۞ إِنَّمَا ٱلصَّدَقَٰتُ لِلۡفُقَرَآءِ وَٱلۡمَسَٰكِينِ وَٱلۡعَٰمِلِينَ عَلَيۡهَا وَٱلۡمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمۡ وَفِي ٱلرِّقَابِ وَٱلۡغَٰرِمِينَ وَفِي سَبِيلِ ٱللَّهِ وَٱبۡنِ ٱلسَّبِيلِۖ فَرِيضَةࣰ مِّنَ ٱللَّهِۗ وَٱللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمࣱ
60
۞ إِنَّمَا ٱلصَّدَقَٰتُ لِلۡفُقَرَآءِ وَٱلۡمَسَٰكِينِ وَٱلۡعَٰمِلِينَ عَلَيۡهَا وَٱلۡمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمۡ وَفِي ٱلرِّقَابِ وَٱلۡغَٰرِمِينَ وَفِي سَبِيلِ ٱللَّهِ وَٱبۡنِ ٱلسَّبِيلِۖ فَرِيضَةࣰ مِّنَ ٱللَّهِۗ وَٱللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمࣱ
60
علی‌بن‌أبراهیم (رحمة الله علیه)- فَإِنَّهَا نَزَلَتْ لَمَّا جَاءَتِ الصَّدَقَاتُ وَ جَاءَ الْأَغْنِیَاءُ وَ ظَنُّوا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) یَقْسِمُهَا بَیْنَهُمْ فَلَمَّا وَضَعَهَا فِی الْفُقَرَاءِ تَغَامَزُوا رَسُولَ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) وَ لَمَزُوهُ وَ قَالُوا نَحْنُ الَّذِینَ نَقُومُ فِی الْحَرْبِ وَ نَغْزُو مَعَهُ وَ نُقَوِّی أَمْرَهُ ثُمَّ یَدْفَعُ الصَّدَقَاتِ إِلَی هَؤُلَاءِ الَّذِینَ لَا یُعِینُونَهُ وَ لَا یُغْنُونَ عَنْهُ شَیْئاً فَأَنْزَلَ اللَّهُ وَ لَوْ أَنَّهُمْ رَضُوا ما آتاهُمُ اللهُ وَ رَسُولُهُ وَ قالُوا حَسْبُنَا اللهُ سَیُؤْتِینَا اللهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ رَسُولُهُ إِنَّا إِلَی اللهِ راغِبُون.
علیّ‌بن‌ابراهیم (رحمة الله علیه)- همانا این آیه، هنگامی‌که صدقات آمد و ثروتمندان گمان بردند که پیامبر (صلی الله علیه و آله) در میانشان تقسیم خواهد کرد نازل شد. هنگامی‌که رسول خدا (صلی الله علیه و آله) آن را میان فقرا تقسیم کرد، در مورد رسول خدا (صلی الله علیه و آله) به کنایه حرف می‌زدند و پشت‌سر او عیب‌جویی می‌کردند و می گفتند: «ما جنگ را به عهده می‌گیریم و همراه او جنگ می‌کنیم و از او پشتیبانی می‌کنیم، سپس صدقات را به اینان که به او یاری نمی‌رسانند و سودی به او نمی‌رسانند، می‌پردازد»؟! پس خدا این آیه را نازل کرد: وَ لَوْ أَنَّهُمْ رَضُوا ما آتاهُمُ اللهُ وَ رَسُولُهُ وَ قالُوا حَسْبُنَا اللهُ سَیُؤْتینَا اللهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ رَسُولُهُ إِنَّا إِلَی اللهِ راغِبُونَ.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۶، ص۱۹۴ القمی، ج۱، ص۲۹۸/ البرهان
الصّادق (علیه السلام)- عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی‌عَبْدِ‌اللَّهِ (علیه السلام) أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ رَجُلٍ یُوصِی بِسَهْمٍ مِنْ مَالِهِ فَقَالَ السَّهْمُ وَاحِدٌ مِنْ ثَمَانِیَهًٍْ لِقَوْلِ اللَّهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَ الْمَساکِینِ وَ الْعامِلِینَ عَلَیْها وَ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَ فِی الرِّقابِ وَ الْغارِمِینَ وَ فِی سَبِیلِ اللهِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ.
امام صادق (علیه السلام)- سکونی گوید: «شخصی از امام صادق (علیه السلام) در این مورد که مردی وصیّت می‌کند سهمی از مالش به فلان مصرف برسد پرسید که سهم چه مقدار است»؟ فرمود: «سهم از هشت تا یکی است، به دلیل کلام خدای عزّوجلّ: إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَ الْمساکِینِ وَ الْعامِلِینَ عَلَیْها وَ الْمؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ، وَ فِی الرِّقابِ وَ الْغارِمِینَ وَ فِی سَبِیلِ اللهِ وَ ابن‌السَّبِیلِ».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۶، ص۱۹۶ الکافی، ج۷، ص۴۱/ نور الثقلین/ معانی الأخبار، ص۲۱۶/ بحار الأنوار، ج۱۰۰، ص۲۰۹/ وسایل الشیعهًْ، ج۱۹، ص۳۸۶/ الإستبصار، ج۴، ص۱۳۳
الکاظم (علیه السلام)- عَنْ ابْنِ أَبِی‌نَصْرٍ قَالَ سَأَلْتُ أَبَاالْحَسَنِ (علیه السلام) عَنْ رَجُلٍ أَوْصَی بِجُزْءٍ مِنْ مَالِهِ فَقَالَ وَاحِدٌ مِنْ سَبْعَهًٍْ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی یَقُولُ لَها سَبْعَةُ أَبْوابٍ لِکُلِّ بابٍ مِنْهُمْ جُزْءٌ مَقْسُومٌ قُلْتُ فَرَجُلٌ أَوْصَی بِسَهْمٍ مِنْ مَالِهِ فَقَالَ السَّهْمُ وَاحِدٌ مِنْ ثَمَانِیَهًٍْ ثُمَّ قَرَأَ إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَ الْمَساکِینِ ... .
امام کاظم (علیه السلام)- ابن ابی‌نصر گوید: از امام کاظم (علیه السلام) درباره‌ی مردی که درباره‌ی یک جزء از مالش وصیّت کرده بود پرسیدم. فرمود: «جزء یعنی یک از هفت، خداوند می‌فرمایند: هفت در دارد و برای هر دری، گروه معیّنی از آن‌ها تقسیم شده‌اند!. (حجر/۴۴)». گفتم: «مردی که یک سهم از مالش وصیّت کرده باشد [میزان سهم چقدر است]»؟ فرمود: «میزان سهم، یک‌هشتم است». آنگاه این آیه را قرائت کرد: إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَ المَساکِینِ.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۶، ص۱۹۶ تهذیب الأحکام، ج۹، ص۲۰۹/ الإستبصار، ج۴، ص۱۳۲
الرّضا (علیه السلام)- عَنْ صَفْوَانَ وَ أَحْمَدَ‌بْنِ‌مُحَمَّدِ‌بْنِ‌أَبِی‌نَصْرٍ قَالَا سَأَلْنَا أَبَاالْحَسَنِ‌الرِّضَا (علیه السلام) عَنْ رَجُلٍ أَوْصَی بِسَهْمٍ مِنْ مَالِهِ وَ لَا یُدْرَی السَّهْمُ أَیُّ شَیْءٍ هُوَ فَقَالَ لَیْسَ عِنْدَکُمْ فِیمَا بَلَغَکُمْ عَنْ جَعْفَرٍ وَ لَا عَنْ أَبِی‌جَعْفَرٍ (علیه السلام) فِیهَا شَیْءٌ قُلْنَا لَهُ جُعِلْنَا فِدَاکَ مَا سَمِعْنَا أَصْحَابَنَا یَذْکُرُونَ شَیْئاً مِنْ هَذَا عَنْ آبَائِکَ فَقَالَ السَّهْمُ وَاحِدٌ مِنْ ثَمَانِیَهًٍْ فَقُلْنَا لَهُ جُعِلْنَا فِدَاکَ کَیْفَ صَارَ وَاحِداً مِنْ ثَمَانِیَهًٍْ فَقَالَ أَ مَا تَقْرَأُ کِتَابَ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ إِنِّی لَأَقْرَؤُهُ وَ لَکِنْ لَا أَدْرِی أَیُّ مَوْضِعٍ هُوَ فَقَالَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَ الْمَساکِینِ وَ الْعامِلِینَ عَلَیْها وَ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَ فِی الرِّقابِ وَ الْغارِمِینَ وَ فِی سَبِیلِ اللهِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ ثُمَّ عَقَدَ بِیَدِهِ ثَمَانِیَهًًْ قَالَ وَ کَذَلِکَ قَسَمَهَا رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) عَلَی ثَمَانِیَهًِْ أَسْهُمٍ فَالسَّهْمُ وَاحِدٌ مِنْ ثَمَانِیَهًٍْ.
امام رضا (علیه السلام)- صفوان‌بن‌یحیی گوید: از امام رضا (علیه السلام) پرسیدم: «مردی یک سهم از مالش را وصیّت کرد و معلوم نیست که چه مقدار است»؟ فرمود: «آیا در این خصوص چیزی از امام جعفر و امام باقر (علیه السلام) به شما نرسیده است»؟ گفت: «فدایت شوم! ما از یاران خود، چیزی دراین‌باره و به نقل از پدران بزرگوارتان نشنیده‌ایم». امام فرمود: «یک سهم یعنی یک هشتم». گفتم: «فدایت شوم چگونه یک هشتم میشود»؟ فرمود: «آیا در قرآن نخوانده‌اید»؟ عرض کردم: «فدایت شوم! قرآن می‌خوانم امّا نمی‌دانم در کجای قرآن مذکور است»؟ فرمود: «إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَ المَساکِینِ وَ الْعامِلِینَ عَلَیْها وَ المُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَ فِی الرِّقابِ وَ الْغارِمِینَ وَ فِی سَبِیلِ اللهِ وَ ابن‌السَّبِیلِ» سپس با دستانش هشت انگشت را نشان داد و فرمود: «رسول خدا (صلی الله علیه و آله) آن را بر هشت تقسیم کرده و هر سهم یک از هشت است».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۶، ص۱۹۶ الکافی، ج۷، ص۴۱/ فقه القرآن، ج۲، ص۳۱۳/ معانی الأخبار، ص۲۱۶/ نور الثقلین
أمیرالمؤمنین (علیه السلام)- وَ قَضَی أَمِیرِالْمُؤْمِنِینَ (علیه السلام) فِی رَجُلٍ وَصَّی عِنْدَ الْمَوْتِ بِسَهْمٍ مِنْ مَالِهِ وَ لَمْ یُبَیِّنْهُ فَلَمَّا مَضَی اخْتَلَفَ الْوَرَثَهًُْ فِی مَعْنَاهُ فَقَضَی عَلَیْهِمْ بِإِخْرَاجِ الثُّمُنِ مِنْ مَالِهِ وَ تَلَا قَوْلَهُ تَعَالَی جَلَّ ذِکْرُهُ إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَ الْمَساکِینِ ... وَ هُمْ ثَمَانِیَهًُْ أَصْنَافٍ لِکُلِّ صِنْفٍ مِنْهُمْ سَهْمٌ مِنَ الصَّدَقَات.
امام علی (علیه السلام)- امیرالمؤمنین (علیه السلام) درباره‌ی مردی که در هنگام مرگ سهمی از مالش را وصیّت نمود و اندازه‌ی آن را معلوم نکرد پس از او ورثه اختلاف کردند، حکم داد. امام علی (علیه السلام) دستور داد یک هشتم از مالش را به موجب وصیّتش به مورد خود صرف نمایند و این آیه را تلاوت کرد: إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَ الْمساکِینِ، که آنان هشت صنف‌اند و هر صنفی، سهمی از صدقات دارند.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۶، ص۱۹۶ بحار الأنوار، ج۴۰، ص۲۶۵/ الإرشاد، ج۱، ص۲۲۱/ المناقب، ج۲، ص۳۸۲/ وسایل الشیعهًْ، ج۱۹، ص۳۸۸
الصّادق (علیه السلام)- فَقَالَ اللَّهُ جَلَّ وَ عَزَّ فِی الصَّدَقَاتِ وَ کَانَتْ أَوَّلَ مَا افْتَرَضَ اللَّهُ مِنْ سُبُلِهِ إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَ الْمَساکِینِ وَ الْعامِلِینَ عَلَیْها وَ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَ فِی الرِّقابِ وَ الْغارِمِینَ وَ فِی سَبِیلِ اللهِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ فَأَعْلَمَ نَبِیَّهُ (صلی الله علیه و آله) مَوْضِعَ الصَّدَقَاتِ وَ أَنَّهَا لَیْسَتْ لِغَیْرِهَا وَ لَا یَضَعُهَا إِلَّا حَیْثُ یَشَاءُ مِنْهُمْ عَلَی مَا یَشَاءُ.
