- سَيَقُولُ ٱلَّذِينَ أَشۡرَكُواْ لَوۡ شَآءَ ٱللَّهُ مَآ أَشۡرَكۡنَا وَلَآ ءَابَآؤُنَا وَلَا حَرَّمۡنَا مِن شَيۡءٍۚ كَذَٰلِكَ كَذَّبَ ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِهِمۡ حَتَّىٰ ذَاقُواْ بَأۡسَنَا قُلۡ هَلۡ عِندَكُم مِّنۡ عِلۡمٍ فَتُخۡرِجُوهُ لَنَآ إِن تَتَّبِعُونَ إِلَّا ٱلظَّنَّ وَإِنۡ أَنتُمۡ إِلَّا تَخۡرُصُونَ148
این بهانه كه «اگر خدامىخواست، ما و پدرانمان مشرك نمىشدیم» بارها توسّط مشركان مطرح شده است، چنانكه در آیه 35 سورهى نحل و آیه 20 سوره زخرف نیز آمده است.
سؤال: این آیه سخن مشركان را نقل مىكند كه اگر خدا از شرك ما راضى نیست، چرا ما را از آن باز نمىدارد؟ پس شرك ما مورد رضاى خداست!
پاسخ: انجام هر كار از هر كسى، از مَدار قدرت خداوند بیرون نیست، لكن اراده و مشیّت خداوند آن است كه انسان راه خود را آزادانه انتخاب كند. دولت كه آب و برق و گاز را به منزل ما مىآورد، این امكانات، دلیل راضى بودن دولت به سوءاستفاده ما نیست. خداوند به انسان عقل و وحى عطا كرده و راه حقّ و باطل را به او نشان داده و او را در انتخاب آزاد گذاشته، ولى اراده و اختیار، نشانهى راضى بودن او به خلاف ما نیست.
خداوند، خواهان ایمان اختیارى مردم است نه اجبار آنان به ایمان آوردن. در قرآن بارها آمده است كه: اگر خدا مىخواست، همه را هدایت مىكرد و پیامبر هم حقّ اكراه و اجبار مردم به ایمان را ندارد.
503) نحل، 35.
رهبران و اندیشمندان دینى باید خود را براى پاسخگویى به شبهات و بهانهجویىهاى آینده آماده كنند. «سیقول» فرستادن انبیا و كتب آسمانى براى آنست كه مردم با آزادى و اختیار، موحد شوند. پس منطق مشركین (كه اگر خدا مىخواست با قهر و قدرت مانع شرك ما مىشد) غلط است. «لوشاءاللَّه ما اشركنا»
بدتر از گناه، توجیه آن است. مشركان، شرك خود را توجیه كرده و آن را مشیّت الهى مىدانستند. «لوشاءاللَّه ما اشركنا» (جبرگرایى، بهانهاى است براى فرار از مسئولیّت)
مشركین، انحراف خود را با تاریخ نیاكان خود توجیه مىكردند. «لو شاء اللَّه ما اشركنا و لاآباؤنا»
عقیده به جبر، از توجیهات بىاساس منحرفان است. «لو شاء اللَّه ما اشركنا» شیطان هم كه رهبر منحرفان است، گمراهى خود را به خدا نسبت داد و چنین گفت: «ربّ بما أغویتَنى» 504
مخالفان، همواره با اهرم جبر، به تكذیب پیامبران پرداختهاند. «كذلك كذّب الّذین من قبلهم»
قرآن از مخالفان هم تقاضاى حجّت و دلیل مىكند. «قل هل عندكم من علم»
آنان كه به بهانهى سرنوشت، از مسئولیّت مىگریزند، منتظر چشیدن قهر خدا باشند. «ذاقوا بأسنا»
طرفداران جبر، منطق ندارند و در پى خیالاتند. «ان تتّبعون الاّ الظن»
اگر به جاى علم و یقین، در پى ظن و گمان باشیم، گمراه خواهیم شد. «ان انتم الاّ تخرصون»
504) حجر، 39.