داشت چراکه خداوند سهم ما را ثابت و سهم تو را چون نسبتی با پیامبر (نداری ساقط نموده است».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۵، ص۵۸۶ بحار الأنوار، ج۳۳، ص۱۴۰
الرّضا (علیه السلام)- فِی عُیُونِ الأخبَارِ فِی بَابِ مَجْلِسِ الرِّضَا (علیه السلام) مَعَ المَأمُونِ فِی الْفَرْقِ بَیْنَ العِترَهًِْ وَ الأمَّهًْ حَدِیثٌ طَوِیلٌ وَ فِیهِ فَقَالَتِ الْعُلَمَاءُ فَأَخْبِرْنَا هَلْ فَسَّرَ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ الِاصْطِفَاءَ فِی الْکِتَابِ فَقَالَ الرِّضَا (علیه السلام) فَسَّرَ الِاصْطِفَاءَ فِی الظَّاهِرِ سِوَی الْبَاطِنِ فِی اثْنَیْ عَشَرَ مَوْطِناً وَ مَوْضِعاً فَأَوَّلُ ذَلِکَ قَوْلُهُ عَزَّ‌وَ‌جَلَ وَ أَنْذِرْ عَشِیرَتَکَ الْأَقْرَبِینَ ... وَ أَمَّا الثَّامِنَهًُْ فَقَوْلُ اللَّهِ عَزَّ‌وَ‌جَلَ وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبی فَقَرَنَ سَهْمَ ذِی الْقُرْبَی بِسَهْمِهِ وَ بِسَهْمِ رَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) فَهَذَا فَضْلٌ أَیْضاً بَیْنَ الْآلِ وَ الْأُمَّهًِْ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَی جَعَلَهُمْ فِی حَیِّزٍ وَ جَعَلَ النَّاسَ فِی حَیِّزٍ دُونَ ذَلِکَ وَ رَضِیَ لَهُمْ مَا رَضِیَ لِنَفْسِهِ وَ اصْطَفَاهُمْ فِیهِ فَبَدَأَ بِنَفْسِهِ ثُمَّ ثَنَّی بِرَسُولِهِ (صلی الله علیه و آله) ثُمَّ بِذِی الْقُرْبَی فِی کُلِّ مَا کَان مِنَ الْفَیْءِ وَ الْغَنِیمَهًِْ وَ غَیْرِ ذَلِکَ مِمَّا رَضِیَهُ عَزَّوَجَلَّ لِنَفْسِهِ فَرَضِیَ لَهُمْ فَقَالَ وَ قَوْلُهُ الْحَقُ وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبی فَهَذَا تَأْکِیدٌ مُؤَکَّدٌ وَ أَثَرٌ قَائِمٌ لَهُمْ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَهًِْ فِی کِتَابِ اللَّهِ النَّاطِقِ الَّذِی لا یَأْتِیهِ الْباطِلُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ لا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزِیلٌ مِنْ حَکِیمٍ حَمِیدٍ وَ أَمَّا قَوْلُهُ وَ الْیَتامی وَ الْمَساکِینِ فَإِنَّ الْیَتِیمَ إِذَا انْقَطَعَ یُتْمُهُ خَرَجَ مِنَ الْغَنَائِمِ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ فِیهَا نَصِیبٌ وَ کَذَلِکَ الْمِسْکِینُ إِذَا انْقَطَعَتْ مَسْکَنَتُهُ لَمْ یَکُنْ لَهُ نَصِیبٌ مِنَ الْمَغْنَمِ وَ لَا یَحِلُّ لَهُ أَخْذُهُ وَ سَهْمُ ذِی الْقُرْبَی قَائِمٌ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَهًِْ فِیهِمْ لِلْغَنِیِّ وَ الْفَقِیرِ مِنْهُمْ لِأَنَّهُ لَا أَحَدَ أَغْنَی مِنَ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ وَ لَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) فَجَعَلَ لِنَفْسِهِ مِنْهَا سَهْماً وَ لِرَسُولِهِ (صلی الله علیه و آله) سَهْماً فَمَا رَضِیَهُ لِنَفْسِهِ وَ لِرَسُولِهِ (صلی الله علیه و آله) رَضِیَهُ لَهُمْ وَ کَذَلِکَ الْفَیْءُ مَا رَضِیَهُ مِنْهُ لِنَفْسِهِ وَ لِنَبِیِّهِ (صلی الله علیه و آله) رَضِیَهُ لِذِی الْقُرْبَی کَمَا أَجْرَاهُمْ فِی الْغَنِیمَهًِْ فَبَدَأَ بِنَفْسِهِ جَلَّ جَلَالُهُ ثُمَّ بِرَسُولِهِ ثُمَّ بِهِمْ وَ قَرَنَ سَهْمَهُمْ بِسَهْمِ اللَّهِ وَ سَهْمِ رَسُولِهِ (صلی الله علیه و آله).