امام صادق (علیه السلام)- خدای عزّوجلّ درباره‌ی صدقات و زکات و آن نخستین مالی است که خداوند موارد مصرفش را مقرّر داشته میفرماید: إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَ المَساکِینِ وَ الْعامِلِینَ عَلَیْها وَ المُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَ فِی الرِّقابِ وَ الْغارِمِینَ وَ فِی سَبِیلِ اللهِ وَ ابن‌السَّبِیلِ، بنابراین خداوند موارد مصرف زکات را به پیامبر خود اعلام کرده و زکات جز به ایشان شامل حال دیگری نمیشود، در هر موردی از این موارد بخواهد، می‌تواند مصرف نماید.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۶، ص۱۹۸ بحار الأنوار، ج۹۳، ص۲۰۴/ تحف العقول، ص۳۳۹/ مستدرک الوسایل، ج۷، ص۳۰۵
علی‌بن‌إبراهیم (رحمة الله علیه)- إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَ الْمَساکِینِ وَ الْعامِلِینَ عَلَیْها وَ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَ فِی الرِّقابِ وَ الْغارِمِینَ وَ فِی سَبِیلِ اللهِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ فَرِیضَهًًْ مِنَ اللَّهِ وَ اللَّهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ فَأَخْرَجَ اللَّهُ مِنَ الصَّدَقَاتِ جَمِیعَ النَّاسِ إِلَّا هَذِهِ الثَّمَانِیَهًَْ الْأَصْنَافِ الَّذِینَ سَمَّاهُمُ اللَّهُ.
علیّ‌بن‌ابراهیم (رحمة الله علیه)- إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَ المَساکِینِ وَ الْعامِلِینَ عَلَیْها وَ المُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَ فِی الرِّقابِ وَ الْغارِمِینَ وَ فِی سَبِیلِ اللهِ وَ ابن‌السَّبِیلِ فَرِیضَةً مِنَ اللهِ وَ اللهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ، خداوند همه‌ی مردم به جز این هشت گروه را که خداوند آنان را نامگذاری کرده، خارج ساخته است.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۶، ص۱۹۸ بحار الأنوار، ج۹۳، ص۶۱/ القمی، ج۱، ص۲۹۸/ نور الثقلین
الصّادق (علیه السلام)- عَنْ عَبْدِ الْکَرِیمِ عُتْبَهًَْ الْهَاشِمِیِّ قَالَ کُنْتُ قَاعِداً عِنْدَ أَبِی‌عَبْدِ‌اللَّهِ (علیه السلام) بِمَکَّهًَْ إِذْ دَخَلَ عَلَیْهِ أُنَاسٌ مِنَ الْمُعْتَزِلَهًِْ فِیهِمْ عَمْرُوبْنُ‌عُبَیْدٍ وَ وَاصِلُ‌بْنُ‌عَطَاءٍ وَ حَفْصُ‌بْنُ‌سَالِمٍ مَوْلَی‌ابْنِ‌هُبَیْرَهًَْ وَ نَاسٌ مِنْ رُؤَسَائِهِم ... فَقَالَ لَهُمْ أَبُوعَبْدِ‌اللَّهِ (علیه السلام) إِنَّکُمْ قَدْ أَکْثَرْتُمْ عَلَیَّ فَأَسْنِدُوا أَمْرَکُمْ إِلَی رَجُلٍ مِنْکُمْ وَ لْیَتَکَلَّمْ بِحُجَجِکُمْ وَ یُوجِزُ فَأَسْنَدُوا أَمْرَهُمْ إِلَی عَمْرِوبْنِ‌عُبَیْدٍ فَتَکَلَّمَ فَقَالَ لَهُ أَبُوعَبْدِ‌اللَّهِ (علیه السلام) ... مَا تَقُولُ فِی الصَّدَقَهًِْ فَقَرَأَ عَلَیْهِ الْآیَهًَْ إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَ الْمَساکِینِ وَ الْعامِلِینَ عَلَیْها.. قَالَ نَعَمْ فَکَیْفَ تَقْسِمُهَا قَالَ أَقْسِمُهَا عَلَی ثَمَانِیَهًِْ أَجْزَاءٍ فَأُعْطِی کُلَّ جُزْءٍ مِنَ الثَّمَانِیَهًِْ جُزْءاً قَالَ وَ إِنْ کَانَ صِنْفٌ مِنْهُمْ عَشَرَهًَْ آلَافٍ وَ صِنْفٌ مِنْهُمْ رَجُلًا وَاحِداً أَوْ رَجُلَیْنِ أَوْ ثَلَاثَهًًْ جَعَلْتَ لِهَذَا الْوَاحِدِ مِثْلَ مَا جَعَلْتَ لِلْعَشَرَهًِْ آلَافٍ قَالَ نَعَمْ قَالَ وَ تَجْمَعُ صَدَقَاتِ أَهْلِ الْحَضَرِ وَ أَهْلِ الْبَوَادِی فَتَجْعَلُهُمْ فِیهَا سَوَاءً قَالَ نَعَمْ قَالَ فَقَدْ خَالَفْتَ رَسُولَ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) فِی کُلِّ مَا قُلْتَ فِی سِیرَتِهِ کَانَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) یَقْسِمُ صَدَقَهًَْ أَهْلِ الْبَوَادِی فِی أَهْلِ الْبَوَادِی وَ صَدَقَهًَْ أَهْلِ الْحَضَرِ فِی أَهْلِ الْحَضَرِ وَ لَا یَقْسِمُهُ بَیْنَهُمْ بِالسَّوِیَّهًِْ وَ إِنَّمَا یَقْسِمُهُ عَلَی قَدْرِ مَا یَحْضُرُهُ مِنْهُمْ وَ مَا یَرَی وَ لَیْسَ عَلَیْهِ فِی ذَلِکَ شَیْءٌ مُوَقَّتٌ مُوَظَّفٌ وَ إِنَّمَا یَصْنَعُ ذَلِکَ بِمَا یَرَی عَلَی قَدْرِ مَنْ یَحْضُرُهُ مِنْهُم.
امام صادق (علیه السلام)- عبدالکریم‌بن‌عتبه هاشمی گوید: روزی در مکّه نزد امام صادق (علیه السلام) بودم که گروهی از معتزله نزد آن حضرت (علیه السلام) آمدند، در میانشان عمروبن‌عبید بود و واصل‌بن‌عطاء و حفص‌بن‌سالم و جماعتی از رؤسایشان بودند ... پس آن حضرت (علیه السلام) به ایشان فرمود: «سخن بسیار گفتید و کلام را طولانی ساختید، یکی از میان خود انتخاب کنید تا با همان حجّت شما با کلامی موجز سخن گوید». پس عمروبن‌عبید انتخاب شد و امام (علیه السلام) فرمود: «... نظرت در مورد صدقه (زکات) چیست»؟ عمرو آیه: إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَ المَساکِینِ وَ الْعامِلِینَ عَلَیْها ... را تلاوت کرد»، حضرت (علیه السلام) فرمود: «آری! ولی چگونه آن‌ها را تقسیم می‌کنی»؟ گفت: «آن‌ها را هشت قسمت می‌کنم، و هر قسمت را به گروهی می‌دهم». حضرت (علیه السلام) فرمود: «اگر تعداد گروهی ده‌هزار نفر بود و گروهی دیگری فقط یک‌نفر داشت، یا دو یا سه‌نفر بودند چه؟ نکند همان مقدار که برای این یک‌نفر تخصیص می‌دهی همان را برای آن ده‌هزار نفر قرار می‌دهی»؟ گفت: «آری». فرمود: «با صدقات اهل شهر و بادیه‌نشینان چه می‌کنی؟ آیا همه را یکسان و مساوی قرار می‌دهی»؟ گفت: «آری». حضرت (علیه السلام) فرمود: «با سیره‌ی رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در تمامی موارد مخالفت کردی، آن حضرت (علیه السلام) را عادت بر این بود که صدقه بادیه‌نشینان را در همان‌جا و مال اهل شهر را در شهر تقسیم می‌فرمود، و به‌طور مساوی میانشان پخش نمی‌کرد، بلکه تعدادشان را در نظر داشت، و آنچه می‌دید و همان تعداد که حاضر بودند».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۶، ص۱۹۸ الکافی، ج۵، ص۲۶/ بحار الأنوار، ج۹۷، ص۲۰/ الاحتجاج، ج۲، ص۳۶۴/ تهذیب الأحکام، ج۶، ص۱۵۰/ مستدرک الوسایل، ج۷، ص۱۱۵/ وسایل الشیعهًْ، ج۹، ص۲۶۵/ نور الثقلین
الصّادق (علیه السلام)- عَنْ سَمَاعَهًَْ قَالَ سَأَلْتُهُ عَنِ الزَّکَاهًِْ لِمَنْ یَصْلُحُ أَنْ یَأْخُذَهَا قَالَ هِیَ تَحِلُّ لِلَّذِینَ وَصَفَ اللَّهُ تَعَالَی فِی کِتَابِهِ لِلْفُقَراءِ وَ الْمَساکِینِ وَ الْعامِلِینَ عَلَیْها وَ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَ فِی الرِّقابِ وَ الْغارِمِینَ وَ فِی سَبِیلِ اللهِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ فَرِیضَةً مِنَ اللهِ وَ قَدْ تَحِلُّ الزَّکَاهًُْ لِصَاحِبِ سَبْعِمِائَهًٍْ وَ تَحْرُمُ عَلَی صَاحِبِ خَمْسِینَ دِرْهَماً فَقُلْتُ لَهُ کَیْفَ یَکُونُ هَذَا فَقَالَ إِذَا کَانَ صَاحِبُ السَّبْعِمِائَهًِْ لَهُ عِیَالٌ کَثِیرَهًٌْ فَلَوْ قَسَمَهَا بَیْنَهُمْ لَمْ تَکْفِهِ فَلْیُعِفَّ عَنْهَا نَفْسُهُ وَ لْیَأْخُذْهَا لِعِیَالِهِ وَ أَمَّا صَاحِبُ الْخَمْسِینَ فَإِنَّهَا تَحْرُمُ عَلَیْهِ إِذَا کَانَ وَحْدَهُ وَ هُوَ مُحْتَرِفٌ یَعْمَلُ بِهَا وَ هُوَ یُصِیبُ فِیهَا مَا یَکْفِیهِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ قَالَ وَ سَأَلْتُهُ عَنِ الزَّکَاهًِْ هَلْ تَصْلُحُ لِصَاحِبِ الدَّارِ وَ الْخَادِمِ فَقَالَ نَعَمْ إِلَّا أَنْ تَکُونَ دَارُهُ دَارَ غَلَّهًٍْ فَیَخْرُجُ لَهُ مِنْ غَلَّتِهَا دَرَاهِمُ تَکْفِیهِ لِنَفْسِهِ وَ عِیَالِهِ وَ إِنْ لَمْ تَکُنِ الْغَلَّهًُْ تَکْفِیهِ لِنَفْسِهِ وَ عِیَالِهِ فِی طَعَامِهِمْ وَ کِسْوَتِهِمْ وَ حَاجَتِهِمْ فِی غَیْرِ إِسْرَافٍ فَقَدْ حَلَّتْ لَهُ الزَّکَاهًُْ وَ إِنْ کَانَتْ غَلَّتُهَا تَکْفِیهِمْ فَلَا.
