شَهۡرُ رَمَضَانَ ٱلَّذِيٓ أُنزِلَ فِيهِ ٱلۡقُرۡءَانُ هُدࣰى لِّلنَّاسِ وَبَيِّنَٰتࣲ مِّنَ ٱلۡهُدَىٰ وَٱلۡفُرۡقَانِۚ فَمَن شَهِدَ مِنكُمُ ٱلشَّهۡرَ فَلۡيَصُمۡهُۖ وَمَن كَانَ مَرِيضًا أَوۡ عَلَىٰ سَفَرࣲ فَعِدَّةࣱ مِّنۡ أَيَّامٍ أُخَرَۗ يُرِيدُ ٱللَّهُ بِكُمُ ٱلۡيُسۡرَ وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ ٱلۡعُسۡرَ وَلِتُكۡمِلُواْ ٱلۡعِدَّةَ وَلِتُكَبِّرُواْ ٱللَّهَ عَلَىٰ مَا هَدَىٰكُمۡ وَلَعَلَّكُمۡ تَشۡكُرُونَ
185
امیرالمؤمنین (علیه السلام)- لَا تَقُولُوا رَمَضَانُ فَإِنَّکُمْ لَا تَدْرُونَ مَا رَمَضَانُ فَمَنْ قَالَهُ فَلْیَتَصَدَّقْ وَ لْیَصُمْ کَفَّارَهًًْ لِقَوْلِهِ وَ لَکِنْ قُولُوا کَمَا قَالَ اللَّهُ عَزَّ‌وَ‌جَلَ شَهْرُ رَمَضَانَ.
امام علی (علیه السلام) نگویید «رمضان»، زیرا شما نمی‌دانید «رمضان» چیست؟ هرکس بگوید: «رمضان»، باید صدقه بدهد؛ یا برای کفّاره‌ی این گفتار، روزه بگیرد؛ بلکه همان‌طور که خداوند متعال در قرآن فرموده است، «ماه رمضان» بگویید. (منظور بگو ا دای احترام این ماه در گفتار است).
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۸۵۸ وسایل الشیعه، ج۱۰، ص۳۲۰/ إقبال الأعمال، ص۳/ نورالثقلین؛ فیه: «فمن ... کفارهًْ لقوله» محذوفٌ
الرّضا (علیه السلام)- فَإِنْ قَالَ فَلِمَ جُعِلَ الصَّوْمُ فِی شَهْرِ رَمَضَانَ خَاصَّهًًْ دُونَ سَائِرِ الشُّهُورِ قِیلَ لِأَنَّ شَهْرَ رَمَضَانَ هُوَ الشَّهْرُ الَّذِی أَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَی فِیهِ الْقُرْآنَ وَ فِیهِ فَرَقَ بَیْنَ الْحَقِّ وَ الْبَاطِلِ کَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَی شَهْرُ رَمَضانَ الَّذِی أُنْزِلَ فِیهِ الْقُرْآنُ هُدیً لِلنَّاسِ وَ بَیِّناتٍ مِنَ الْهُدی وَ الْفُرْقانِ وَ فِیهِ نُبِّئَ مُحَمَّدٌ (صلی الله علیه و آله) وَ فِیهِ لَیْلَةُ الْقَدْرِ الَّتِی هِیَ خَیْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ وَ فِیها یُفْرَقُ کُلُّ أَمْرٍ حَکِیمٍ وَ هِیَ رَأْسُ السَّنَهًِْ یُقَدَّرُ فِیهَا مَا یَکُونُ فِی السَّنَهًِْ مِنْ خَیْرٍ أَوْ شَرٍّ أَوْ مَضَرَّهًٍْ أَوْ مَنْفَعَهًٍْ أَوْ رِزْقٍ أَوْ أَجَلٍ وَ لِذَلِکَ سُمِّیَتْ لَیْلَهًَْ الْقَدْرِ.