امام رضا ( شیخ صدوق (در کتاب عیون‌اخبار الرّضا (در بخش مجلس حضرت رضا (با مأمون پیرامون فرق بین عترت و امّت، حدیثی طولانی آورده که در بخشی از آن چنین آمده است: عالمان [که از اهل عراق و خراسان بودند] به امام رضا (گفتند: «به ما خبر ده که آیا خداوند اصطفاء را در قرآن تفسیر فرموده است»؟ حضرت (فرمود: «خداوند برگزیدن را در ظاهر قرآن در دوازده موضع تفسیر فرموده و این غیر از مواردی است که در باطن [و تأویلِ] قرآن آمده است؛ موضع اوّل: سخن خدای عزّوجلّ: و خویشاوندان نزدیکت را انذار کن. (شعراء/۲۱۴) ... و امّا مورد هشتم آیه‌ی شریفه: وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبی، که خداوند در این آیه، سهم خویشاوندان را با سهم خود و سهم رسول خدا (پیوند داده است؛ و این نیز یک‌وجه تمایز بین آل و امّت است، چراکه خداوند ایشان را در مکانی جای داده و مردم را در مکانی دیگر و برای آنان همان را پسندیده که برای خودش پسندیده است و در این مورد، آنان را برگزیده است [در این آیه] خداوند اوّل از خود شروع نموده، سپس پیامبر (را ذکر کرده و بعد از آن خویشاوندان را، پس هر مالی که بدون جنگ از کفّار به‌دست آمده باشد و هر غنیمت و یا غیر آنکه خداوند برای خود پسندیده است برای آنان نیز پسندیده و در این‌باره فرموده است: وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبی و این تأکیدی است محکم و استوار و اثری است که تا قیامت در کتاب خدا که کتابی است ناطق؛ هیچ‌گونه باطلی، نه از پیش‌رو و نه از پشت‌سر، به سراغ آن نمی‌آید چراکه از سوی خداوند حکیم و شایسته ستایش نازل شده است. (فصّلت/۴۲) برای آنان باقی‌خواهد بود. امّا اینکه فرموده است: وَ الْیَتامی وَ الْمساکِینِ [این‌چنین نیست که این دو گروه، برای همیشه سهمی از غنائم داشته باشند بلکه] یتیم چون به سنّ بلوغ رسد از حکم غنیمت بیرون رفته و بهره‌ای از آن نخواهد داشت؛ فقیر نیز چنین است چون از فقر رهایی یابد بهره‌ای از غنیمت نداشته و گرفتنش برای او حلال نخواهد بود، ولی سهم ذی‌القربی تا قیامت برای توانگر و تنگ‌دست آنها پابرجاست چراکه کسی از خدا و رسولش (بی‌نیازتر نیست با این حال، خداوند به‌همراه پیامبر (و ذی‌القربی برای خود سهمی و برای رسولش (سهمی مقرّر ساخته و آنچه برای خود و رسولش (پسندیده برای ذوالقربی هم پسندیده است و همچنین فیء (غنیمت‌هایی که بدون جنگ از کفّار به‌دست آمده) می‌باشد هرآنچه از آن را برای خود و پیامبرش (پسندیده برای ذوالقربی نیز پسندیده است، همچنان‌که در غنیمت برای آنان سهم قرار داده و از خودش آغاز کرده است و بعد رسولش (را ذکر نموده و سپس آنان را و سهم آنان را با سهم خود و سهم رسولش (پیوند داده است.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۵، ص۵۸۶ نور الثقلین
الصّادق (علیه السلام)- عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: سَمِعْتُهُ أَنَّ نَجْدَهًَْ الْحَرُورِیَّ کَتَبَ إِلَی ابْنِ عَبَّاسٍ (رحمة الله علیه) یَسْأَلُهُ عَنْ مَوْضِعِ الْخُمُسِ لِمَنْ هُوَ؟ فَکَتَبَ إِلَیْهِ: أَمَّا الْخُمُسُ فَإِنَّا نَزْعُمُ أَنَّهُ لَنَا وَ یَزْعُمُ قَوْمُنَا أَنَّهُ لَیْسَ لَنَا فَصَبَرْنَا.