امام صادق (علیه السلام)- سماعه گوید: از ایشان درباره‌ی زکات سؤال کردم که چه کسی شایسته است آن را بگیرد؟ فرمود: «برای کسانی که خدای عزّوجلّ در کتابش چنین توصیف کرده است؛ لِلْفُقَرَاء وَ المَسَاکِینِ وَ الْعَامِلِینَ عَلَیْهَا وَ المُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَ فِی الرِّقَاب وَ الْغَارِمِینَ فی سَبِیلِ اللهِ وَ ابن السَّبِیلِ فَرِیضَةً مِّنَ اللهِ، و [ممکن است] زکات برای مالک هفتصد درهم جایز باشد و بر مالک پنجاه درهم حرام باشد». به ایشان عرض کردم: «چگونه ممکن است»؟ فرمود: «اگر صاحب هفتصد درهم، بچّه‌های زیادی داشته باشد و اگر آن را میان آنان تقسیم کند کفایت نمیکند پس باید خود را از آن محروم کند و بر عیالش انفاق کند. امّا مالک پنجاه درهم، اگر تنها باشد و صاحب حرفه‌ای باشد که به‌وسیله‌ی آن امرار معاش می‌کند و از آن پولی عاید او میشود که به خواسته‌ی خدا برای او کافی باشد، بر او حرام است». گفت: «و از ایشان درباره‌ی زکات پرسیدم که آیا برای صاحب خانه و خدمتکار جایز است»؟ فرمود: «بلی، مگر اینکه خانه‌اش را کرایه داده باشد. پس از آن کرایه به مقداری خارج می‌کند که برای خودش و عیالش کافی باشد و اگر کرایه برای خودش و عیالش در مصرف غذا و لباس و نیازهایشان بدون اسراف کافی نباشد، زکات برای او جایز میشود و اگر کرایه برای آنان کافی باشد؛ نه، [جایز نیست]».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۶، ص۱۹۸ تهذیب الأحکام، ج۴، ص۴۸/ البرهان/ العیاشی، ج۲، ص۹۰/ بحار الأنوار، ج۹۳، ص۵۶/ مستدرک الوسایل، ج۷، ص۱۰۱/ وسایل الشیعهًْ، ج۹، ص۲۳۹
الصّادق (علیه السلام)- عَنْ زُرَارَهًَْ وَ مُحَمَّدِ‌بْنِ‌مُسْلِمٍ أَنَّهُمَا قَالَا لِأَبِی‌عَبْدِ‌اللَّهِ (علیه السلام) أَ‌رَأَیْتَ قَوْلَ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَ الْمَساکِینِ وَ الْعامِلِینَ عَلَیْها وَ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَ فِی الرِّقابِ وَ الْغارِمِینَ وَ فِی سَبِیلِ اللهِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ فَرِیضَةً مِنَ اللهِ أَ‌کُلُّ هَؤُلَاءِ یُعْطَی وَ إِنْ کَانَ لَا یَعْرِفُ فَقَالَ إِنَّ الْإِمَامَ یُعْطِی هَؤُلَاءِ جَمِیعاً لِأَنَّهُمْ یُقِرُّونَ لَهُ بِالطَّاعَهًِْ قَالَ قُلْتُ فَإِنْ کَانُوا لَا یَعْرِفُونَ فَقَالَ یَا زُرَارَهًُْ لَوْ کَانَ یُعْطِی مَنْ یَعْرِفُ دُونَ مَنْ لَا یَعْرِفُ لَمْ یُوجَدْ لَهَا مَوْضِعٌ وَ إِنَّمَا یُعْطِی مَنْ لَا یَعْرِفُ لِیَرْغَبَ فِی الدِّینِ فَیَثْبُتَ عَلَیْهِ فَأَمَّا الْیَوْمَ فَلَا تُعْطِهَا أَنْتَ وَ أَصْحَابُکَ إِلَّا مَنْ یَعْرِفُ فَمَنْ وَجَدْتَ مِنْ هَؤُلَاءِ الْمُسْلِمِینَ عَارِفاً فَأَعْطِهِ دُونَ النَّاسِ ثُمَّ قَالَ سَهْمُ الْمُؤَلَّفَهًِْ قُلُوبُهُمْ وَ سَهْمُ الرِّقَابِ عَامٌّ وَ الْبَاقِی خَاصٌّ قَالَ قُلْتُ فَإِنْ لَمْ یُوجَدُوا قَالَ لَا تَکُونُ فَرِیضَهًٌْ فَرَضَهَا اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ لَا یُوجَدُ لَهَا أَهْلٌ قَالَ قُلْتُ فَإِنْ لَمْ تَسَعْهُمُ الصَّدَقَاتُ فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ فَرَضَ لِلْفُقَرَاءِ فِی مَالِ الْأَغْنِیَاءِ مَا یَسَعُهُمْ وَ لَوْ عَلِمَ أَنَّ ذَلِکَ لَا یَسَعُهُمْ لَزَادَهُمْ إِنَّهُمْ لَمْ یُؤْتَوْا مِنْ قِبَلِ فَرِیضَهًِْ اللَّهِ وَ لَکِنْ أُتُوا مِنْ مَنْعِ مَنْ مَنَعَهُمْ حَقَّهُمْ لَا مِمَّا فَرَضَ اللَّهُ لَهُمْ وَ لَوْ أَنَّ النَّاسَ أَدَّوْا حُقُوقَهُمْ لَکَانُوا عَائِشِینَ بِخَیْرٍ.
امام صادق (علیه السلام)- زراره و محمّدبن‌مسلم به امام صادق (علیه السلام) عرض کردند: «نظر شما درباره‌ی این سخن خدای تبارک‌وتعالی؛ انما الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاء وَ المَسَاکِینِ وَ الْعَامِلِینَ عَلَیْهَا وَ المُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَ فِی الرِّقَآب وَ الْغَارِمِینَ وَ فِی سَبِیلِ اللهِ وَ ابن السَّبِیلِ فَرِیضَةً مِّنَ اللهِ، چیست؟ آیا همه‌ی آنان سهم دارند، حتّی اگر ندانند (امام‌شناس نباشند)»؟ فرمود: «امام به همه‌ی آنان می‌پردازد، زیرا که اطاعت از او را پذیرفته‌اند». [زراره] گفت: عرض کردم: «اگر امام‌شناس نباشد چه»؟ فرمود: «ای زراره! اگر [قرار باشد که پیامبر (صلی الله علیه و آله) یا امام (علیه السلام)] فقط به کسانی که امام‌شناس باشند بپردازد، هیچ‌جایی برای پرداخت آن پیدا نمیکند و همانا او به کسی که اسلام‌شناس نباشد می‌دهد تا به اسلام‌آوردن تشویق شود و بر آن استوار بماند و امّا امروز، پس به هیچ‌کس نده، نه تو و نه اصحابت، مگر به کسی که اسلام و امام‌شناس باشد. پس اگر در میان اصحاب شما کسی را یافتی که امام‌شناس باشد به او بده و به دیگران نده». سپس فرمود: «سهم المُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ و سهم رقاب، عام است و سهم بقیّه خاصّ است». [زراره] گفت، عرض کردم: «اگر یافت نشدند»؟ فرمود: «هیچ فریضه‌ای که خدای عزّوجلّ آن را واجب کرده است نیست، مگر اینکه اهل آن وجود داشته باشند». [زراره] گوید، عرض کردم: «اگر صدقات برایشان کافی نبود»؟ فرمود: «همانا خدا از مال اغنیاء برای فقرا مبلغی را واجب کرد که برایشان کافی باشد و اگر می‌دانست آن مبلغ برایشان کافی نیست، آن را افزایش میداد. همانا آنان از جانب فریضه‌ای که خدا واجب کرده آسیب نمی‌بینند، بلکه از طریق کسانی که حقّشان را منع کردند و نه از مبلغی که خدا برای آنان واجب کرده است، آسیب می‌بینند و اگر مردم حقوقی را که بر گردن آنان است بپردازند، در خیر و رفاه زندگی می‌کردند».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۶، ص۲۰۰ الکافی، ج۳، ص۴۹۶/ وسایل الشیعهًْ، ج۹، ص۲۰۹/ من لایحضره الفقیه، ج۲، ص۴/ تهذیب الأحکام، ج۴، ص۴۹/ نور الثقلین
الصّادق (علیه السلام)- عَنْ أَبِی‌مَرْیَمَ عَنْ أَبِی‌عَبْدِ‌اللَّهِ (علیه السلام) فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ إِنَّمَا الصَّدَقاتُ ... فَقَالَ إِنْ جَعَلْتَهَا فِیهِمْ جَمِیعاً وَ إِنْ جَعَلْتَهَا لِوَاحِدٍ أَجْزَأَ عَنْکَ.
امام صادق (علیه السلام)- ابومریم، از امام صادق (علیه السلام) روایت کرده است که درباره‌ی این کلام خدا: انما الصَّدَقَاتُ ... فرمود: «چه در میان همه‌ی ایشان و چه برای یک‌نفر، آن را قرار دهی به تکلیف خود عمل کرده‌ای».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۶، ص۲۰۰ وسایل الشیعهًْ، ج۹، ص۲۶۷/ بحار الأنوار، ج۹۳، ص۵۷/ البرهان
الصّادق (علیه السلام)- عَنِ الْمُفَضَّلِ‌بْنِ‌عُمَرَ قَالَ قَالَ مَوْلَایَ الصَّادِقُ (علیه السلام): لَمَّا وُلِّیَ أَبُوبَکْرٍ قَالَ لَهُ عُمَر ... فَامْنَعْ عَنْ عَلِیٍّ (علیه السلام) الْخُمُسَ وَ الْفَیْءَ وَ فَدَکاً ... إِلَی أَنْ قَالَ قَالَ عَلِیٌّ (علیه السلام) لِفَاطِمَهًَْ (سلام الله علیها) سِیرِی إِلَی أَبِی‌بَکْرٍ وَ ذَکِّرِیهِ فَدَکاً مَعَ الْخُمُسِ وَ الْفَیْءِ فَصَارَتْ فَاطِمَهًُْ (سلام الله علیها) إِلَیْهِ وَ ذَکَّرَتْ فَدَکاً مَعَ الْخُمُسِ وَ الْفَیْءِ ... قَالَ عُمَرُ فَإِذاً الْفَیْءُ وَ الْخُمْسُ کُلُّهُ لَکُمْ وَ لِمَوَالِیکُمْ وَ لِأَشْیَاعِکُمْ فَقَالَتْ فَاطِمَهًُْ (سلام الله علیها) أَمَّا فَدَکُ فَأَوْجَبَهَا اللَّهُ لِی وَ لِوُلْدِی دُونَ مَوَالِینَا وَ شِیعَتِنَا وَ أَمَّا الْخُمُسُ فَقَسَمَهُ اللَّهُ لَنَا وَ لِمَوَالِینَا وَ أَشْیَاعِنَا کَمَا تَرَی فِی کِتَابِ اللَّهِ قَالَ عُمَرُ فَمَا لِسَائِرِ الْمُهَاجِرِینَ وَ الْأَنْصَارِ وَ التَّابِعِینَ لَهُمْ بِإِحْسَانٍ قَالَتْ فَاطِمَهًُْ (سلام الله علیها) إِنْ کَانُوا مَوَالِیَنَا وَ أَشْیَاعَنَا فَلَهُمُ الصَّدَقَاتُ الَّتِی قَسَمَهَا وَ أَوْجَبَهَا فِی کِتَابِهِ فَقَالَ عَزَّوَجَلَّ إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَ الْمَساکِینِ وَ الْعامِلِینَ عَلَیْها وَ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَ فِی الرِّقابِ ...
امام صادق (علیه السلام)- مفضّل‌بن‌عمر گوید: مولایم امام صادق (علیه السلام) فرمود: «هنگامی‌که ابوبکر خلافت را به دست گرفت»، عمر به او گفت: «... علی و اهل بیتش را از خمس و فیء و فدک منع کن». ... امام علی (علیه السلام) به فاطمه (سلام الله علیها) فرمود: «پیش ابوبکر برو و فدک را برای او یاد آور شو». پس فاطمه (سلام الله علیها) پیش او رفت و فدک و خمس و فیء را برای او یاد آور شد. ... عمر گفت: «پس تمام خمس و فیء از آن شما و پیروانتان است»؟ فاطمه (سلام الله علیها) فرمود: «و امّا فدک، خداوند آن را فقط بر من و فرزندانم واجب کرده است، و پیروان ما از آن سهمی نمی برند. و امّا خمس، خداوند آن را بین ما و شیعیان ما آنگونه که در قرآن آمده است تقسیم کرد». عمر گفت: «پس بقیّه‌ی مهاجرین و انصار و کسانی که به خوبی از ایشان تبعیت کردند چه می شوند»؟ فاطمه (سلام الله علیها) فرمود: «اگر پیروان ما باشند، از صدقاتی که خداوند آن را تقسیم کرده است و در قرآن واجب کرده است سهمی دارند. خداوند عزّوجلّ می فرماید: إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَرَاء وَ المَسَاکِینِ وَ الْعَامِلِینَ عَلَیْهَا وَ المُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَ فِی الرِّقَاب وَ الْغَارِمِینَ فی سَبِیلِ اللهِ وَ ابن السَّبِیلِ فَرِیضَةً مِّنَ اللهِ».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۶، ص۲۰۲ مستدرک الوسایل، ج۷، ص۲۹۰/ بحار الأنوار، ج۲۹، ص۱۹۴
الصّادق (علیه السلام)- وَ الصَّدَقَاتُ تَتَجَزَّی ثَمَانِیَهًَْ أَجْزَاءٍ فَیُعْطَی کُلُ إِنْسَانٍ مِنْ هَذِهِ الثَّمَانِیَهًِْ عَلَی قَدْرِ مَا یَحْتَاجُونَ إِلَیْهِ بِلَا إِسْرَافٍ وَ لَا تَقْتِیرٍ یَقُومُ فِی ذَلِکَ الْإِمَامُ یَعْمَلُ بِمَا فِیهِ الصَّلَاحُ.
