- ٱلَّذِينَ يَذۡكُرُونَ ٱللَّهَ قِيَـٰمًا وَقُعُودًا وَعَلَىٰ جُنُوبِهِمۡ وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلۡقِ ٱلسَّمَـٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ رَبَّنَا مَا خَلَقۡتَ هَـٰذَا بَـٰطِلًا سُبۡحَـٰنَكَ فَقِنَا عَذَابَ ٱلنَّارِ191
214) تفسیر برهان، ج1، ص333. (به نقل از تفسیر راهنما)
نشانهى خردمندى، یاد خدا در هر حال است. «اولوا الالباب الّذین یذكرون اللّه قیاماً و قعوداً و على جنوبهم» اهل فكر، باید اهل ذكرباشند. «اولوا الالباب الّذین یذكرون ... و یتفكّرون»
ایمان بر اساس فكر و اندیشه ارزشمند است. «یتفكّرون فى خلق السموات و الارض ربّنا ما خلقت هذا باطلاً»
ایمان و اعتراف با تمام وجود ارزش دارد. نباید به اعتراف زبانى اكتفا كرد. «یتفكّرون... ربّنا ما خلقت...»
ذكر وفكر، همراه یكدیگر ارزش است. متأسفانه كسانى ذكر مىگویند، ولى اهل فكر نیستند وكسانى اهل فكر هستند، ولى اهل ذكر نیستند. «یذكرون... یتفكّرون»
آنچه سبب رشد و قرب است، ذكر و فكر دائمى است نه موسمى. «یذكرون» و «یتفكّرون» فعل مضارعاند كه نشان استمرار است.
شناختِ حسّى طبیعت كافى نیست، تعقّل و تفكّر لازم است. «یتفكّرون فى خلق السموات والارض»
كسى كه در آفرینش آسمانها و زمین فكر كند، پى مىبرد كه خالق هستى، پروردگار ما نیز هست. «یتفكّرون... ربّنا»
آفرینش بیهوده نیست، گرچه همه اسرار آن را درك نكنیم. «ماخلقتهذاباطلاً»
اوّل تعقّل و اندیشه، سپس ایمان و عرفان،آنگاه دعا و مناجات. «یتفكّرون... ربّنا... فقنا»
اگر هستى بیهوده و باطل نیست، ما هم نباید بیهوده و باطل باشیم. «ماخلقت هذا باطلاً... فقنا عذاب النار»
هستى هدفدار است، پس هر چه از هدف الهى دور شویم به دوزخ نزدیك مىشویم. «فقنا عذاب النّار»
قبل از دعا، خدا را ستایش كنیم. «سبحانك فقنا...»
ثمرهى عقل و خرد، ترس از قیامت است. «اولوا الالباب... فقنا عذاب النار»