- أَلَمۡ يَرَوۡاْ كَمۡ أَهۡلَكۡنَا مِن قَبۡلِهِم مِّن قَرۡنٍ مَّكَّنَّـٰهُمۡ فِي ٱلۡأَرۡضِ مَا لَمۡ نُمَكِّن لَّكُمۡ وَأَرۡسَلۡنَا ٱلسَّمَآءَ عَلَيۡهِم مِّدۡرَارًا وَجَعَلۡنَا ٱلۡأَنۡهَـٰرَ تَجۡرِي مِن تَحۡتِهِمۡ فَأَهۡلَكۡنَـٰهُم بِذُنُوبِهِمۡ وَأَنشَأۡنَا مِنۢ بَعۡدِهِمۡ قَرۡنًا ءَاخَرِينَ6
كلمه «مدرار» به معناى ریزش فراوان و پى در پى باران و به مقدار نیاز است. 241
239) اقربالموارد.
240) تفاسیر المیزان وكبیرفخررازى.
241) تفسیر مجمعالبیان ذیل آیه 52 سوره هود.
افرادى كه از تاریخ پند نمىگیرند، توبیخ مىشوند. «ألم یروا» كفّار صدر اسلام از تاریخ امّتهاى پیشین آگاه بودند و مىتوانستند درس بگیرند. «ألم یروا»
توجّه به زوال نعمتها و سرنگونى گنهكاران، از عوامل غفلتزدایى است. «ألمیروا... فاهلكناهم بذنوبهم»
تمدّنهایى قبل از اسلام وجود داشته و سپس منقرض شدهاند. «اهلكنا من قبلهم»
از روشهاى تربیتى قرآن است كه داستانهاى واقعى و آموزنده را براى عبرت مردم نقل مىكند. «اهلكنا من قبلهم»
كیفر آنان كه از امكانات خداداد استفاده سوء كنند، نابودى است. «كم أهلكنا»
به جاى «أرسلنا من السماء»، فرمود: «أرسلنا السماء» (آسمان را براى شما فرستادیم) تا نهایت لطف الهى را بیان كند.
عملكرد مردم، عامل تحوّلات و حوادث تاریخى است. «فاهلكناهم بذنوبهم»
هلاكت مردم به سبب گناهانشان، از سنّتهاى الهى است. «فاهلكناهم بذنوبهم»
خداوند، علاوه بر عذاب آخرت، در این دنیا هم كیفر مىدهد. «فأهلكناهم»
اگر امكانات در دست صالحان باشد، نماز را برپا مىدارند. «ان مكّناهم فى الارض اقاموا الصلاة» 242 ولى اگر در دست نااهلان بى ایمان باشد، فساد و گناه مىكنند. «مكّناهم... فاهلكناهم بذنوبهم»
امكانات مادّى، مانع قهر و عذاب الهى نیست. «مكّناهم... فاهلكناهم» آن گونه كه كافران خیال مىكردند: «نحناكثر أموالاً وأولاداً ومانحن بمعذّبین» 243
امكانات مادّى، رمز كامیابى نیست. «مكّناهم... فاهلكناهم» چنانكه در جاى دیگر مىخوانیم: «انّ الانسان لیطغى أن رآه استغنى» 244
دو نوع مرگ داریم: طبیعى، كه با رسیدن أجل است و غیر طبیعى كه به خاطر كیفر الهى و با حوادث غیر منتظره است. «بذنوبهم»
قدرتمندان گنهكار فكر نكنند دنیا همیشه به كامشان است، خداوند دیگران را جایگزین آنان مىكند. «أهلكناهم ... و أنشأنا من بعدهم قرناً آخرین»
242) حج، 41.