امام صادق (علیه السلام)- صدقات به هشت قسمت تقسیم میشود. به هر انسانی از این هشت قسمت مبلغی به‌اندازه‌ی نیازش و بدون اسراف یا بخل ورزی، داده میشود. این‌کار بر عهده‌ی امام (علیه السلام) است و به صلاح‌دید خود عمل می‌کند.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۶، ص۲۰۲ بحار الأنوار، ج۹۳، ص۶۳/ البرهان/ القمی، ج۱، ص۲۹۹/ نور الثقلین
أمیرالمؤمنین (علیه السلام)- تَفْسِیرِ النُّعْمَانِیّ عَن عَلِیٍّ (علیه السلام) فِی بَیَانِ أسْبَابِ مَعَایِشِ الْخَلْقِ قَالَ: وَ أَمَّا وَجْهُ الصَّدَقَاتِ فَإِنَّمَا هِیَ لِأَقْوَامٍ لَیْسَ لَهُمْ فِی الْإِمَارَهًِْ نَصِیبٌ وَ لَا فِی الْعِمَارَهًِْ حَظٌّ وَ لَا فِی التِّجَارَهًِْ مَالٌ وَ لَا فِی الْإِجَارَهًِْ مَعْرِفَهًٌْ وَ قُدْرَهًٌْ فَفَرَضَ اللَّهُ فِی أَمْوَالِ الْأَغْنِیَاءِ مَا یَقُوتُهُمْ وَ یَقُومُ بِهِ أَوَدُهُمْ إِلَی أَنْ قَالَ ثُمَّ بَیَّنَ سُبْحَانَهُ لِمَنْ هَذِهِ الصَّدَقَاتُ فَقَالَ إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَ الْمَساکِینِ ... فَأَعْلَمَنَا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) لَمْ یَضَعْ شَیْئاً مِنَ الْفَرَائِضِ إِلَّا فِی مَوَاضِعِهَا بِأَمْرِ اللَّهِ وَ مُقْتَضَی الصَّلَاحِ فِی الْکَثْرَهًِْ وَ الْقِلَّهًْ.
امام علی (علیه السلام)- تفسیر نعمانی از علی (علیه السلام) درباره‌ی بیان راههای زندگی مردم این‌گونه روایت کرد: ... امّا وجه دیگر از اسباب زندگانی صدقات است که برای گروه‌هایی است که نه توان امرکردن دارند و نه عمارتی (کاری) دارند و نه برای تجارت مالی دارند و نه در تخصّص‌های جامعه شناخت و توانایی دارند. لذا خداوند متعال واجب کرد که در اموال اغنیا بخشی برای سیرکردن آن‌ها و برآوردن اسباب معاششان اختصاص یابد. ... سپس بیان می‌کند که صدقات برای کیست؛ إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَ الْمساکِینِ، سپس به ما خبر می‌دهد که رسول خدا (صلی الله علیه و آله) تمام واجبات را چه در کم و چه در زیاد به امر خداوند سبحان و به اقتضای مصلحت در جای خود قرار داده است».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۶، ص۲۰۲ وسایل الشیعهًْ، ج۹، ص۲۱۳/ بحار الأنوار، ج۹۰، ص۴۹
الصّادق (علیه السلام)- عَنْ عِیصِ بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: إِنَّ أُنَاساً مِنْ بَنِی‌هَاشِمٍ أَتَوْا رَسُولَ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) فَسَأَلُوهُ أَنْ یَسْتَعْمِلَهُمْ عَلَی صَدَقَاتِ الْمَوَاشِی وَ قَالُوا یَکُونُ لَنَا هَذَا السَّهْمُ الَّذِی جَعَلَ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ لِلْعَامِلِینَ عَلَیْهَا فَنَحْنُ أَوْلَی بِهِ فَقَالَ رَسُولُ‌اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) یَا بَنِی عَبْدِ‌الْمُطَّلِبِ إِنَّ الصَّدَقَهًَْ لَا تَحِلُ لِی وَ لَا لَکُمْ وَ لَکِنِّی قَدْ وُعِدْتُ الشَّفَاعَهًَْ ثُمَّ قَالَ أَبُوعَبْدِ‌اللَّهِ (علیه السلام) اشْهَدُوا لَقَدْ وُعِدَهَا فَمَا ظَنُّکُمْ یَا بَنِی عَبْدِ‌الْمُطَّلِبِ إِذَا أَخَذْتُ بِحَلْقَهًِْ بَابِ الْجَنَّهًِْ أَ تَرَوْنِی مُؤْثِراً عَلَیْکُمْ غَیْرَکُمْ.
امام صادق (علیه السلام)- عیص‌بن‌قاسم نقل می‌کند: امام صادق (علیه السلام) فرمود: «گروهی از بنی‌هاشم نزد رسول خدا (صلی الله علیه و آله) آمدند و از او خواستند که آنان را به‌عنوان مسئول جمع‌آوری صدقات چهارپایان و شتران بگمارد». آنان گفتند: «این سهمی که خدا برای مسئولین جمع‌آوری آن و المُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ قرار داده است برای ما باشد. چرا که ما به آن شایسته‌تریم». رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود: «ای فرزندان عبدالمطلّب! صدقه برای من و شما جایز نیست، امّا خدا مرا به شفاعت وعده داده است». سپس امام صادق (علیه السلام) فرمود: «من گواهی می‌دهم که به او وعده داده شده است». هرگاه حلقه در رحمت الهی را گرفتم، دیگران را بر شما ترجیح خواهم داد.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۶، ص۲۰۲ تهذیب الأحکام، ج۴، ص۵۸/ البرهان/ نور الثقلین
الرّضا (علیه السلام)- عَنِ الرَّیَّانِ‌بْنِ‌الصَّلْتِ عَنِ الرِّضَا (علیه السلام) فِی حَدِیثٍ طَوِیلٍ قَالَ: فَلَمَّا جَاءَتْ قِصَّهًُْ الصَّدَقَهًِْ نَزَّهَ نَفْسَهُ وَ رَسُولَهُ (صلی الله علیه و آله) وَ نَزَّهَ أَهْلَ بَیْتِهِ فَقَالَ إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَ الْمَساکِینِ ... ثُمَّ قَالَ فَلَمَّا نَزَّهَ نَفْسَهُ عَنِ الصَّدَقَهًِْ وَ نَزَّهَ رَسُولَهُ (صلی الله علیه و آله) وَ نَزَّهَ أَهْلَ بَیْتِهِ لَا بَلْ حَرَّمَ عَلَیْهِمْ لِأَنَّ الصَّدَقَهًَْ مُحَرَّمَهًٌْ عَلَی مُحَمَّدٍ (صلی الله علیه و آله) وَ هِیَ أَوْسَاخُ أَیْدِی النَّاسِ لَا تَحِلُّ لَهُمْ لِأَنَّهُمْ طُهِّرُوا مِنْ کُلِّ دَنَسٍ وَ وَسَخٍ.
امام رضا (علیه السلام)- ریّان‌بن‌صلت از امام رضا (علیه السلام) در حدیثی طولانی این‌گونه نقل کرد: امام (علیه السلام) فرمود: «امّا در قضیّه‌ی صدقات هم خود را منزّه دانسته و هم رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) و اهل بیتش (را، خداوند میفرماید: إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَ المَساکِین، ... خود را از صدقه منزّه دانست و پیامبر (صلی الله علیه و آله) و اهل بیتش (را نیز منزّه دانست بلکه بر آنان حرام نمود، زیرا صدقه (زکات واجب) بر محمّد و آل او (حرام است، زکات در واقع چرک‌های دست مردم است و بر آنان حلال نیست، زیرا آنان از هر کثیف و پلیدی پاک شده‌اند».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۶، ص۲۰۴ وسایل الشیعهًْ، ج۹، ص۵۱۵/ بحار الأنوار، ج۹۳، ص۷۲/ تحف العقول، ص۴۳۴/ الأمالی للصدوق، ص۵۳۱/ بشارهًْ المصطفی، ص۲۳۴/ عیون أخبار الرضا (ج۱، ص۲۳۷
الصّادق (علیه السلام)- وَ یَکُفُّ اللَّهُ جَلَّ جَلَالُهُ نَبِیَّهُ (صلی الله علیه و آله) وَ أَقْرِبَاءَهُ عَنْ صَدَقَاتِ النَّاسِ وَ أَوْسَاخِهِمْ فَهَذَا سَبِیلُ الصَّدَقَاتِ.
امام صادق (علیه السلام)- خداوند متعال پیامبر خود و خویشان او را از [دریافت] صدقه‌های اموال مردم و پلیدی آن‌ها بازداشته است.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۶، ص۲۰۴ بحار الأنوار، ج۹۳، ص۲۰۴/ تحف العقول، ص۳۳۹/ مستدرک الوسایل، ج۷، ص۳۰۵
الصّادق (علیه السلام)- عَنْ أَبِی‌أُسَامَهًَْ‌زَیْدٍ‌الشَّحَّامِ عَنْ أَبِی‌عَبْدِ‌اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ سَأَلْتُهُ عَنِ الصَّدَقَهًِْ الَّتِی حُرِّمَتْ عَلَیْهِمْ فَقَالَ هِیَ الزَّکَاهًُْ الْمَفْرُوضَهًُْ وَ لَمْ یُحَرَّمْ عَلَیْنَا صَدَقَهًُْ بَعْضِنَا عَلَی بَعْض.
امام صادق (علیه السلام)- ابواسامه زید شحّام گوید: از امام صادق (علیه السلام) درباره‌ی صدقهای که بر آن‌ها (سادات) حرام است، پرسیدم. فرمود: «آن، زکات واجب است و بر ما صدقه‌ی خودمان به یکدیگر، حرام نیست (سادات می‌توانند به سادات صدقه بدهند)».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۶، ص۲۰۴ وسایل الشیعهًْ، ج۹، ص۲۷۴/ نور الثقلین
الباقر (علیه السلام)- لَا تَحِلُّ الصَّدَقَهًُْ لِبَنِی‌هَاشِمٍ إِلَّا فِی وَجْهَیْنِ إِنْ کَانُوا عُطَاشَی وَ أَصَابُوا مَاءً فَشَرِبُوا وَ صَدَقَهًُْ بَعْضِهِمْ عَلَی بَعْض.
امام باقر (علیه السلام)- صدقه‌گرفتن بر سادات حلال نیست مگر در دو مورد یکی‌آنکه تشنه باشند و بر آبی برخورد نموده و بنوشند و دیگر صدقه‌ی خود سادات بر یکدیگر.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۶، ص۲۰۴ الخصال، ج۱، ص۶۲/ نور الثقلین
الصّادق (علیه السلام)- لَا تَحِلُّ الصَّدَقَهًُْ لِوُلْدِ الْعَبَّاسِ وَ لَا لِنُظَرَائِهِمْ مِنْ بَنِی‌هَاشِمٍ.
امام صادق (علیه السلام)- صدقه بر فرزندان عبّاس حلال نیست و بر کسانی که مانند آن‌ها از بنی‌هاشم هستند، [نیز حلال نیست].
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۶، ص۲۰۴ تهذیب الأحکام، ج۴، ص۵۹/ نور الثقلین
الصّادق (علیه السلام)- وَ لَا یُعْطَی الزَّکَاهًُْ إِلَّا أَهْلَ الْوَلَایَهًِْ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ قِیلَ لَهُ فَإِذَا لَمْ یَکُنْ بِالْمَوْضِعِ وَلِیٌّ مُحْتَاجٌ إِلَیْهَا قَالَ یُبْعَثُ بِهَا إِلَی مَوْضِعٍ آخَرَ فَیُقْسَمُ فِی أَهْلِ الْوَلَایَهًِْ وَ لَا یُعْطَی {لَا تُعْطِ} قَوْماً إِنْ دَعَوْتَهُمْ إِلَی أَمْرِکَ لَمْ یُجِیبُوکَ وَ لَوْ کَانَ الذَّبْحُ وَ أَهْوَی بِیَدِهِ إِلَی حَلْقِهِ قِیلَ لَهُ فَإِذَا لَمْ یُوجَدْ مُؤْمِنٌ مُسْتَحِقٌّ قَالَ یُعْطَی الْمُسْتَضْعَفُونَ الَّذِینَ لَا یَنْصِبُونَ وَ یُعْطَی الْمُؤْمِنُ مِنَ الزَّکَاهًِْ مَا یَأْکُلُ مِنْهُ وَ یَشْرَبُ وَ یَکْتَسِی وَ یَتَزَوَّجُ وَ یَحُجُّ وَ یَتَصَدَّقُ وَ یُوفِی دَیْنَهُ.
امام صادق (علیه السلام)- در کتاب بحارالانوار از امام صادق (علیه السلام) آمده است که فرمود: «و زکات فقط به مؤمنانی که اهل ولایت هستند داده می شود». به او گفته شد: «اگر در آن مکان اهل ولایتی نباشد که نیازمند زکات باشد»؟ فرمود: «مال زکات به مکان دیگری فرستاده می شود تا در میان اهل ولایت تقسیم گردد و به مردمی که اگر آن‌ها را برای کاری فراخواندی و دعوت را اجابت نکردند، حتّی اگر کشته شوند و با دستش به گلویش اشاره کرد زکات داده نمی شود». به او گفتند: «اگر مؤمن مستحّقی نباشد»؟ فرمود: «به مستضعفانی که کسی کاری به آن‌ها محوّل نمی کند و از کارکردن ناتوانند داده می شود. و به مؤمن از زکات آن اندازه داده می شود که از آن بخورد و بیاشامد و بپوشد و همسر اختیار کند و به حج خانه خدا برود و صدقه بدهد و دین و قرض خود را بپردازد».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۶، ص۲۰۴ بحار الأنوار، ج۹۳، ص۷۰/ دعایم الإسلام، ج۱، ص۲۶۰
الصّادق (علیه السلام)- عَنْ أَبِی‌بَصِیرٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی‌عَبْدِ‌اللَّهِ (علیه السلام) قَوْلُ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَ الْمَساکِینِ قَالَ الْفَقِیرُ الَّذِی لَا یَسْأَلُ النَّاسَ وَ الْمِسْکِینُ أَجْهَدُ مِنْهُ وَ الْبَائِسُ‌أَجْهَدُهُمْ فَکُلُّ مَا فَرَضَ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ عَلَیْکَ فَإِعْلَانُهُ أَفْضَلُ مِنْ إِسْرَارِهِ وَ کُلُّ مَا کَانَ تَطَوُّعاً فَإِسْرَارُهُ أَفْضَلُ مِنْ إِعْلَانِهِ وَ لَوْ أَنَّ رَجُلًا یَحْمِلُ زَکَاهًَْ مَالِهِ عَلَی عَاتِقِهِ فَقَسَمَهَا عَلَانِیَهًًْ کَانَ ذَلِکَ حَسَناً جَمِیلًا.
امام صادق (علیه السلام)- ابوبصیر گوید: به امام صادق (علیه السلام) عرض کردم: «این کلام خدای عزّوجلّ: إنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاء وَالْمسَاکِینِ به چه معناست»؟ فرمود: «فقیری که از مردم طلب کمک نمیکند و مسکین کسی است که از مردم طلب کمک می‌کند و بیچاره‌ترین آنان است و هرچه را خدای عزّوجلّ بر تو واجب کرده است، اظهار آن از مخفی نگهداشتن آن بهتر است و هرچه داوطلبانه باشد، مخفی نگهداشتن آن از آشکار ساختن آن بهتر است و اگر انسان، زکات مالش را بر دوشش حمل کند و به‌طور آشکار تقسیم کند، این‌کار او نیکو و زیبا است».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۶، ص۲۰۶ الکافی، ج۳، ص۵۰۱/ نور الثقلین/ وسایل الشیعهًْ، ج۹، ص۳۰۹/ تهذیب الأحکام، ج۴، ص۱۰۴/ البرهان
الصّادق (علیه السلام)- الْفَقِیرُ الَّذِی لَا یَسْأَلُ النَّاسَ وَ الْمِسْکِینُ أَجْهَدُ مِنْهُ وَ الْبَائِسُ أَجْهَدُهُمْ.
امام صادق (علیه السلام)- فقیر کسی است که طلب کمک نمیکند و مسکین کسی است که حال او بدتر است، و طلب کمک می‌کند.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۶، ص۲۰۶ الکافی، ج۳، ص۵۰۱/ نور الثقلین/ وسایل الشیعهًْ، ج۹، ص۳۰۹/ تهذیب الأحکام، ج۴، ص۱۰۴/ البرهان
الصّادق (علیه السلام)- الْفَقِیرُ الَّذِی لَا یَسْأَلُ وَ الْمِسْکِینُ أَجْهَدُ مِنْهُ وَ الْبَائِسُ الْفَقِیرُ أَجْهَدُ مِنْهُمَا حَالًا.
امام صادق (علیه السلام)- فقیر کسی است که طلب کمک نمیکند، و حال مسکین از او بدتر است و بائس فقیر کسی است که از همه‌ی آنان بیچاره تر است.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۶، ص۲۰۶ بحار الأنوار، ج۹۳، ص۷۰
الصّادق (علیه السلام)- الْفُقَرَاءُ هُمُ الَّذِینَ لَا یَسْأَلُونَ وَ عَلَیْهِمْ مَئُونَاتٌ مِنْ عِیَالِهِمْ وَ الدَّلِیلُ عَلَی أَنَّهُمْ هُمُ الَّذِینَ لَا یَسْأَلُونَ قَوْلُ اللَّهِ فِی سُورَهًِْ الْبَقَرَهًِْ لِلْفُقَراءِ الَّذِینَ أُحْصِرُوا فِی سَبِیلِ اللهِ لا یَسْتَطِیعُونَ ضَرْباً فِی الْأَرْضِ یَحْسَبُهُمُ الْجاهِلُ أَغْنِیاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ تَعْرِفُهُمْ بِسِیماهُمْ لا یَسْئَلُونَ النَّاسَ إِلْحافاً وَ الْمَساکِینِ هُمْ أَهْلُ الزَّمَانَهًِْ مِنَ الْعُمْیَانِ وَ الْعُرْجَانِ وَ الْمَجْذُومِینَ وَ جَمِیعِ أَصْنَافِ الزَّمْنَی الرِّجَالِ وَ النِّسَاءِ وَ الصِّبْیَانِ.
امام صادق (علیه السلام)- فقراء همان کسانی هستند که کمک نمی‌طلبند و هزینه‌ی خانواده‌هایشان به دوش آنان است و دلیل براینکه آنان کمک نمی‌طلبند و هزینه‌ی خانواده‌هایشان بر دوش آنان است، این کلام خدای متعال در سوره‌ی بقره است: [انفاقِ شما، مخصوصاً باید] برای نیازمندانی باشد که در راه خدا، در تنگنا قرار گرفته‌اند [و توجّه به آیین خدا، آن‌ها را از وطن‌های خویش آواره ساخته و شرکت در میدانِ جهاد، به آن‌ها اجازه نمی‌دهد تا برای تأمین هزینه زندگی، دست به کسب و تجارتی بزنند] نمی‌توانند مسافرتی کنند [و سرمایه‌ای به دست آورند] و از شدّت خویشتن‌داری، افراد ناآگاه آن‌ها را بی‌نیاز می‌پندارند امّا آن‌ها را از چهره‌هایشان می‌شناسی و هرگز با اصرار چیزی از مردم نمی‌خواهند. [این است مشخّصات آن‌ها]!. (بقره/۲۷۲). و مساکین؛ منظور از آنان کسانی هستند که به عیوب مزمن مبتلا هستند مانند نابینایان و لنگان و جذامی‌ها و همه‌ی انواع آنان از مردان و زنان و کودکان.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۶، ص۲۰۶ بحار الأنوار، ج۹۳، ص۶۱/ القمی، ج۱، ص۲۹۸/ نور الثقلین/ البرهان/ بحار الأنوار، ج۹۳، ص۶۳
ابن‌عبّاس (رحمة الله علیه)- إِنَّ الْفَقِیرَ هُوَ الْمُتَعَفِّفُ الَّذِی لَا یَسْأَلُ وَ الْمِسْکِینَ الَّذِی یَسْأَلُ.
ابن‌عبّاس (رحمة الله علیه)- فقیر همان شخص باحیایی است که درخواست نمیکند و مسکین کسی است که درخواست می‌کند (گدایی می‌کند).
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۶، ص۲۰۶ نور الثقلین
الرّسول (صلی الله علیه و آله)- لَیْسَ الْمِسْکِینُ الَّذِی تَرُدُّهُ الْأَکْلَهًُْ وَ الْأَکْلَتَانِ وَ التَّمْرَهًُْ وَ التَّمْرَتَانِ وَ لَکِنَّ الْمِسْکِینَ الَّذِی لَا یَجِدُ غِنًی فَیُغْنِیَهُ وَ لَا یَسْأَلُ النَّاسَ شَیْئاً وَ لَا یُفْطَنُ بِهِ فَیُتَصَدَّقَ عَلَیْهِ.
پیامبر (صلی الله علیه و آله)- مسکین آن کسی نیست که یک‌بار و دوبار خوردن و یکی و دوتا خرما برای او کافی باشد. بلکه مسکین کسی است که هیچ ثروتی نمی‌یابد که بی‌نیازش کند و از مردم هم چیزی درخواست نمیکند (گدایی نمیکند) و مردم هم از حال او آگاه نمی‌شوند که به او صدقه بدهند.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۶، ص۲۰۶ نور الثقلین
الصّادق (علیه السلام)- وَ الْعامِلِینَ عَلَیْها هُمُ السُّعَاهًُْ وَ الْجُبَاهًُْ فِی أَخْذِهَا وَ جَمْعِهَا وَ حِفْظِهَا حَتَّی یُؤَدُّوهَا إِلَی مَنْ یَقْسِمُهَا.
امام صادق (علیه السلام)- وَ الْعَامِلِینَ عَلَیْهَا؛ منظور از آنان کسانی هستند که متولّی جمع‌آوری صدقات و محافظت از آن هستند تا به قسمت‌کنندگان آن برسد.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۶، ص۲۰۶ بحار الأنوار، ج۹۳، ص۶۱/ القمی، ج۱، ص۲۹۸/ نور الثقلین/ البرهان/ القمی، ج۱، ص۲۹۹
الباقر (علیه السلام)- عَنْ مُحَمَّدِ‌بْنِ‌مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی‌جَعْفَرٍ (علیه السلام) فِی قَوْلِهِ وَ الْعامِلِینَ عَلَیْها قَالَ هُمُ السُّعَاهًُْ.
امام باقر (علیه السلام)- محمّدبن‌مسلم از امام باقر (علیه السلام) روایت کرده است که درباره‌ی این کلام خدای تبارک‌وتعالی: وَ الْعَامِلِینَ عَلَیْهَ، فرمود: «آنان کارگزاران [جمع‌آوری زکات و صدقات] هستند.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۶، ص۲۰۸ بحار الأنوار، ج۹۳، ص۵۷/ مستدرک الوسایل، ج۷، ص۱۰۲/ البرهان
الصّادق (علیه السلام)- وَ الْعامِلِینَ عَلَیْها قَالَ هُمُ السُّعَاهًُْ عَلَیْهَا یُعْطِیهِمُ الْإِمَامُ مِنَ الصَّدَقَهًِْ بِقَدْرِ مَا یَرَاهُ لَیْسَ فِی ذَلِکَ تَوْقِیتٌ عَلَیْهِ.
امام صادق (علیه السلام)- وَ الْعامِلِینَ عَلَیْها؛ آنان کسانی هستند که در جمع‌آوری زکات می کوشند و امام هر اندازه که روا بداند به آنان می‌دهد. در این خصوص زمان و اندازه‌ای مشخص نشده است.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۶، ص۲۰۸ بحار الأنوار، ج۹۳، ص۷۰/ مستدرک الوسایل، ج۷، ص۱۰۴/ دعایم الإسلام، ج۱، ص۲۶۰
الباقر (علیه السلام)- عَنْ زُرَارَهًَْ عَنْ أَبِی‌جَعْفَرٍ (علیه السلام) قَالَ سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ وَ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ قَالَ هُمْ قَوْمٌ وَحَّدُوا اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ وَ خَلَعُوا عِبَادَهًَْ مَنْ یُعْبَدُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَ شَهِدُوا أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) وَ هُمْ فِی ذَلِکَ شُکَّاکٌ فِی بَعْضِ مَا جَاءَ بِهِ مُحَمَّدٌ (صلی الله علیه و آله) فَأَمَرَ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ نَبِیَّهُ (صلی الله علیه و آله) أَنْ یَتَأَلَّفَهُمْ بِالْمَالِ وَ الْعَطَاءِ لِکَیْ یَحْسُنَ إِسْلَامُهُمْ وَ یَثْبُتُوا عَلَی دِینِهِمُ الَّذِی دَخَلُوا فِیهِ وَ أَقَرُّوا بِهِ وَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) یَوْمَ حُنَیْنٍ تَأَلَّفَ رُؤَسَاءَ الْعَرَبِ مِنْ قُرَیْشٍ وَ سَائِرِ مُضَرَ مِنْهُمْ أَبُوسُفْیَانَ‌بْنُ‌حَرْبٍ وَ عُیَیْنَهًُْ‌بْنُ‌حُصَیْنٍ الْفَزَارِیُّ وَ أَشْبَاهُهُمْ مِنَ النَّاسِ فَغَضِبَتِ الْأَنْصَارُ وَ اجْتَمَعَتْ إِلَی سَعْدِ‌بْنِ‌عُبَادَهًَْ فَانْطَلَقَ بِهِمْ إِلَی رَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) بِالْجِعْرَانَهًِْ فَقَالَ یَا رَسُولَ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) أَ‌تَأْذَنُ لِی فِی الْکَلَامِ فَقَالَ نَعَمْ فَقَالَ إِنْ کَانَ هَذَا الْأَمْرُ مِنْ هَذِهِ الْأَمْوَالِ الَّتِی قَسَمْتَ بَیْنَ قَوْمِکَ شَیْئاً أَنْزَلَهُ اللَّهُ رَضِینَا وَ إِنْ کَانَ غَیْرَ ذَلِکَ لَمْ نَرْضَ قَالَ زُرَارَهًُْ وَ سَمِعْتُ أَبَاجَعْفَر (علیه السلام) یَقُولُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) یَا مَعْشَرَ الْأَنْصَارِ أَ‌کُلُّکُمْ عَلَی قَوْلِ سَیِّدِکُمْ سَعْدٍ فَقَالُوا سَیِّدُنَا اللَّهُ وَ رَسُولُهُ (صلی الله علیه و آله) ثُمَّ قَالُوا فِی الثَّالِثَهًِْ نَحْنُ عَلَی مِثْلِ قَوْلِهِ وَ رَأْیِهِ قَالَ زُرَارَهًُْ فَسَمِعْتُ أَبَاجَعْفَرٍ (علیه السلام) یَقُولُ فَحَطَّ اللَّهُ نُورَهُمْ وَ فَرَضَ اللَّهُ لِلْمُؤَلَّفَهًِْ قُلُوبُهُمْ سَهْماً فِی الْقُرْآنِ.
