كلمه‌ى «عَرش» به سقف و مكان مسقّف و داربست و همچنین به تختِ بلند و بزرگ پادشاهان اطلاق مى‌شود و گاهى به عنوان كنایه از قدرت بكار رفته است. مثلاً مى‌گویند: فلانى بر تخت نشست، یا آنكه فلانى را از تخت پائین كشیدند، یعنى قدرتش از بین رفت.

سؤال: این آیه، هدف خلقت را آزمایش انسان مى‌داند، «لیَبلوَكم» ولى آیات دیگر امور دیگرى را بیان كرده‌اند، چگونه است؟

پاسخ: هدف‌ها در طول یكدیگر و به صورت مرحله‌اى است، چنانكه شخمِ زمین براى كشت است و كشت براى گندم و گندم براى نان و نان براى انسان. آیات قرآن نیز مراحلى را براى هدف خلقت انسان بیان كرده است:

الف: آفرینش براى آزمایش است. «لِیَبلوَكم»

ب: آزمایش، براى جدا كردن خوبان از بدان است. «لِیمیز اللّه الخبیث من الطیّب»¹⁰

ج: جدا كردن خوبان از بدان، براى جزا و كیفرِ متناسب است. «لتُجزى كل نفس بما كسبت»¹¹

د: جزا و كیفرِ متناسب، براى عمل به وعده بوده است. «وعداً علینا»¹²

حضرت على علیه السلام فرمود: آزمایش خداوند براى دانستن نیست، بلكه آزمایش او براى بروز عكس‌العمل از انسان است، تا اگر عملش خوب بود، پاداش گیرد و اگر بد بود، كیفر بیند.¹³

در روایات، «احسن عملا» به «احسن عقلا و اورع عن محارم اللّه و اسرع فى طاعة اللّه»¹⁴ و در بعضى روایات به «ازهد فى الدنیا»¹⁵ تفسیر شده است، چنانكه امام صادق‌علیه السلام مى‌فرماید: حُسن عمل، یعنى عملِ همراه علم، اخلاص و تقوى، نه عمل زیاد.¹⁶

11) جاثیه، 22.

12) انبیاء، 104.

13) نهج‌البلاغه، خطبه 144.

14) تفسیر مجمع‌البیان.

15) بحار، ج 74، ص‌93.

16) تفسیر كنزالدقائق.

گرچه قدرت الهى مى‌تواند همه چیز را در یك لحظه بیافریند، ولى حكمت الهى اقتضا مى‌كند كه آفرینش تدریجى باشد. «خلق ... فى ستة ایّام»

سرچشمه‌ى مادّى آسمان‌ها وزمین، آب ویا موادّ مذابّ بوده است. «كان عرشه على الماء»

آب، قبل از آسمان‌ها و زمین وجود داشته است.«كان عرشه على الماء»

هدف از آفرینش همه‌ى موجودات، رشد معنوى واختیارى انسان بوده است. «خلق السموات و الارض ... لیبلوكم ایّكم احسن عملاً»

كیفیّت عمل مهم است، نه كمیّت آن. «ایّكم احسن عملاً»

آسمان و زمین براى كار نیك آفریده شده، نه براى كامیابى و لذّت‌طلبى و غافل بودن. «ایّكم احسن عملاً»

منكرین معاد، برهان ندارند و فقط تهمت مى‌زنند. «ان هذا الاّ سحرٌ مبین»