- ۞ وَلَكُمۡ نِصۡفُ مَا تَرَكَ أَزۡوَٰجُكُمۡ إِن لَّمۡ يَكُن لَّهُنَّ وَلَدٌۚ فَإِن كَانَ لَهُنَّ وَلَدٌ فَلَكُمُ ٱلرُّبُعُ مِمَّا تَرَكۡنَۚ مِنۢ بَعۡدِ وَصِيَّةٍ يُوصِينَ بِهَآ أَوۡ دَيۡنٍۚ وَلَهُنَّ ٱلرُّبُعُ مِمَّا تَرَكۡتُمۡ إِن لَّمۡ يَكُن لَّكُمۡ وَلَدٌۚ فَإِن كَانَ لَكُمۡ وَلَدٌ فَلَهُنَّ ٱلثُّمُنُ مِمَّا تَرَكۡتُمۚ مِّنۢ بَعۡدِ وَصِيَّةٍ تُوصُونَ بِهَآ أَوۡ دَيۡنٍ وَإِن كَانَ رَجُلٌ يُورَثُ كَلَـٰلَةً أَوِ ٱمۡرَأَةٌ وَلَهُۥٓ أَخٌ أَوۡ أُخۡتٌ فَلِكُلِّ وَٰحِدٍ مِّنۡهُمَا ٱلسُّدُسُۚ فَإِن كَانُوٓاْ أَكۡثَرَ مِن ذَٰلِكَ فَهُمۡ شُرَكَآءُ فِي ٱلثُّلُثِۚ مِنۢ بَعۡدِ وَصِيَّةٍ يُوصَىٰ بِهَآ أَوۡ دَيۡنٍ غَيۡرَ مُضَآرٍّۚ وَصِيَّةً مِّنَ ٱللَّهِ وَٱللَّهُ عَلِيمٌ حَلِيمٌ12
لفظ «كلاله» دوبار در قرآن آمده است؛ یكى در این آیه و دیگرى در آخرین آیهى همین سوره. این كلمه در لغت به معناى احاطه است، فامیلى كه انسان و فرزند انسان را احاطه كردهاند. «اَكلیل»، نیز تاجى است كه سر را احاطه مىكند. كُلّ، عددى است كه اعداد دیگر را احاطه كرده است.
این كلمه در بحث ارث دو معنى دارد:
برادران و خواهرانِ مادرى میّت، كه در این آیه به كار رفته است.
برادران و خواهرانِ پدر و مادرى یا پدرىِ میّت، كه مراد آیه آخر است.
گرچه پرداخت بدهى، بر انجام وصیّت مقدّم است، لكن چون در عمل، انجام وصیّت سختتر است، خداوند در آیه، اوّل عمل به وصیّت را آورده، بعد پرداخت بدهى را.246
در حدیث آمده است: وصیّت به ثلث مال، زیاد است، سعى كنید وارثان شما بهرهى بیشترى از ارث ببرند، تا همه بىنیاز باشند. و ضرر رسانى در وصیّت از گناهان كبیره است. و عمل به وصیّتى كه به ضرر وارث باشد الزامى نیست.247
اگر مردى چند همسر داشت، یك هشتم یا یك چهارم ارث، میان آنان به طور یكسان تقسیم مىشود.
دیون و بدهىهاى متوفّى، هم شامل دیون الهى است، مثل حج، خمس، زكات و كفّاره، و هم شامل دیون مردمى است.248
246) تفسیر صافى.
247) تفسیر كبیر فخررازى.
248) تفسیر كبیر فخررازى.
پرداخت بدهى مردم، آن قدر مهم است كه در این دو آیه، چهار بار مطرح شده است. «من بعد وصیة... اودین»249 داشتن فرزند - اگر چه از همسر دیگر - سهم هر یك از زن و شوهر را به نصف كاهش مىدهد، تا فرزندان نیز از متوفّى سهم ببرند، خواه فرزند دختر باشد یا پسر. «فان كان لهنّ ولد»
در وصیّت براى خود، باید حال وارثان را مراعات كرد، تا به آنان زیان نرسد. «غیر مضارّ»
اسلام، نه فقط ضرر رسانى در زندگى، بلكه زیان رساندن پس از مرگ را نیز مردود مىداند. «غیر مضارّ»
تقسیم الهى ارث، هم عالمانه است و هم اگر تخلّف كردید، خداوند در قهر خود حلیم است و شتابى ندارد. «وصیّةً مناللّه واللّه علیم حلیم»
249) در احادیث آمده است: در قیامت، تمام گناهان شهید بخشیده مىشود، مگر دَین وبدهى او. میزاانالحكمة، حدیث 9776.