امام صادق ( عبدالله‌بن‌سنان از امام صادق (روایت میکند و می‌گوید: شنیدم که فرمود: «نجده‌حروری به ابن‌عبّاس نامه نوشت و درباره‌ی موارد و مصادیق پرداخت خُمس پرسید؟ پس به او چنین نوشت: «امّا خُمس؛ ما ادّعا می‌کنیم که از آن ماست و قوم ما ادّعا می‌کنند که از آن ما نیست. پس صبر و تحمّل کردیم».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۵، ص۵۸۸ نور الثقلین/ البرهان
الباقر (علیه السلام)- عَنْ مُحَمَّدِ‌بْنِ‌مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی‌جَعْفَرٍ (علیه السلام) فِی قَوْلِ اللهِ عَزَّوَجَلَّ: وَ اعْلَمُواْ أَنَّمَا غَنِمْتُم مِّن شَیْءٍ فَأَنَّ لِلهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبَی قَالَ: هُمْ قَرَابَهًُْ رَسُولِ اللهِ (صلی الله علیه و آله) وَ الْخُمُسُ لِلَّهِ وَ لِلرَّسُولِ (صلی الله علیه و آله) وَ لَنَا.
امام باقر ( محمّدبن‌مسلم گوید: امام باقر (در مورد آیه: وَ اعْلَمُواْ أَنَّمَا غَنِمْتُم مِّن شَیْءٍ فَأَنَّ لِلهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبَی، فرمود: «آنان خویشاوندان رسول خدا (هستند و خُمس از آنِ خدا و از آنِ پیامبر خدا (و از آنِ ماست».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۵، ص۵۸۸ البرهان
الکاظم (علیه السلام)- الْخُمُسُ مِنْ خَمْسَهًِْ أَشْیَاءَ مِنَ الْغَنَائِمِ وَ الْغَوْصِ وَ مِنَ الْکُنُوزِ وَ مِنَ الْمَعَادِنِ وَ الْمَلَّاحَهًِْ یُؤْخَذُ مِنْ کُلِّ هَذِهِ الصُّنُوفِ الْخُمُسُ فَیُجْعَلُ لِمَنْ جَعَلَهُ اللَّهُ لَهُ وَ تُقْسَمُ الْأَرْبَعَهًُْ الْأَخْمَاسِ بَیْنَ مَنْ قَاتَلَ عَلَیْهِ وَ وَلِیَ ذَلِکَ وَ یُقْسَمُ بَیْنَهُمُ الْخُمُسُ عَلَی سِتَّهًِْ أَسْهُمٍ سَهْمٌ لِلَّهِ وَ سَهْمٌ لِرَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) وَ سَهْمٌ لِذِی الْقُرْبَی وَ سَهْمٌ لِلْیَتَامَی وَ سَهْمٌ لِلْمَسَاکِینِ وَ سَهْمٌ لِأَبْنَاءِ السَّبِیلِ فَسَهْمُ اللَّهِ وَ سَهْمُ رَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) لِأُولِی الْأَمْرِ مِنْ بَعْدِ رَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) وِرَاثَهًًْ وَ لَهُ ثَلَاثَهًُْ أَسْهُمٍ سَهْمَانِ وِرَاثَهًًْ وَ سَهْمٌ مَقْسُومٌ لَهُ مِنَ اللَّهِ وَ لَهُ نِصْفُ الْخُمُسِ کَمَلًا وَ نِصْفُ الْخُمُسِ الْبَاقِی بَیْنَ أَهْلِ بَیْتِهِ فَسَهْمٌ لِیَتَامَاهُمْ وَ سَهْمٌ لِمَسَاکِینِهِمْ وَ سَهْمٌ لِأَبْنَاءِ سَبِیلِهِمْ یُقْسَمُ بَیْنَهُمْ عَلَی الْکِتَابِ وَ السُّنَّهًِْ مَا یَسْتَغْنُونَ بِهِ فِی سَنَتِهِمْ فَإِنْ فَضَلَ عَنْهُمْ شَیْءٌ فَهُوَ لِلْوَالِی وَ إِنْ عَجَزَ أَوْ نَقَصَ عَنِ اسْتِغْنَائِهِمْ کَانَ عَلَی الْوَالِی أَنْ یُنْفِقَ مِنْ عِنْدِهِ بِقَدْرِ مَا یَسْتَغْنُونَ بِهِ وَ إِنَّمَا صَارَ عَلَیْهِ أَنْ یَمُونَهُمْ لِأَنَّ لَهُ مَا فَضَلَ عَنْهُمْ وَ إِنَّمَا جَعَلَ اللَّهُ هَذَا الْخُمُسَ خَاصَّهًًْ لَهُمْ دُونَ مَسَاکِینِ النَّاسِ وَ أَبْنَاءِ سَبِیلِهِمْ عِوَضاً لَهُمْ مِنْ صَدَقَاتِ النَّاسِ تَنْزِیهاً مِنَ اللَّهِ لَهُمْ لِقَرَابَتِهِمْ بِرَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) وَ کَرَامَهًًْ مِنَ اللَّهِ لَهُمْ عَنْ أَوْسَاخِ النَّاسِ فَجَعَلَ لَهُمْ خَاصَّهًًْ مِنْ عِنْدِهِ مَا یُغْنِیهِمْ بِهِ عَنْ أَنْ یُصَیِّرَهُمْ فِی مَوْضِعِ الذُّلِّ وَ الْمَسْکَنَهًِْ وَ لَا بَأْسَ بِصَدَقَاتِ بَعْضِهِمْ عَلَی بَعْضٍ وَ هَؤُلَاءِ الَّذِینَ جَعَلَ اللَّهُ لَهُمُ الْخُمُسَ هُمْ قَرَابَهًُْ النَّبِیِّ (صلی الله علیه و آله) الَّذِینَ ذَکَرَهُمُ اللَّهُ فَقَالَ وَ أَنْذِرْ عَشِیرَتَکَ الْأَقْرَبِینَ وَ هُمْ بَنُو عَبْدِ الْمُطَّلِبِ أَنْفُسُهُمْ الذَّکَرُ مِنْهُمْ وَ الْأُنْثَی لَیْسَ فِیهِم مِنْ أَهْلِ بُیُوتَاتِ قُرَیْشٍ وَ لَا مِنَ الْعَرَبِ أَحَدٌ وَ لَا فِیهِمْ وَ لَا مِنْهُمْ فِی هَذَا الْخُمُسِ مِنْ مَوَالِیهِمْ وَ قَدْ تَحِلُّ صَدَقَاتُ النَّاسِ لِمَوَالِیهِمْ وَ هُمْ وَ النَّاسُ سَوَاءٌ وَ مَنْ کَانَتْ أُمُّهُ مِنْ بَنِی هَاشِمٍ وَ أَبُوهُ مِنْ سَائِرِ قُرَیْشٍ فَإِنَّ الصَّدَقَاتِ تَحِلُّ لَهُ وَ لَیْسَ لَهُ مِنَ الْخُمُسِ شَیْءٌ لِأَنَّ اللَّهَ یَقُولُ ادْعُوهُمْ لِآبائِهِم.