امام رضا (علیه السلام) اگر سؤال شود: «چرا روزه در ماه رمضان واجب شده نه ماه‌های دیگر»؟ در جواب گفته‌می‌شود: «زیرا قرآن در ماه رمضان نازل شده است: در این ماه حق‌تعالی بین حقّ و باطل فاصله ایجاد کرد. چنانچه خود در قرآن فرموده: شَهْرُ رَمَضانَ الَّذِی أُنْزِلَ فِیهِ الْقُرْآنُ، هُدیً لِلنَّاسِ وَ بَیِّناتٍ مِنَ الْهُدی وَ الْفُرْقانِ؛ در این ماه حضرت محمّد (به نبوّت برانگیخته شد. شب قدر، در این ماه است که از هزار ماه بهتر است و در آن فرامین الهی قسمت و توزیع می‌شود. آن ابتدای سال بوده و همه چیز از خیر و شرّ، ضرر و منفعت و روزی و مرگ افراد در آن [شب] برای انسان مقرّر می‌شود. به‌خاطر همین است که به آن لیلهًْ‌القدر می‌گویند».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۸۶۰ بحارالأنوار، ج۹۳، ص۳۶۹/ بحارالأنوار، ج۶، ص۸۰
الصّادق (علیه السلام)- فَلَمَّا بَعَثَ اللَّهُ نَبِیَّهُ (صلی الله علیه و آله) خَصَّهُ بِفَضْلِ {شَهْرِ} رَمَضَانَ هُوَ وَ أُمَّتَهُ وَ کَانَ الصَّوْمُ قَبْلَ أَنْ یَنْزِلَ شَهْرُ رَمَضَانَ یَصُومُ النَّاسُ أَیَّاماً ثُمَّ نَزَلَ شَهْرُ رَمَضانَ الَّذِی أُنْزِلَ فِیهِ الْقُرْآنُ.
امام صادق (علیه السلام) وقتی خداوند محمّد (را به پیامبری برگزید، فضیلت ماه رمضان را به او و امّتش ارزانی داشت و مردم، پیش از آنکه [حکم روزه‌ی] ماه رمضان نازل شود، روزهای دیگری [غیر از ماه رمضان] را روزه می‌گرفتند. سپس خداوند نازل کرد: شَهْرُ رَمَضانَ الَّذِی أُنْزِلَ فِیهِ الْقُرْآنُ.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۸۶۰ مستدرک الوسایل، ج۷، ص۳۹۸/ القمی، ج۱، ص۶۵/ البرهان؛ فیه: «ثم نزل ... القرآن» محذوفٌ
الصّادق (علیه السلام)- عَنْ حَفْصِ‌بْنِ‌غِیَاثٍ عَنْ أَبِی‌عَبْدِ‌اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ شَهْرُ رَمَضانَ الَّذِی أُنْزِلَ فِیهِ الْقُرْآنُ وَ إِنَّمَا أُنْزِلَ فِی عِشْرِینَ سَنَهًًْ بَیْنَ أَوَّلِهِ وَ آخِرِهِ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) نَزَلَ الْقُرْآنُ جُمْلَهًًْ وَاحِدَهًًْ فِی شَهْرِ رَمَضَانَ إِلَی الْبَیْتِ الْمَعْمُورِ ثُمَّ نَزَلَ فِی طُولِ عِشْرِینَ سَنَهًًْ ثُمَّ قَالَ قَالَ النَّبِیُّ (صلی الله علیه و آله) نَزَلَتْ صُحُفُ إِبْرَاهِیمَ فِی أَوَّلِ لَیْلَهًٍْ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ وَ أُنْزِلَتِ التَّوْرَاهًُْ لِسِتٍّ مَضَیْنَ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ وَ أُنْزِلَ الْإِنْجِیلُ لِثَلَاثَ عَشْرَهًَْ لَیْلَهًًْ خَلَتْ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ وَ أُنْزِلَ الزَّبُورُ لِثَمَانِیَهًَْ عَشَرَ خَلَوْنَ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ وَ أُنْزِلَ الْقُرْآنُ فِی ثَلَاثٍ وَ عِشْرِینَ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ.