امام باقر (علیه السلام)- زراره گوید: از امام باقر (علیه السلام) درباره‌ی این کلام خدای عزّوجلّ: و المُؤلَّفةِ قُلُوبُهُمْ، پرسیدم. فرمود: «آنان قومی هستند که خدای عزّوجلّ را یگانه پنداشتند و از مشرکان جدا شدند و گواهی داده‌اند که خدایی جز الله نیست و اینکه محمّد (صلی الله علیه و آله) رسول خداست و آنان در برخی از آنچه محمّد (صلی الله علیه و آله) آورده است شک دارند. پس خدای عزّوجلّ به پیامبرش (صلی الله علیه و آله) دستور داده است که آنان را به‌وسیله‌ی مال و صله جذب کند تا اسلامشان نیکو شود و بر دینشان که به آن گرویده‌اند و به آن اقرار کرده‌اند، باقی بمانند و همانا رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در روز [جنگ] حنین، دل رؤسای عرب از قبیله‌ی قریش و سایر قبایل مُضرّ را به دست آورد و از جمله‌ی آنان ابوسفیان‌بن‌حرب، عُیینه‌بن‌حصن فَزاری، و مانند آن‌ها از مردم بودند. پس انصار به خشم آمدند و نزد سعدبن‌عُباده گرد هم آمدند. وی آنان را نزد رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در جِعْرانه برد و گفت: «ای رسول خدا! آیا به من اجازه می‌دهی سخن بگویم»؟ فرمود: «بلی». گفت: «اگر امر تقسیم اموال در میان قومت، چیزی باشد که خدا آن را نازل کرده، با آن موافقیم و اگر غیر از این باشد، موافق نیستیم». زراره گوید: از امام باقر (علیه السلام) شنیدم که فرمود: رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود: «ای گروه انصار! آیا همه‌تان با قول سرورتان سعد موافق هستید»؟ گفتند: «سرور ما خدا و رسولش (صلی الله علیه و آله) است». و سه مرتبه گفتند: «ما با قول و نظر او موافقیم». زراره گفت: از امام باقر (علیه السلام) شنیدم که فرمود: «پس خدا نورشان را از بین برد و برای الْمؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ در قرآن سهمی را قرار داده است».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۶، ص۲۰۸ الکافی، ج۲، ص۴۱۱/ البرهان/ نور الثقلین/ العیاشی، ج۲، ص۹۱/ مستدرک الوسایل، ج۷، ص۱۰۲
الصّادق (علیه السلام)- وَ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ قَوْمٌ وَحَّدُوا اللَّهَ وَ لَمْ تَدْخُلِ الْمَعْرِفَهًُْ قُلُوبَهُمْ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) فَکَانَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) یَتَأَلَّفُهُمْ وَ یُعَلِّمُهُمْ کَیْمَا یَعْرِفُوا فَجَعَلَ اللَّهُ لَهُمْ نَصِیباً فِی الصَّدَقَاتِ لِکَیْ یَعْرِفُوا وَ یَرْغَبُوا.
امام صادق (علیه السلام)- وَ الْمؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ؛ آنان عبارت هستند از: قومی که خدا را یگانه پنداشتند امّا معرفت در دل آنان جای نگرفته است که محمّد (صلی الله علیه و آله) رسول خداست، پس رسول خدا (صلی الله علیه و آله) آنان را جذب می‌کرد و به آنان می‌آموخت تا حق را بشناسند، پس خدا بهره‌ای از صدقات را برای آنان قرار داده است تا به اسلام تشویق شوند.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۶، ص۲۰۸ بحار الأنوار، ج۹۳، ص۶۱/ القمی، ج۱، ص۲۹۸/ نور الثقلین/ البرهان/ القمی، ج۱، ص۲۹۹
الباقر (علیه السلام)- فِی رَوَایَهًِْ أَبِی‌الجَارُودِ عَن أَبِی‌جَعفَر (علیه السلام) قَالَ: الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ أَبُوسُفْیَانَ‌بْنُ‌حَرْبِ‌بْنِ‌أُمَیَّهًَْ وَ سُهَیْلُ‌بْنُ‌عَمْرٍو وَ هُوَ مِنْ بَنِی‌عَامِرِ‌بْنِ‌لُؤَیٍّ وَ هَمَّامُ‌بْنُ‌عَمْرٍو وَ أَخُوهُ وَ صَفْوَانُ‌بْنُ‌أُمَیَّهًَْ‌بْنِ‌خَلَفٍ الْقُرَشِیُّ ثُمَّ الْجُمَحِیُّ وَ الْأَقْرَعُ‌بْنُ‌حَابِسٍ التَّمِیمِیُّ ثُمَّ أَحَدُ بَنِی‌حَازِمٍ وَ عُیَیْنَهًُْ‌بْنُ‌حِصْنٍ الْفَزَارِیُّ وَ مَالِکُ‌بْنُ‌عَوْفٍ وَ عَلْقَمَهًُْ‌بْنُ‌عَلَانَهًَْ بَلَغَنِی أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) کَانَ یُعْطِی الرَّجُلَ مِنْهُمْ مِائَهًًْ مِنَ الْإِبِلِ وَ رُعَاتِهَا وَ أَکْثَرَ مِنْ ذَلِکَ وَ أَقَلَّ.
امام باقر (علیه السلام)- در روایت ابوالجارود آمده است: امام باقر (علیه السلام) فرمود: وَ المُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ؛ یعنی ابوسفیان‌بن‌حرب‌بن‌امیّه، و سهیل‌بن‌عمرو، که از بنی‌عامربن‌لُوی بود و هَمّام‌بن‌عمرو و برادرش، و صفوان‌بن‌امیّهًْ‌بن‌خلف قرشی سپس جُمحی، و اقرع‌بن‌حابس تمیمی، سپس یکی از بنی‌حازم و عُیینهًْ‌بن‌حِصْن فزاری و مالک‌بن‌عوف و علقمهًْ‌بن‌عُلاثه و به من خبر رسید که رسول خدا (صلی الله علیه و آله) به هرکدام از آنان صد شتر با شتربانان آن‌ها، یا بیشتر یا کمتر میداد.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۶، ص۲۰۸ بحار الأنوار، ج۲۲، ص۹۴/ نور الثقلین/ بحار الأنوار، ج۹۳، ص۶۲/ البرهان/ القمی، ج۱، ص۲۹۹
الصّادق (علیه السلام)- وَ إِنَّمَا یُعْطِی مَنْ لَا یَعْرِفُ لِیَرْغَبَ فِی الدِّینِ فَیَثْبُتَ عَلَیْهِ.
امام صادق (علیه السلام)- همانا او به کسی‌که اسلام‌شناس نباشد می‌دهد تا به اسلام‌آوردن تشویق شود و بر آن استوار بماند.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۶، ص۲۱۰ الکافی، ج۳، ص۴۹۶/ وسایل الشیعهًْ، ج۹، ص۲۰۹/ من لایحضره الفقیه، ج۲، ص۴/ تهذیب الأحکام، ج۴، ص۴۹/ نور الثقلین/ البرهان
الباقر (علیه السلام)- فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ وَ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ قَالَ قَوْمٌ یُتَأَلَّفُونَ عَلَی الْإِسْلَامِ مِنْ رُؤَسَاءِ القَبَائِلِ کَانَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) یُعْطِیهِمْ لِیَتَأَلَّفَهُمْ وَ یَکُونُ ذَلِکَ فِی کُلِ زَمَانٍ إِذَا احْتَاجَ إِلَی ذَلِکَ الْإِمَامُ فَعَلَه.
امام باقر (علیه السلام)- وَ المُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ؛ آنان گروهی از رؤسای قبایل هستند که به‌سوی اسلام جذب می شوند و رسول خدا (صلی الله علیه و آله) به آن‌ها زکات می داد تا آنان را به‌سوی اسلام جذب کند و آن کار در هر زمانی‌که نیاز به انجام آن باشد، توسط امام (علیه السلام) صورت می‌گیرد.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۶، ص۲۱۰ مستدرک الوسایل، ج۷، ص۱۰۴/ دعایم الإسلام، ج۱، ص۲۶۰
الباقر (علیه السلام)- قَالَ أبُوجَعْفَرٍ (علیه السلام) مَا کَانَتِ الْمُؤَلَّفَهًُْ قُلُوبُهُمْ قَطُّ أَکْثَرَ مِنْهُمُ الْیَوْمَ وَ هُمْ قَوْمٌ وَحَّدُوا اللَّهَ وَ خَرَجُوا مِنَ الشِّرْکِ وَ لَمْ تَدْخُلْ مَعْرِفَهًُْ مُحَمَّدٍ رَسُولِ‌اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) قُلُوبَهُمْ وَ مَا جَاءَ بِهِ فَتَأَلَّفَهُمْ رَسُولُ‌اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) وَ تَأَلَّفَهُمُ الْمُؤْمِنُونَ بَعْدَ رَسُولِ‌اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) لِکَیْمَا یَعْرِفُوا.
امام باقر (علیه السلام)- المُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ؛ هیچ‌گاه بیشتر از امروز نبوده‌اند. همانا آنان قومی هستند که خدا را یکتا پنداشتند و از شرک خارج شدند و شناخت اینکه محمّد (صلی الله علیه و آله) رسول خداست و آنچه را آورده است، هنوز در دل‌هایشان جای نگرفته است. پس رسول خدا (صلی الله علیه و آله) دل‌های آنان را جذب کرد و مؤمنان پس از رسول خدا (صلی الله علیه و آله) نیز آنان را جذب کردند تا حقیقت اسلام را بشناسند.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۶، ص۲۱۰ الکافی، ج۲، ص۴۱۲/ البرهان/ نور الثقلین
الباقر (علیه السلام)- مُحَمَّدُ‌بْنُ‌مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی‌جَعْفَرٍ وَ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ قَالَ قَوْمٌ تَأَلَّفَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) وَ قَسَمَ فِیهِمُ الْفَیْءَ قَالَ زُرَارَهًُْ قَالَ أَبُوجَعْفَرٍ (علیه السلام) فَلَمَّا کَانَ فِی قَابِلٍ جَاءُوا بِضِعْفِ الَّذِی أَخَذُوا وَ أَسْلَمَ مِنَ النَّاسِ کَثِیرٌ وَ قَالَ فَقَامَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) خَطِیباً فَقَالَ هَذَا خَیْرٌ أَمِ الَّذِی قُلْتُمْ قَدْ جَاءُوا مِنَ الْإِبِلِ بِکَذَا وَ کَذَا ضِعْفَ مَا أَعْطَیْتُهُمْ وَ قَدْ أَسْلَمَ لِلَّهِ عَالَمٌ وَ نَاسٌ کَثِیرٌ وَ الَّذِی نَفْسُ مُحَمَّدٍ (صلی الله علیه و آله) بِیَدِهِ لَوَدِدْتُ أَنَّ عِنْدِی مَا أُعْطِی کُلَّ إِنْسَانٍ دِیَتَهُ عَلَی أَنْ یُسْلِمَ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ.
امام باقر (علیه السلام)- محمّدبن‌مسلم از ایشان روایت کرده است که درباره: وَ المُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ، فرمود: «آنان قومی هستند که رسول خدا (صلی الله علیه و آله) دل‌های آنان را جذب نمود و اموال را میان آنان تقسیم کرد». [زراره گوید:] امام باقر (علیه السلام) فرمود: «هنگامی‌که سال آینده فرا رسید، دو برابر چیزی را که گرفته بودند آوردند و بسیاری از مردم نیز اسلام آوردند. پس رسول خدا (صلی الله علیه و آله) به ایراد سخنرانی پرداخت و فرمود: «آیا این بهتر است یا چیزی را که گفته بودید. آنان فلان تعداد و فلان تعداد از شتران آورده‌اند [یعنی] دو برابر آنچه را به آنان دادم و مردم بسیاری هم اسلام آورده‌اند، قسم به آنکه جان محمّد (صلی الله علیه و آله) در دست اوست! من دوست دارم آن‌قدر داشته باشم تا دیه‌ی هر انسانی را بدهم، به شرط اینکه تسلیم پروردگار جهانیان باشد».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۶، ص۲۱۰ بحار الأنوار، ج۹۳، ص۵۸/ مستدرک الوسایل، ج۷، ص۱۰۳/ البرهان/ العیاشی، ج۲، ص۹۲
الرّسول (صلی الله علیه و آله)- قَالَ الْحَسَنُ‌بْنُ‌مُوسَی مِنْ غَیْرِ هَذَا الْوَجْهِ أیْضاً رَفَعَهُ، قَالَ رَجُلٌ مِنْهُمْ حِینَ قَسَّمَ النَّبِیُّ (صلی الله علیه و آله) غَنَائِمَ حُنَیْنٍ مَا هَذِهِ الْقِسْمَهًُْ مَا یُرِیدُ اللَّهُ بِهَا فَقَالَ لَهُ بَعْضُهُمْ یَا عَدُوَّ اللَّهِ تَقُولُ هَذَا لِرَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) ثُمَّ جَاءَ إِلَی النَّبِیِّ (صلی الله علیه و آله) فَأَخْبَرَهُ بِمَقَالَتِهِ فَقَالَ (صلی الله علیه و آله) قَدْ أُوذِیَ أَخِی مُوسَی (علیه السلام) بِأَکْثَرَ مِنْ هَذَا فَصَبَرَ قَالَ وَ کَانَ یُعْطِی لِکُلِّ رَجُلٍ مِنَ الْمُؤَلَّفَهًِْ قُلُوبُهُمْ مِائَهًَْ رَاحِلَهًٍْ.
