به فرموده قرآن، ابلیس از نژاد جنّ بود كه در جمع فرشتگان عبادت مى‌كرد. «كان من الجنّ» ²⁷⁴

سجده بر آدم چون به فرمان خدا بود، در واقع بندگى و عبودیت خداست. ²⁷⁵زیرا عبادت واقعى، عملى است كه خداوند بخواهد، نه آنكه طبق میل ما باشد. ابلیس حاضر بود قرن‌ها سجده كند، ولى به آدم سجده نكند.

ابلیس مرتكب دو انحراف و خلاف شد:

الف: خلاف عقیدتى؛ «أبى‌» كه سبب فسق او شد. ²⁷⁶

ب: خلاف اخلاقى؛ «استكبر» كه سبب دوزخى شدن او گردید. ²⁷⁷

سجده براى آدم نه تنها به خاطر شخص او، بلكه به خاطر نسل و اولاد او نیز بوده است. چنانكه در جاى دیگر مى‌فرماید: «خلقناكم ثمّ صوّرناكم ثمّ قلنا للملائكة اسجدوا لأدم» ²⁷⁸ امام سجاد علیه السلام مى‌فرماید: رسول خدا صلى الله علیه وآله فرمود: سجده بر آدم به خاطر ذرّیه و نسل او بود. ²⁷⁹

سجده فرشتگان موقّتى بود، امّا نزول آنها بر مؤمنان و استغفارشان براى آنان دائمى است. «الّذین قالوا ربّنا اللّه ثم استقاموا تتنزّل علیهم الملائكة» ²⁸⁰

سجده بر آدم نه به خاطر جسم او، بلكه به خاطر روح الهى اوست. «فاذا سوّیته و نفخت فیه من روحى فقعوا له ساجدین» ²⁸¹

بى‌انصافى است كه تمام فرشتگان بر انسان سجده كنند، ولى انسان براى خدا سجده نكند.

---

274) كهف، 50.

275) عیون اخبارالرضا.

276) ففسق عن امر ربّه« كهف، 50.

277) فبئس مَثوى المتكبّرین« زمر، 72.

278) اعراف، 11.

279) تفسیر صافى، ذیل آیه.

280) كسانى كه گفتند پروردگار ما خداست و در این عقیده پایدار بودند فرشتگان بر آنان نازل مى‌شوند. فصّلت، 30. و در جاى دیگر مى‌فرماید: »ویستغفرون للّذین آمنوا« یعنى فرشتگان براى اهل ایمان دائماً در حال استغفارند. غافر، 7.

281) حجر، 29.

فرشتگان نیز مانند انسان، مورد خطاب وامر ونهى قرار دارند. «أسجدوا لادم»

لیاقت، از سابقه مهمتر است. فرشتگان قدیمى باید براى انسان تازه به دوران رسیده امّا لایق، سجده كنند. «أسجدوالادم»

خطرناك‌تر از نافرمانى در عمل، بى‌اعتقادى به فرمان است.«ابى‌ و استكبر»

تكبّر وجسارت ابلیس، سرچشمه‌ى بدبختى‌هاى او شد. «كان من الكافرین»