امام کاظم ( خمس از پنج چیز است: از غنیمتها و غوّاصی و گنجها و معادن و معادن نمک. از همه‌ی این انواع خمس گرفته میشود و برای کسی است که خدا مقرّر کرده است. چهارپنجم بین کسانی که به خاطر آن جنگیدند و آن را به عهده گرفته‌اند، بر حسب شش سهم میان آنان تقسیم میشود: سهمی برای خدا، سهمی برای رسول خدا (و سهمی برای ذوالقربی، و سهمی برای یتیمان و سهمی برای در راه‌ماندگان. سهم خدا و رسولش به اولیای امر پس از رسول خدا (به ارث میرسد. پس سه سهم به او میرسد. دو سهم از ارث و سهمی که از جانب خدا به او میرسد و بنابراین نصف خمس برای اوست. و نصف خمس باقیمانده، میان اهل بیتش تقسیم میشود، به‌طوری که برای یک سالشان کافی باشد، اگر چیزی اضافه ماند برای اوّلی است. و اگر به حدّ کفایت آنان نرسید، بر والی است که از نزد خود به‌اندازه‌ای که بی‌نیاز شوند انفاق کند و از این‌سو تأمین هزینه‌ی آنان بر او واجب میشود. چون آنچه اضافه می‌ماند به او میرسد. همانا خدا خمس را به او اختصاص داده است و به فقیران عادی و در راه ماندگان اختصاص نداده است. زیرا خمس برای آنان عوض صدقه‌های مردم است. [تا از مردم صدقه نگیرند] و به خاطر رابطه خویشاوندی آنان با رسول خدا (مقام آنان حفظ شود و آنان از ناپاکی‌های مردم [یعنی صدقه‌دادن اموال ناپاک مردم به آنان] به دور باشند. پس خداوند تبارک‌وتعالی بخششی مخصوص برای آنان قرار داده به‌طوری که آنان را بی‌نیاز میکند و در موضع ذلّت و بیچارگی قرار نمی‌دهد و اشکالی در صدقه‌دادن آنان به یکدیگر نیست. آنان‌که خدا خمس را برای آنان قرار داده است. عبارتند از: خویشاوندان پیامبر (که خدا آنان را ذکر کرده و فرموده است: و خویشاوندان نزدیکت را انذار کن. (شعراء/۲۱۴) و آنان بنی عبدالمطلّب هستند، چه مردان و چه زنان و خانواده‌ای از خانواده‌های متشخّص قریش و یا کسی از عرب‌ها در میانشان نیستند. و موالی (غلامان) ایشان را نیز آنان سهمی را از این خمس نیست و گاهی صدقه‌های مردم به موالیشان جایز است. و آنان در آن امر با مردم برابرند. و نیز هرکه مادرش از بنی‌هاشم باشد و پدرش از دیگر خانواده‌های قریش باشد صدقه به آنان جایز است. و بهره‌ای از خمس ندارند چراکه خدای عزّوجلّ می‌فرماید: آنان را به نام پدرشان بخوانید. (احزاب/۵).
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۵، ص۵۸۸ وسایل الشیعه، ج۹، ص۵۱۳/ البرهان
الصّادق (علیه السلام)- عَنْ إِسْحَاقَ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِی‌عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ سَهْمِ الصَّفْوَهًِْ فَقَالَ کَانَ لِرَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) وَ أَرْبَعَهًُْ أَخْمَاسٍ لِلْمُجَاهِدِینَ وَ الْقُوَّامِ وَ خُمُسٌ یُقْسَمُ بَیْنَ مُقَسِّمِ رَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) وَ نَحْنُ نَقُولُ وَ هُوَ لَنَا وَ النَّاسُ یَقُولُونَ لَیْسَ لَکُمْ وَ سَهْمٌ لِذِی الْقُرْبَی وَ هُوَ لَنَا وَ ثَلَاثَهًُْ أَسْهَامٍ لِلْیَتَامَی وَ الْمَسَاکِینِ وَ أَبْنَاءِ السَّبِیلِ یَقْسِمُهُ الْإِمَامُ بَیْنَهُمْ فَإِنْ أَصَابَهُمْ دِرْهَمٌ لِکُلِّ فِرْقَهًٍْ مِنْهُمْ نَظَرَ الْإِمَامُ بَعْدُ فَجَعَلَهَا فِی ذِی الْقُرْبَی قَالَ یَرُدُّهَا إِلَیْنَا.