امام صادق (علیه السلام) حفص‌بن‌غیاث گوید: از امام صادق (علیه السلام) درباره‌ی گفتار خدای عزّوجلّ پرسیدم که می‌فرماید: شَهْرُ رَمَضانَ الَّذِی أُنْزِلَ فِیهِ الْقُرْآنُ با اینکه [می‌دانیم] قرآن از اوّل تا آخر آن، در ظرف مدّت بیست سال [به تدریج] نازل شده است. حضرت صادق (علیه السلام) فرمود: «همه‌ی قرآن یک‌جا در ماه رمضان در بیت‌المعمور نازل گشت و سپس در طول بیست سال تدریجاً نازل شد»، پیامبر (نیز [در این زمینه] فرموده: «صحف ابراهیم در شب اول ماه رمضان و تورات در شب ششم ماه رمضان نازل شد. همچنین انجیل در شب سیزدهم، زبور در شب هیجدهم و قرآن در شب بیست‌وسوّم ماه رمضان نازل شده است».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۸۶۰ الکافی، ج۲، ص۶۲۸/ العیاشی، ج۱، ص۸۰ و بحارالأنوار، ج۹۴، ص۲۵؛ فیهما: «لأربع و عشرین من رمضان» بدلٌ «فی ثلاث و عشرین من شهر رمضان» / وسایل الشیعه، ج۱۰، ص۳۱۶؛ فیه: «ثم قال النبی ... من شهر رمضان» محذوفٌ/ نورالثقلین/ البرهان
الصّادق (علیه السلام)- یَا مُفَضَّلُ! إِنَّ الْقُرْآنَ نَزَلَ فِی ثَلَاثٍ وَ عِشْرِینَ سَنَهًًْ وَ اللَّهُ یَقُولُ شَهْرُ رَمَضانَ الَّذِی أُنْزِلَ فِیهِ الْقُرْآنُ وَ قَالَ إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِی لَیْلَةٍ مُبارَکَةٍ إِنَّا کُنَّا مُنْذِرِینَ فِیها یُفْرَقُ کُلُّ أَمْرٍ حَکِیمٍ أَمْراً مِنْ عِنْدِنا إِنَّا کُنَّا مُرْسِلِینَ وَ قَالَ لَوْ لا نُزِّلَ عَلَیْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً واحِدَةً کَذلِکَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤادَکَ قَالَ الْمُفَضَّلُ: یَا مَوْلَایَ! فَهَذَا تَنْزِیلُهُ الَّذِی ذَکَرَهُ اللَّهُ فِی کِتَابِهِ وَ کَیْفَ ظَهَرَ الْوَحْیُ فِی ثَلَاثٍ وَ عِشْرِینَ سَنَهًًْ. قَالَ: نَعَمْ! یَا مُفَضَّلُ أَعْطَاهُ اللَّهُ الْقُرْآنَ فِی شَهْرِ رَمَضَانَ وَ کَانَ لَا یُبَلِّغُهُ إِلَّا فِی وَقْتِ اسْتِحْقَاقِ الْخِطَابِ وَ لَا یُؤَدِّیهِ إِلَّا فِی وَقْتٍ أَمَرَ وَ نَهَی فَهَبَطَ جَبْرَئِیلُ بِالْوَحْیِ فَبَلَّغَ مَا یُؤْمَرُ بِهِ وَ قَوْلُهُ لا تُحَرِّکْ بِهِ لِسانَکَ لِتَعْجَلَ بِهِ فَقَالَ الْمُفَضَّلُ: أَشْهَدُ أَنَّکُمْ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ عَلِمْتُمْ وَ بِقُدْرَتِهِ قَدَرْتُمْ وَ بِحُکْمِهِ نَطَقْتُمْ وَ بِأَمْرِهِ تَعْمَلُونَ.