پیامبر (صلی الله علیه و آله)- حسن‌بن‌موسی در حدیثی مرفوع آورده است: هنگامی‌که پیامبر (صلی الله علیه و آله) غنیمت‌های جنگ را چنین تقسیم کرد، مردی از آنان گفت: «این قسمت‌کردن را خدا نمی‌پسندد». برخی از آنان به او گفتند: «ای دشمن خدا! باید این را به رسول خدا (صلی الله علیه و آله) بگویی». سپس نزد پیامبر (صلی الله علیه و آله) آمد و گفته‌اش را به او رساند. فرمود: «همانا برادرم موسی (علیه السلام) بیش از این مورد آزار قرار گرفت و تحمّل کرد». و به هر مردی از المُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ صد تا شتر (مسافرتی) میداد.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۶، ص۲۱۰ بحار الأنوار، ج۲۱، ص۱۷۸/ البرهان
الباقر (علیه السلام)- هُمْ قَوْمٌ یُتَأَلَّفُونَ عَلَی الْإِسْلَامِ مِنْ رُؤَسَاءِ الْقَبَائِلِ کَانَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) یُعْطِیهِمْ لِیَتَأَلَّفَهُمْ.
امام باقر (علیه السلام)- آنان گروهی از رؤسای قبایل هستند که به‌سوی اسلام جذب می شوند و رسول خدا (صلی الله علیه و آله) به آن‌ها زکات می داد تا آنان را به‌سوی اسلام جذب کند.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۶، ص۲۱۲ بحار الأنوار، ج۹۳، ص۷۱
الصّادق (علیه السلام)- سُئِلَ الصَّادِقُ (علیه السلام) عَنْ مُکَاتَبٍ عَجَزَ عَنْ مُکَاتَبَتِهِ وَ قَدْ أَدَّی بَعْضَهَا قَالَ یُؤَدَّی عَنْهُ مِنْ مَالِ الصَّدَقَهًِْ إِنَّ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ یَقُولُ فِی کِتَابِهِ وَ فِی الرِّقابِ.
امام صادق (علیه السلام)- از امام صادق (علیه السلام) درباره‌ی بنده‌ی مقروضی (مکاتب) سؤال شد که نتوانسته است قرض (قسط) خود را ادا کند و مقداری از آن را داده است. فرمود: «آنچه را به عهده‌ی اوست از مال صدقه به او پرداخت شود، چرا که خدای عزّوجلّ میفرماید: وَ فِی الرِّقَاب».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۶، ص۲۱۲ من لایحضره الفقیه، ج۳، ص۱۲۵/ تهذیب الأحکام، ج۸، ص۲۷۵/ وسایل الشیعهًْ، ج۹، ص۲۹۳/ مستدرک الوسایل، ج۷، ص۱۲۷/ بحار الأنوار، ج۹۳، ص۵۹/ البرهان/ نور الثقلین
الباقر (علیه السلام)- فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ وَ فِی الرِّقابِ قَالَ إِذَا جَازَتِ الزَّکَاهًُْ خَمْسَمِائَهًِْ دِرْهَمٍ اشْتَرِ مِنْهَا الْعَبْدَ وَ أَعْتِقْ.
امام باقر (علیه السلام)- وَ فِی الرِّقَاب؛ هرگاه زکات مال از پانصد درهم عبور کرد با آن برده‌ای خریداری می شود و آزاد می گردد.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۶، ص۲۱۲ مستدرک الوسایل، ج۷، ص۱۲۶/ بحار الأنوار، ج۹۳، ص۷۱/ دعایم الإسلام، ج۱، ص۲۶۰
الصّادق (علیه السلام)- وَ فِی الرِّقابِ قَوْمٌ لَزِمَتْهُمْ کَفَّارَاتٌ فِی قَتْلِ الْخَطَإِ وَ فِی الظِّهَارِ وَ فِی الْأَیْمَانِ وَ فِی قَتْلِ الصَّیْدِ فِی الْحَرَمِ وَ لَیْسَ عِنْدَهُمْ مَا یُکَفِّرُونَ وَ هُمْ مُؤْمِنُونَ فَجَعَلَ اللَّهُ لَهُمْ سَهْماً فِی الصَّدَقَاتِ لِیُکَفَّرَ عَنْهُمْ.
امام صادق (علیه السلام)- وَ فِی الرِّقَاب؛ قومی هستند که کفّاره‌ی قتل اشتباه و کفّاره‌ی ظهار و کفّاره‌ی کشتن شکار در حرم و کفّاره‌ی شکستن قسم بر گردن آنان باشد، ولی مبلغ کفّاره را نداشته باشند، درحالی‌که آنان مؤمناند. پس خدا سهمی را از صدقات برای آنان اختصاص داده است تا کفّاره‌ی ایشان باشد.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۶، ص۲۱۲ تهذیب الأحکام، ج۴، ص۵۰/ البرهان/ القمی، ج۱، ص۲۹۹/ بحار الأنوار، ج۹۳، ص۶۳/ نور الثقلین
الصّادق (علیه السلام)- عَنْ زُرَارَهًَْ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی‌عَبْدِ‌اللَّهِ (علیه السلام) عَبْدٌ زَنَی فَقَالَ یُجْلَدُ نِصْفَ الْحَدِّ قُلْتُ فَإِنَّهُ عَادَ قَالَ فَیُضْرَبُ مِثْلَ ذَلِکَ قَالَ قُلْتُ فَإِنَّهُ عَادَ قَالَ لَا یُزَادُ عَلَی نِصْفِ الْحَدِّ قَالَ قُلْتُ فَهَلْ یَجِبُ عَلَیْهِ الرَّجْمُ فِی شَیْءٍ مِنْ فِعْلِهِ قَالَ نَعَمْ یُقْتَلُ فِی الثَّامِنَهًِْ إِنْ فَعَلَ ذَلِکَ ثَمَانَ مَرَّاتٍ قَالَ قُلْتُ فَمَا الْفَرْقُ بَیْنَهُ وَ بَیْنَ الْحُرِّ وَ إِنَّمَا فِعْلُهُمَا وَاحِدٌ قَالَ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی رَحِمَهُ أَنْ یَجْمَعَ عَلَیْهِ رِبْقَ الرِّقِّ وَ حَدَّ الْحُرِّ قَالَ ثُمَّ قَالَ وَ عَلَی إِمَامِ الْمُسْلِمِینَ أَنْ یَدْفَعَ ثَمَنَهُ إِلَی مَوْلَاهُ مِنْ سَهْمِ الرِّقَاب.
امام صادق (علیه السلام)- زراره گوید: به امام صادق (علیه السلام) عرض کردم: «حکم برده‌ای که زنا می‌کند چیست»؟ فرمود: «به‌اندازه‌ی نصف حد شلاق می‌خورد». عرض کردم: «اگر این‌کار را تکرار کند»؟ فرمود: «همان حکم اجرا میشود». عرض کردم: «و اگر باز هم تکرار کند»؟ فرمود: «بیش از نصف حد شلاق نمی‌خورد». عرض کردم: «آیا سنگسارشدن حتّی برای یکی از گناهانش بر او واجب نمیشود»؟ فرمود: «بلی، در هشتمین بار باید کشته شود، یعنی اگر آن کار را هشت بار تکرار کند». عرض کردم: «پس فرق بین او و آزاده چیست، درحالی‌که گناهشان یکی است»؟ فرمود: «خدای عزّوجلّ به او رحم کرده و خواری بردگی و حدّ انسان آزاده را [با هم] بر وی تحمیل نکرد». سپس فرمود: «بر امام مسلمانان واجب است که بهای او را از سهم الرّقاب به اربابش بپردازد».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۶، ص۲۱۲ من لایحضره الفقیه، ج۴، ص۴۴/ البرهان
الرّسول (صلی الله علیه و آله)- أَیُّمَا مُؤْمِنٍ أَوْ مُسْلِمٍ مَاتَ وَ تَرَکَ دَیْناً لَمْ یَکُنْ فِی فَسَادٍ وَ لَا إِسْرَافٍ فَعَلَی الْإِمَامِ أَنْ یَقْضِیَهُ فَإِنْ لَمْ یَقْضِهِ فَعَلَیْهِ إِثْمُ ذَلِکَ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی یَقُولُ إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَ الْمَساکِینِ.. فَهُوَ مِنَ الْغَارِمِینَ وَ لَهُ سَهْمٌ عِنْدَ الْإِمَامِ فَإِنْ حَبَسَهُ فَإِثْمُهُ عَلَیْهِ.
پیامبر (صلی الله علیه و آله)- هر مؤمن یا مسلمانی که بمیرد و وامی در گردن او باشد و آن دین بر اثر فساد و اسراف نبوده باشد بر امام واجب است که دینش را ادا کند، و اگر ادا نکند گناهش به گردن او (امام (علیه السلام)) است. همانا خدا میفرماید: إنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاء وَ الْمسَاکِینِ وَ الْعَامِلِینَ عَلَیْهَا وَ المُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَ فِی الرِّقَآب وَ الْغَارِمِینَ. پس او از بدهکاران است و نزد امام سهمی دارد. و اگر آن را به او ندهد، گناهش به گردن اوست.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۶، ص۲۱۲ الکافی، ج۱، ص۴۰۷/ بحار الأنوار، ج۲۷، ص۲۴۹/ البرهان/ نور الثقلین/ بحار الأنوار، ج۹۳، ص۵۹/ مستدرک الوسایل، ج۷، ص۱۲۷
الکاظم (علیه السلام)- مَنْ طَلَبَ الرِّزْقَ فَغُلِبَ عَلَیْهِ فَلْیَسْتَدِنْ عَلَی اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ وَ عَلَی رَسُولِهِ (صلی الله علیه و آله) مَا یَقُوتُ بِهِ عِیَالَهُ فَإِنْ مَاتَ وَ لَمْ یَقْضِ کَانَ عَلَی الْإِمَامِ قَضَاؤُهُ فَإِنْ لَمْ یَقْضِهِ کَانَ عَلَیْهِ وِزْرُهُ إِنَّ اللَّهَ یَقُولُ إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَ الْمَساکِینِ ... وَ الْغارِمِینَ فَهُوَ فَقِیرٌ مِسْکِینٌ مُغْرَمٌ.
امام کاظم (علیه السلام)- هرکس روزی از راه حلال طلب کند تا بر خود و خانواده‌اش انفاق کند، مانند مجاهد در راه خدای عزّوجلّ است. پس اگر دچار تنگنایی شد، با توکّل به خدا و رسولش (صلی الله علیه و آله) مبالغی را قرض بگیرد که هزینه‌ی خانواده‌اش را تأمین کند. و اگر بمیرد و نتواند آن را ادا کند، بر امام واجب است که آن را ادا کند. و اگر ادا نکرد بار مسئولیت به دوش او (امام (علیه السلام)) است. همانا خدای عزّوجلّ میفرماید: إنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاء وَ المَسَاکِینِ وَ الْعَامِلِینَ عَلَیْهَا تا وَ المُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَ فِی الرِّقَآب وَ الْغَارِمِینَ. پس این، فقیر مسکین بدهکار است.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۶، ص۲۱۴ وسایل الشیعهًْ، ج۹، ص۲۹۶/ البرهان/ تهذیب الأحکام، ج۶، ص۱۸۴/ نور الثقلین/ قرب الإسناد، ص۱۴۶/ الکافی، ج۵، ص۹۳/ فقه القرآن، ص۳۸۰، ص۱
الصّادق (علیه السلام)- عَنْ عَبْدِ‌الرَّحْمَنِ‌بْنِ‌الْحَجَّاجِ أَنَّ مُحَمَّدَ‌بْنَ‌خَالِدٍ سَأَلَ أَبَاعَبْدِ‌اللَّهِ (علیه السلام) عَنِ الصَّدَقَاتِ فَقَالَ اقْسِمْهَا فِیمَنْ قَالَ اللَّهُ وَ لَا یُعْطَی مِنْ سَهْمِ الْغَارِمِینَ الَّذِینَ یُنَادُونَ نِدَاءَ الْجَاهِلِیَّهًِْ قَالَ قُلْتُ وَ مَا نِدَاءُ الْجَاهِلِیَّهًِْ قَالَ الرَّجُلُ یَقُولُ یَا آلَ بَنِی فُلَانٍ فَیَقَعُ فِیهِمُ الْقَتْلُ وَ الدِّمَاءُ فَلَا یُؤَدَّی ذَلِکَ مِنْ سَهْمِ الْغَارِمِینَ وَ لَا الَّذِینَ یَغْرَمُونمِنْ مُهُورِ النِّسَاءِ قَالَ وَ لَا أَعْلَمُهُ إِلَّا قَالَ وَ لَا الَّذِینَ لَا یُبَالُونَ بِمَا صَنَعُوا بِأَمْوَالِ النَّاس.