امام صادق ( اسحاق از شخصی و آن شخص از امام صادق (روایت میکند و می‌گوید: «از ایشان درباره‌ی سهم صفوه (خالص) پرسیدم»؟ فرمود: «برای رسول خدا (بود، چهار خُمس برای مجاهدین و استواران و یک خُمس که میان موارد رسول خدا (تقسیم میشود. ما می‌گوییم آن (این موارد) برای ماست و مردم می‌گویند برای شما نیست. یک سهم برای ذوی‌القربی و از آن ماست و سه سهم برای یتیمان و مساکین و در راه‌ماندگان که امام آن را میان آنان تقسیم میکند. پس اگر به هر گروه از آنان یک درهم رسید، امام درباره‌ی آن حکم میکند و آن را برای ذوی‌القربی قرار می‌دهد». و فرمود: «آن را به ما برمی‌گردانند».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۵، ص۵۹۰ بحار الأنوار، ج۹۳، ص۲۰۱/ البرهان
الباقر (علیه السلام)- عَنْ سَدِیرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ (علیه السلام) قَالَ قَالَ: یَا أَبَا الْفَضْلِ لَنَا حَقٌ فِی کِتَابِ اللَّهِ فِی الْخُمُسِ فَلَوْ مَحَوْهُ فَقَالُوا لَیْسَ مِنَ اللَّهِ أَوْ لَمْ یَعْمَلُوا بِهِ لَکَانَ سَوَاءً.
امام باقر ( سدیر از امام باقر (روایت میکند که فرمود: «ای ابوالفضل! ما به گواهی کتاب خدا در خُمس حق داریم، پس اگر آن را لغو کردند و گفتند: از جانب خدا نیست یا آن را نشناختند، فرقی نمی‌کند [در هر صورت به ما تعلّق دارد]».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۵، ص۵۹۰ البرهان
الصّادق (علیه السلام)- عَنْ ضُرَیْسٍ‌الْکُنَاسِیِّ قَالَ قَالَ أَبُوعَبْدِ‌اللَّهِ (علیه السلام) مِنْ أَیْنَ دَخَلَ عَلَی النَّاسِ الزِّنَا قُلْتُ لَا أَدْرِی جُعِلْتُ فِدَاکَ قَالَ مِنْ قِبَلِ خُمُسِنَا أَهْلَ الْبَیْتِ إِلَّا شِیعَتَنَا الْأَطْیَبِینَ فَإِنَّهُ مُحَلَّلٌ لَهُمْ لِمِیلَادِهِمْ.
امام صادق ( ضریس کناسی گوید: امام صادق (فرمود: «از چه راهی مردم گرفتار زنا می‌شوند»؟ گفتم: «نمی‌دانم، فدایت شوم». فرمود: «از راه خمس ما اهل بیت [که نمی‌پردازند]؛ مگر شیعیان پاکزاده‌ی ما که خمس برای آنها حلال گشت تا حلال زاده به دنیا آیند».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۵، ص۵۹۰ الکافی، ج۱، ص۵۴۶/ البرهان
الباقر (علیه السلام)- إِنَّ أَشَدَّ مَا فِیهِ النَّاسُ یَوْمَ الْقِیَامَهًِْ أَنْ یَقُومَ صَاحِبُ الْخُمُسِ فَیَقُولَ یَا رَبِّ خُمُسِی وَ قَدْ طَیَّبْنَا ذَلِکَ لِشِیعَتِنَا لِتَطِیبَ وِلَادَتُهُمْ وَ لِتَزْکُوَ وِلَادَتُهُمْ.
امام باقر ( همانا سخت‌ترین مشکلی که مردم در روز قیامت با آن روبرو می‌شوند، این است که صاحب خُمس بلند شود و بگوید: «پروردگارا! خُمس من کجاست»؟ و ما این را برای شیعه‌مان پاک نمودیم تا تولّدشان طیّب و پاک شود».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۵، ص۵۹۰ الکافی، ج۱، ص۵۴۷/ البرهان
الصّادق (علیه السلام)- إِنَّ أَشَدَّ مَا یَکُونُ النَّاسُ حَالًا یَوْمَ الْقِیَامَهًِْ إِذَا قَامَ صَاحِبُ الْخُمُسِ فَقَالَ یَا رَبِّ خُمُسِی وَ إِنَّ شِیعَتَنَا مِنْ ذَلِکَ فِی حِلٍّ.
