إِنَّ ٱلۡمُتَّقِينَ فِي جَنَّـٰتٍ وَعُيُونٍ
15
ءَاخِذِينَ مَآ ءَاتَىٰهُمۡ رَبُّهُمۡۚ إِنَّهُمۡ كَانُواْ قَبۡلَ ذَٰلِكَ مُحۡسِنِينَ
16
كَانُواْ قَلِيلًا مِّنَ ٱلَّيۡلِ مَا يَهۡجَعُونَ
17
وَبِٱلۡأَسۡحَارِ هُمۡ يَسۡتَغۡفِرُونَ
18
وَفِيٓ أَمۡوَٰلِهِمۡ حَقٌّ لِّلسَّآئِلِ وَٱلۡمَحۡرُومِ
19
تفسیر نور
همانا اهل تقوا در باغها و (كنار) چشمهها (جاى دارند.
و آنچه را پروردگارشان به آنان عطا كند، دریافت مىدارند، آنان قبل از آن (در دنیا) نیكوكار بودند.
(برنامهشان این بود كه) اندكى از شب را مىخوابیدند.
و در سحرگاهان، استغفار مىكردند.
و در اموالشان، براى سائل و محروم حقى بود.
نکتهها
«یهجعون» از «هجوع» به معناى خواب شبانه است.آیه 17 دو گونه معنا مىشود: یكى آنكه متّقین، بیشتر شب را بیدارند و اندكى از آن را مىخوابند، دیگر آنكه متّقین، بیشتر شبها به عبادت برمىخیزند و كم است شبهایى كه آنها تماماً در خواب باشند و براى عبادت برنخیزند. چنانكه در روایتى از امام صادقعلیه السلام درباره «كانوا قلیلاً من الّیل ما یهجعون» پرسیدند، فرمود: شبهاى كمى اتّفاق مىافتد كه آنان بخوابند و در آن قیامى (براى عبادت) نداشته باشند.12
امام صادقعلیه السلام فرمود: برترین زمان براى دعا، وقت سحر است. چون خداوند فرموده است: «و بالاسحار هم یستغفرون»13
امام صادقعلیه السلام درباره «و بالاسحار هم یستغفرون» فرمود: مراد، هفتاد مرتبه استغفار كردن در نماز وِتر نماز شب است.14
امام باقر و امام صادق علیهما السلام فرمودند: مراد از محروم در آیه، كسى است كه مشكل عقلى ندارد ولى رزق او توسعه نیافته است. «لیس بعقله بأس و لم یبسط له فى الرزق»15
گویا این حدیث، پاسخ كسانى است كه گمان مىكنند رزق وسیع آنان به خاطر علم و تدبیر و زرنگى و تخصص و عقلشان است، لذا امام فرمود: افراد عاقلى هستند كه على رغم تلاش و كوشش، باز هم چرخ زندگى آنان نمىچرخد.
12) كافى، ج3، ص446.
13) مستدرك، ج5، ص200.
14) تهذیب، ج2، ص130.
15) كافى، ج3، ص 500.
پیامها
براى هدایت و ارشاد مردم، باید عنصر تشویق و تهدید بهم پیوسته باشد. «ذوقوا فتنتكم... انّ المتقین فى جنّات...» براى تقوا پیشگان، نه یك باغ و چشمه، كه باغها و چشمههاى با عظمتى است. «جناتٍ و عیونٍ» (تنوین نشانه عظمت است)
چشم پوشى از لذّتهاى فانى و زودگذر، كامیابى دائمى را به همراه دارد. «انّ المتقین فى جنّات... آخذین...»
علاوه بر چشمهها و باغها، بهشتیان هر لحظه از طرف پروردگار، نعمت تازهاى دریافت مىكنند. «آخذین ما آتاهم ربّهم»
آنچه به بهشتیان عطا مىشود، در شأن ربوبیّتِ خداوند است. «آتاهم ربّهم»
عطاهاى بهشتى را، ذات مقدّس خداوند به متّقین مىدهد. «آتاهم ربّهم» (نظیر آیه 21 سوره انسان كه مىفرماید: «سقاهم ربّهم» خدا آنان را سیراب مىكند.)
آن كس كه در این دنیا رنج نبرد، به گنج جاودان آخرت نخواهد رسید. «انهم كانوا قبل ذلك محسنین» آرى برداشت آخرت نتیجه كشت دنیوى است.
لازمهى تقوا، احسان و نیكوكارى است. «المتّقین... محسنین»
پاداش الهى، با عملكرد انسان همگون است. پاداش نیكى به دیگران در امروز سبب دریافت نیكى در فرداست. «آخذین... محسنین»
نیكوكارى باید سیره دائمى انسان باشد. «كانوا... محسنین»
شب زندهدارى، از نشانههاى متقین است. «قلیلاً من الّیل ما یهجعون»
نماز و نیایش در شب و استغفار در سحر، كار دائمى متقین است. «یهجعون، یستغفرون» (فعل مضارع نشانه تداوم و استمرار است)
همه انسانها حتّى متقین در معرض لغزش هستند و به استغفار نیاز دارند. «المتقین... هم یستغفرون» (آمدن كلمه «هُم» یعنى اهل تقوا با داشتن تقوا باز هم دائماً استغفار مىكنند.)
در تهجّد و سحرخیزى، از میان تمام اذكار و دعاها، استغفار جایگاه ویژهاى دارد. «و بالاسحار هم یستغفرون»
استغفار در سحر، اوج عبادت است. «و بالاسحار هم یستغفرون»
اسلام مكتب جامعى است و عبادت در شب را با خدمت به محرومان در كنار هم قرار داده است. «و بالاسحار هم یستغفرون و فى اموالهم...»
گروهى از مردم، محروماند امّا سؤال نمىكنند، باید به آنان نیز توجّه شود. «للسائل والمحروم»
كمكى كه به سائل و محروم مىكنید، حق خودشان را مىدهید، زیرا خداوند در اموال مردم حقى براى آنان قرار داده است، پس بر آنان منّت نگذارید. «حق للسائل و المحروم»
نباید منتظر ماند تا محرومان سؤال خود را مطرح كنند و بعد ما اقدام كنیم، باید آبرو و حرمت افراد حفظ شود. «و فى اموالهم حق... المحروم»
لازمهى تقوا، فقر و نادارى نیست و مىتوان متّقى ثروتمند بود. زیرا قرآن مىفرماید: در اموال آنان، حقّى براى محرومان است. پس آنان باید به قدرى درآمد و ثروت داشته باشند كه علاوه بر تأمین نیازهاى زندگى خود، به دیگران نیز كمك كنند. «المتقین... فى اموالهم حق للسّائل و المحروم»