امام صادق (علیه السلام) خطاب به مفضّل: «ای مفضّل همانا قرآن در طول بیست‌وسه سال نازل شده است و خداوند می‌فرماید: شَهْرُ رَمَضانَ الَّذِی أُنْزِلَ فِیهِ الْقُرْآنُ و فرمود: إِنَّا أَنزَلْنَهُ فیِ لَیْلَةٍ مُّبَرَکَةٍ إِنَّا کُنَّا مُنذِرِین* فِیهَا یُفْرَقُ کلُ‌ُّ أَمْرٍ حَکِیمٍ*أَمْرًا مِّنْ عِندِنَا إِنَّا کُنَّا مُرْسِلِین و فرمود: وَ قَالَ الَّذِینَ کَفَرُواْ لَوْ لَا نُزِّلَ عَلَیْهِ الْقُرْءَانُ جُمْلَةً وَاحِدَةً کَذَالِکَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤَادَک» مفضّل گفت: «پس این تنزیل خداوند است که در کتابش آن را یاد کرده است؛ چگونه وحی در طول بیست و سه سال نازل شد»؟ [امام (علیه السلام)] فرمود: «بله ای مفضّل! خداوند در ماه رمضان قرآن را به او عطا کرد و آن را به او ابلاغ نکرد مگر در زمانی که جای آن سخن بود و او آن را ادا نکرد، مگر زمانی که خداوند امر و نهی کرده‌بود. (یعنی قرآن یک‌باره بر پیامبر (نازل شد امّا ابلاغ هر آیه‌ی آن به مردم به امر خدا و تدریجی بود) پس جبرئیل (علیه السلام) با وحی فرودآمد و چیزی را که امر شده‌بود ابلاغ کرد و این همان معنای کلام خداست که فرمود: لَا تحُرِّکْ بِهِ لِسَانَکَ لِتَعْجَلَ بِه». پس مفضّل گفت: «شهادت می‌دهم که شما از علم الهی عالم شده و به قدرت او توانمند گشته‌اید و مطابق حکم او سخن می‌گویید و به فرمان او عمل می‌کنید».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۸۶۰ بحارالأنوار، ج۸۹، ص۳۸
ابن‌عباس (رحمة الله علیه)- جَاءَ عَبْدُاللَّهِ‌بْنُ‌سَلَام إِلَی النَّبِیِّ (صلی الله علیه و آله) فَقَالَ أَنَا رَسُولُ الْیَهُودِ إِلَیْکَ مَعَ آیَاتٍ مِنَ التَّوْرَاهًِْ تُبَیِّنُ لَنَا مَا فِیهَا نَرَاکَ مِنَ الْمُحْسِنِینَ. فَقَالَ النَّبِیُّ (صلی الله علیه و آله): فَسَلْ عَمَّا تَشَاءُ. قَالَ: أَنْصَفْتَ یَا مُحَمَّدُ (صلی الله علیه و آله) فَأَخْبِرْنِی مَا الْوَاحِدُ وَ مَا الِاثْنَانِ وَ ... مَا الْخَمْسَهًَْ عَشَرَ؟ ... قَالَ: نَعَمْ یَا ابْنَ سَلَامٍ! أَمَّا الْوَاحِدُ فَهُوَ اللَّهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ لا شَرِیکَ لَه ... وَ أَمَّا الْخَمْسَهًَْ عَشَرَ فَإِنَّ الْقُرْآنَ أُنْزِلَ عَلَی آیَاتٍ مُفَصَّلَاتٍ فِی خَمْسَهًَْ عَشَرَ یَوْماً خَلَا مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ الَّذِی أُنْزِلَ فِیهِ الْقُرْآنُ هُدیً لِلنَّاسِ وَ بَیِّناتٍ مِنَ الْهُدی وَ الْفُرْقانِ.
ابن‌عباس (رحمة الله علیه) عبدالله‌بن‌سلام نزد پیامبر (آمد و گفت: «من از جانب یهود به همراه آیاتی از تورات به‌سوی تو آمدم؛ این آیات [که برای ما مبهم است] را برای ما بیان کن که ما تو را از نیکوکاران می‌دانیم». حضرت فرمود: «درباره‌ی هر چیزی که می‌خواهی سؤال کن»! گفت: «ای محمّد (! تو منصفی پس به من بگو یک چیست؟ دو چیست؟ ... پانزده چیست؟» پیامبر (فرمود: «بله ای ابن‌سلام! و امّا یک، خداوند یکتای قهّار است که شریکی ندارد ... و امّا پانزده، قرآن است که خداوند آیات مفصّلات (آیات تبیین شده) آن را در روز پانزدهم ماه رمضان بر من نازل کرد؛ ماه رمضانی که قرآن را برای هدایت مردم و روشنگری حق و باطل نازل کرد».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۸۶۲ بحارالأنوار، ج۹، ص۳۴۰
الصّادق (علیه السلام)- عَنِ ابْنِ‌سِنَانٍ أَوْ غَیْرِهِ عَمَّنْ ذَکَرَهُ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَاعَبْدِ‌اللَّهِ (علیه السلام) عَنِ الْقُرْآنِ وَ الْفُرْقَانِ (أَ هُمَا شَیْءٌ وَاحِدٌ)؟ فَقَالَ: الْقُرْآنُ جُمْلَهًُْ الْکِتَابِ وَ الْفُرْقَانُ الْمُحْکَمُ الْوَاجِبُ الْعَمَلُ بِه.