امام صادق ( همانا شدیدترین و سخت‌ترین حالتی که مردم در روز قیامت با آن مواجه خواهند بود، هنگامی رخ خواهد داد که صاحب خُمس قیام کند و بگوید: «پروردگارا! خُمس من کجاست»؟ و شیعه‌ی ما در قبال او مسئولیّتی ندارند.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۵، ص۵۹۲ بحار الأنوار، ج۹۳، ص۱۸۸/ البرهان
الرّسول (صلی الله علیه و آله)- عَنْ أَبِیعَبْدِاللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: کان رسول الله (صلی الله علیه و آله) إِذَا أَتَاهُ الْمَغْنَمُ أَخَذَ صَفْوَهُ وَ کَانَ ذَلِکَ لَهُ ثُمَّ یَقْسِمُ مَا بَقِیَ خَمْسَهًَْ أَخْمَاسٍ وَ یَأْخُذُ خُمُسَهُ ثُمَّ یَقْسِمُ أَرْبَعَهًَْ أَخْمَاسٍ بَیْنَ النَّاسِ الَّذِینَ قَاتَلُوا عَلَیْهِ ثُمَّ قَسَمَ الْخُمُسَ الَّذِی أَخَذَهُ خَمْسَهًَْ أَخْمَاسٍ یَأْخُذُ خُمُسَ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ لِنَفْسِهِ ثُمَّ یَقْسِمُ الْأَرْبَعَهًَْ أَخْمَاسٍ بَیْنَ ذَوِی الْقُرْبَی وَ الْیَتَامَی وَ الْمَسَاکِینِ وَ أَبْنَاءِ السَّبِیلِ یُعْطِی کُلَّ وَاحِد مِنْهُمْ حَقّاً وَ کَذَلِکَ الْإِمَامُ أَخَذَ کَمَا أَخَذَ الرَّسُولُ (صلی الله علیه و آله).
امام صادق ( رسول خدا (چنین بود که هرگاه غنیمتی به‌دست او می‌رسید، خالص آن را می‌گرفت و از آنِ او می‌شد، سپس مقدار باقیمانده را به پنج یک‌پنجم تقسیم میکرد و خُمس آن را می‌گرفت. سپس چهار خُمس آن را میان کسانی که برای به دست‌آوردن آن جنگیدند، تقسیم میکرد و آن قسمتی (خُمس) را که می‌گرفت، به پنج قسمت تقسیم می کرد و خُمس خدای عزّوجلّ را برای خود برمی‌داشت، سپس چهار قسمت دیگر را میان ذوی‌القربی و یتیمان و مساکین و در راه‌ماندگان تقسیم میکرد و به هرکسی از آنان سهمی را می‌پرداخت و امام (نیز به همین‌ترتیب عمل میکند.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۵، ص۵۹۲ وسایل الشیعه، ج۹، ص۵۱۰/ البرهان
أمیرالمومنین (علیه السلام)- فِی عَوَالِی اللَّئَالِی: وَ نُقِلَ عَنْ عَلِیٍّ (علیه السلام) أَنَّهُ قِیلَ لَهُ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی یَقُولُ: وَ الْیَتَامَی وَ الْمَسَاکِینَ. قَالَ: أَیْتَامُنَا وَ مَسَاکِینُنَا.
امام علی ( از امام علی (درمورد این کلام خدا: وَ الْیَتامی وَ المَساکینَ، سؤال شد؟ حضرت (فرمود: «مراد، یتیمان و مساکین از ما اهل‌بیت است».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۵، ص۵۹۲ عوالی اللیالی، ج۲، ص۷۶/ نور الثقلین/ البرهان
الرّضا (علیه السلام)- وَ أَمَّا قَوْلُهُ وَ الْیَتامی وَ الْمَساکِینِ فَإِنَّ الْیَتِیمَ إِذَا انْقَطَعَ یُتْمُهُ خَرَجَ مِنَ الْغَنَائِمِ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ فِیهَا نَصِیبٌ وَ کَذَلِکَ الْمِسْکِینُ إِذَا انْقَطَعَ مَسْکَنَتُهُ لَمْ یَکُنْ لَهُ نَصِیبٌ مِنَ الْغُنْمِ وَ لَا یَحِلُّ لَهُ أَخْذُهُ.