امام صادق (علیه السلام)- عبدالرّحمن‌بن‌حجّاج گوید: محمّدبن‌خالد از امام صادق (علیه السلام) درباره‌ی صدقات پرسید، فرمود: «آن را در میان کسانی که خدا تعیین کرده است تقسیم کنید و از آن، سهم بدهکارانی که ندای جاهلیّت را دارند، داده نمیشود». عرض کردم: «ندای جاهلیّت چیست»؟ فرمود: «مردی که می‌گوید: ای آل بنی‌فلان! و سپس کشتار و خونریزی در میان آنان صورت می‌گیرد و این از سهم بدهکاران ادا نمیشود و کسانی که مهر زنان را بدهکارند و همچنین کسانی که به آنچه در مورد اموال مردم انجام دادند، اعتنایی نمی‌کنند؛ یعنی درمورد اموال مردم سهل‌انگاری کرده‌اند».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۶، ص۲۱۴ مستدرک الوسایل، ج۷، ص۱۲۸/ البرهان
الصّادق (علیه السلام)- وَ الْغارِمِینَ قَوْمٌ قَدْ وَقَعَتْ عَلَیْهِمْ دُیُونٌ أَنْفَقُوهَا فِی طَاعَهًِْ اللَّهِ مِنْ غَیْرِ إِسْرَافٍ فَیَجِبُ عَلَی الْإِمَامِ أَنْ یَقْضِیَ عَنْهُمْ وَ یَفُکَّهُمْ مِنْ مَالِ الصَّدَقَاتِ.
امام صادق (علیه السلام)- وَ الْغَارِمِینَ؛ مردمانی که وام به گردن آن‌هاست و آن را در اطاعت از خدا و بدون اسراف انفاق کردند، پس بر امام واجب است که دین آنان را از طریق مال صّدقات بپردازد.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۶، ص۲۱۴ تهذیب الأحکام، ج۴، ص۵۰/ البرهان/ القمی، ج۱، ص۲۹۹/ بحار الأنوار، ج۹۳، ص۶۳/ نور الثقلین
الرّضا (علیه السلام)- عَنْ رَجُلٍ مِنْ أَهْلِ الْجَزِیرَهًِْ‌یُکَنَّی أَبَا مُحَمَّدٍ قَالَ: سَأَلَ الرِّضَا (علیه السلام) رَجُلٌ وَ أَنَا أَسْمَعُ فَقَالَ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاکَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ یَقُولُ وَ إِنْ کانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلی مَیْسَرَةٍ أَخْبِرْنِی عَنْ هَذِهِ النَّظِرَهًِْ الَّتِی ذَکَرَهَا اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ فِی کِتَابِهِ لَهَا حَدٌّ یُعْرَفُ إِذَا صَارَ هَذَا الْمُعْسِرُ إِلَیْهِ لَا بُدَّ لَهُ مِنْ أَن یُنْتَظَرَ وَ قَدْ أَخَذَ مَالَ هَذَا الرَّجُلِ وَ أَنْفَقَهُ عَلَی عِیَالِهِ وَ لَیْسَ لَهُ غَلَّهًٌْ یُنْتَظَرُ إِدْرَاکُهَا وَ لَا دَیْنٌ یُنْتَظَرُ مَحِلُّهُ وَ لَا مَالٌ غَائِبٌ یُنْتَظَرُ قُدُومُهُ قَالَ نَعَمْ یُنْتَظَرُ بِقَدْرِ مَا یَنْتَهِی خَبَرُهُ إِلَی الْإِمَامِ فَیَقْضِی عَنْهُ مَا عَلَیْهِ مِنْ سَهْمِ الْغَارِمِینَ إِذَا کَانَ أَنْفَقَهُ فِی طَاعَهًِْ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ فَإِنْ کَانَ قَدْ أَنْفَقَهُ فِی مَعْصِیَهًِْ اللَّهِ فَلَا شَیْءَ لَهُ عَلَی الْإِمَامِ قُلْتُ فَمَا لِهَذَا الرَّجُلِ الَّذِی ائْتَمَنَهُ وَ هُوَ لَا یَعْلَمُ فِیمَا أَنْفَقَهُ فِی طَاعَهًِْ اللَّهِ أَمْ فِی مَعْصِیَتِهِ قَالَ یَسْعَی لَهُ فِی مَالِهِ فَیَرُدُّهُ عَلَیْهِ وَ هُوَ صَاغِر.
امام رضا (علیه السلام)- از عمربن‌سلیمان، از مردی از اهل جزیره نقل می‌کند که گفت: «مردی به امام رضا (علیه السلام) گفت: «فدایت شوم! خدای متعال میفرماید: و اگر [بدهکار]، قدرت پرداخت نداشته باشد، او را تا هنگام توانایی، مهلت دهید!. (بقره/۲۸۰)، پس مهلت داده میشود، تا گشایشی پیدا شود، این «نَظِرَةٌ (مهلت‌دادن)» که خدا از آن یاد کرده است چیست، آیا حد و تعریفی دارد که معلوم شود به آن کس که در عسرت است تا چه اندازه باید مهلت دهند، درصورتی‌که مال مردی را گرفته و خرج عیال خود کرده است، و محصولی ندارد که منتظر رسیدن آن باشد، و طلبی ندارد که چشم به راه وصول آن بنشیند، و مال غایبی ندارد که انتظار رسیدن آن را بکشد»؟ امام (علیه السلام) فرمود: «آری! چندان مهلت می‌دهند تا خبر آن به امام برسد، و امام به‌جای او بدهی وی را از سهم بدهکاران [که در زکات هست] می‌پردازد، به شرط آنکه مال وام گرفته را در معصیت خرج نکرده باشد. و اگر آن را در معصیت خدا صرف کرده باشد، پرداختن آن برعهده‌ی امام نیست».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۶، ص۲۱۴ الکافی، ج۵، ص۹۳/ نور الثقلین
الرّسول (صلی الله علیه و آله)- وَ فِی سَبِیلِ اللهِ فِی الْجِهَادِ وَ الْحَجِّ وَ غَیْرِ ذَلِکَ مِنْ سُبُلِ الْخَیْرِ.
پیامبر (صلی الله علیه و آله)- وَ فی سَبیلِ اللهِ، در راه جهاد و حج و دیگر راه های خیر است.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۶، ص۲۱۴ بحار الأنوار، ج۹۳، ص۷۱/ مستدرک الوسایل، ج۷، ص۱۰۵/ دعایم الإسلام، ج۱، ص۲۶۱
الصّادق (علیه السلام)- عَنِ الْحُسَیْنِ‌بْنُ‌عُمَرَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی‌عَبْدِ‌اللَّهِ (علیه السلام) إِنَّ رَجُلًا أَوْصَی إِلَیَّ فِی السَّبِیلِ الله قَالَ فَقَالَ لِی اصْرِفْهُ فِی الْحَجِّ قَالَ قُلْتُ إِنَّهُ أَوْصَی إِلَیَّ فِی السَّبِیلِ قَالَ اصْرِفْهُ فِی الْحَجِّ فَإِنِّی لَا أَعْرِفُ سَبِیلًا مِنْ سُبُلِهِ أَفْضَلَ مِنَ الْحَج.
امام صادق (علیه السلام)- حسین‌بن‌عمر گوید: به امام صادق (علیه السلام) عرض کردم: «مردی در راه خدا به من مالی را وصیّت کرد». امام (علیه السلام) فرمود: «آن را در انجام مراسم حج خرج کن». عرض کردم: «او در راه خدا به من وصیّت کرد». فرمود: «آن را در انجام مراسم حج خرج کن. چرا که من هیچ‌یک از راههای خدا را برتر از حج نمی‌شناسم».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۶، ص۲۱۶ بحار الأنوار، ج۹۳، ص۶۶/ نور الثقلین/ البرهان
العسکری (علیه السلام)- عَنِ الْحَسَنِ بْنِ رَاشِدٍ قَالَ: سَأَلْتُ الْعَسْکَرِیَّ (علیه السلام) بِالْمَدِینَهًِْ عَنْ رَجُلٍ أَوْصَی بِمَالٍ فِی سَبِیلِ اللَّهِ فَقَالَ سَبِیلُ اللَّهِ شِیعَتُنَا.
امام عسکری (علیه السلام)- حسن‌بن‌راشد گوید: از امام حسن عسکری (علیه السلام) در مدینه، درباره‌ی مردی که مالی را در راه خدا وصیّت کند، سؤال کردم. فرمود: «راه خدا، شیعه‌ی ما هستند».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۶، ص۲۱۶ الکافی، ج۷، ص۱۶/ البرهان/ نور الثقلین
الصّادق (علیه السلام)- وَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ قَوْمٌ یَخْرُجُونَ فِی) إلَی (الْجِهَادِ وَ لَیْسَ عِنْدَهُمْ مَا یُنْفِقُونَ أَوْ قَوْمٌ مِنَ الْمُسْلِمِینَ لَیْسَ عِنْدَهُمْ مَا یَحُجُّونَ بِهِ أَوْ فِی جَمِیعِ سُبُلِ الْخَیْرِ فَعَلَی الْإِمَامِ أَنْ یُعْطِیَهُمْ مِنْ مَالِ الصَّدَقَاتِ حَتَّی یَتَقَوَّوْنَ بِهِ عَلَی الْحَجِّ وَ الْجِهَاد.
امام صادق (علیه السلام)- وَ فِی سَبِیلِ اللهِ؛ یعنی کسانی که برای جهاد خارج میشوند درحالی‌که چیزی ندارند که انفاق کنند، یا گروهی از مسلمانان که مبلغی را که رفتن به حج را تأمین کند نداشته باشند، و یا در سایر راههای خیر. پس بر امام واجب است که مبالغی را از صدقات به آنان بپردازد تا به‌وسیله‌ی آن بتوانند حج و جهاد را به‌جا آورند».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۶، ص۲۱۶ بحار الأنوار، ج۹۳، ص۶۳/ البرهان/ القمی، ج۱، ص۲۹۹/ نور الثقلین
الرّسول (صلی الله علیه و آله)- وَ ابْنِ السَّبِیلِ الرَّجُلُ یَکُونُ فِی السَّفَرِ فَیُقْطَعُ بِهِ نَفَقَتُهُ أَوْ یَسْقُطُ أَوْ یَقَعُ عَلَیْهِ اللُّصُوصُ.
پیامبر (صلی الله علیه و آله)- وَ ابْنِ السَّبِیلِ؛ شخصی است که در سفر می‌باشد و نفقه‌اش قطع می گردد یا از او ساقط می شود و یا دزدان بر او چیره می شوند.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۶، ص۲۱۶ بحار الأنوار، ج۹۳، ص۷۱/ مستدرک الوسایل، ج۷، ص۱۰۵/ دعایم الإسلام، ج۱، ص۲۶۱
الصّادق (علیه السلام)- وَ ابْن السَّبِیلِ أَبْنَاءُ الطَّرِیقِ الَّذِینَ یَکُونُونَ فِی الْأَسْفَارِ فِی طَاعَهًِْ اللَّهِ فَیُقْطَعُ عَلَیْهِمْ وَ یَذْهَبُ مَالُهُمْ فَعَلَی الْإِمَامِ أَنْ یَرُدَّهُمْ إِلَی أَوْطَانِهِمْ مِنْ مَالِ الصَّدَقَاتِ.
امام صادق (علیه السلام)- وَ ابن السَّبِیلِ؛ یعنی فرزندان راه که در مسافرتی می‌باشند که برای اطاعت از خداست؛ ولی در میانه‌ی راه زمین‌گیر میشوند و مالشان از بین می‌رود. پس بر امام است که آنان را از طریق پرداختن مبالغی از مال صّدقات به دیارشان برگرداند.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۶، ص۲۱۶ تهذیب الأحکام، ج۴، ص۵۰/ البرهان/ القمی، ج۱، ص۲۹۹/ بحار الأنوار، ج۹۳، ص۶۳/ نور الثقلین