امام رضا ( وَ الْیَتامی وَ المَساکینَ؛ یتیم وقتی که درماندگیاش تمام شود، از غنائم خارج میشود و دیگر سهمی در آن ندارد، مسکین هم وقتی دوران نداریاش پایان پذیرد همینطور است. و دیگر سهمی از غنیمت ندارد و گرفتنش جایز نیست.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۵، ص۵۹۲ بحار الأنوار، ج۹۳، ص۱۹۷/ نور الثقلین
الصّادق (علیه السلام)- عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: فِی تِسْعَهًَْ عَشَرَ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ یَلْتَقِی الْجَمْعَانِ. قُلْتُ: مَا مَعْنَی قَوْلِهِ یَلْتَقِی الْجَمْعَانِ؟ قَالَ: یَجْمَعُ فِیهَا مَا یُرِیدُ مِنْ تَقْدِیمِهِ وَ تَأْخِیرِهِ وَ إِرَادَتِهِ وَ قَضَائِهِ.
امام صادق ( اسحاق‌بن‌عمّار از امام صادق (روایت میکند که فرمود: «در نوزدهم ماه رمضان دو گروه با یکدیگر ملاقات می‌کنند». عرض کردم: «معنای این سخن او: ملاقات دو گروه (یلتقی‌الجمعان) چیست»؟ فرمود: «در این زمان، آنچه را می‌خواهد به پیش می‌فرستد یا به عقب می‌اندازد و اراده و قضای او گرد هم می‌آید. (امور را تقدیر می کند)».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۵، ص۵۹۲ البرهان
الباقر (علیه السلام)- الْغُسْلُ فِی سَبْعَهًَْ عَشَرَ مَوْطِناً لَیْلَهًِْ سَبْعَ عَشْرَهًَْ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ وَ هِیَ لَیْلَهًُْ الْتَقَی الْجَمْعَانِ لَیْلَهًِْ بَدْرٍ.
امام باقر ( غُسل [اعمّ از واجب و مستحب] در هفده مورد است؛ یکی در شب بیست‌وهفتم ماه رمضان و آن شبی است که در جنگ بدر دو گروه [مؤمن و کافر] با یکدیگر روبرو شدند.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۵، ص۵۹۲ نور الثقلین
الباقر (علیه السلام)- الْغُسْلُ فِی سَبْعَهًَْ عَشَرَ مَوْطِناً لَیْلَهًِْ سَبْعَ عَشْرَهًَْ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ وَ هِیَ اللَّیْلَهًُْ الَّتِی الْتَقَی الْجَمْعَانِ.
امام باقر ( غُسل در هفده مورد است، یکی از آنها شب هفدهم از ماه رمضان است و آن شبی است که دو گروه مسلمان و مشرک (شب نبرد بدر) روبروی هم قرار گرفتند.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۵، ص۵۹۴ البرهان
الصّادق (علیه السلام)- عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ قَالَ: جَاءَ {خَاصَمَنِی} رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الْمَدِینَهًِْ فِی لَیْلَهًِْ الْفُرْقَانِ حِینَ الْتَقَی الْجَمْعَانِ فَقَالَ: الْمَدَنِیُّ: هِیَ لَیْلَهًُْ سَبْعَ عَشْرَهًَْ مِنْ رَمَضَانَ. قَالَ: فَدَخَلْتُ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) فَقُلْتُ لَهُ وَ أَخْبَرْتُهُ فَقَالَ لِی: جَحَدَ الْمَدَنِیُّ أَنْتَ تُرِیدُ مُصَابَ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ (علیه السلام) إِنَّهُ أُصِیبَ لَیْلَهًَْ تِسْعَ عَشْرَهًَْ مِنْ رَمَضَانَ وَ هِیَ اللَّیْلَهًُْ الَّتِی رُفِعَ فِیهَا عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ (علیه السلام).
امام صادق ( عمروبن‌سعید گوید: مردی از اهالی مدینه در مورد شب فرقان یعنی شبی که دو گروه با یکدیگر روبرو می‌شوند، با من مجادله میکرد. مدنی گفت: «این شب، شب هفدهم رمضان است». من نیز به خدمت امام صادق (رسیدم و حضرت را از ماجرا آگاه نمودم. پس فرمود: «مدنی انکار کرده است، تو ضربت خوردن امیر المؤمنین (را اراده می کنی. حضرت در شب نوزدهم ماه رمضان ضربت خورد، یعنی همان شبی که عیسی‌بن‌مریم (در آن عروج کرد».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۵، ص۵۹۴ البرهان