امام صادق (علیه السلام) معانی الاخبار با سند خود از ابن‌سنان روایت کرده است: از امام صادق (علیه السلام) پرسیدم: «آیا قرآن و فرقان دو چیز هستند (دو معنی دارند) یا یک چیز»؟ فرمود: «قرآن، تمامی کتاب خداست [از محکم و متشابه و غیره] و فرقان همان قسمت از آیات محکم و آیات روشنی است که عمل به آن واجب می‌باشد».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۸۶۲ وسایل الشیعه، ج۲۷، ص۱۸۳/ نورالثقلین/ البرهان
الصّادق (علیه السلام)- إِنَ الشُّهُورَ عِنْدَ اللَّهِ اثْنا عَشَرَ شَهْراً فِی کِتابِ اللَّهِ یَوْمَ خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ فَغُرَّهًُْ الشُّهُورِ شَهْرُ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ وَ هُوَ شَهْرُ رَمَضَانَ وَ قَلْبُ شَهْرِ رَمَضَانَ لَیْلَهًُْ الْقَدْرِ وَ نُزِّلَ الْقُرْآنُ فِی أَوَّلِ لَیْلَهًٍْ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ فَاسْتَقْبِلِ الشَّهْرَ بِالْقُرْآن.
امام صادق (علیه السلام) ماه‌ها نزد خداوند، از روزی که آسمان‌ها و زمین را آفرید، دوازده ماه بوده که در کتاب خدا نیز آمده است و نخستین [و بهترین] ماه، ماه خداوند عزّوجلّ یعنی ماه رمضان است که خداوند آن را ذکر نمود و قلب ماه رمضان، شب قدر است و قرآن، در اوّلین شب از ماه رمضان نازل شد. پس با خواندن قرآن به استقبال این شهر برو.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۸۶۲ إقبال العمال، ج۱، ص۴/ البرهان
الصّادق (علیه السلام)- نَزَلَتِ التَّوْرَاهًُْ فِی سِتٍ مَضَیْنَ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ وَ نَزَلَ الْإِنْجِیلُ فِی اثْنَتَیْ عَشْرَهًَْ مَضَتْ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ وَ نَزَلَ الزَّبُورُ فِی ثَمَانِیَ عَشْرَهًَْ مَضَتْ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ وَ نَزَلَ الْفُرْقَانُ فِی لَیْلَهًِْ الْقَدْرِ.
امام صادق (علیه السلام) تورات در ششم ماه رمضان، انجیل در دوازدهم ماه رمضان، زبور در هجدهم ماه رمضان و قرآن در شب قدر نازل شده است.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۸۶۲ وسایل الشیعه، ج۱۰، ص۳۱۱/ البرهان
امیرالمؤمنین (علیه السلام)- نَزَلَ الْقُرْآنُ أَثْلَاثاً ثُلُثٌ فِینَا وَ فِی عَدُوِّنَا وَ ثُلُثٌ سُنَنٌ وَ أَمْثَالٌ وَ ثُلُثٌ فَرَائِضُ وَ أَحْکَام.
امام علی (علیه السلام) قرآن در سه بخش نازل شد، یک سوّم آن در مورد ما و دشمنان ما نازل شده؛ یک سوّم آن در مورد سنّت‌ها و مثل‌ها (قصّه‌ی پیشینیان)؛ و یک سوّم دیگر آن در مورد واجبات و احکام نازل شده است.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۸۶۲ الکافی، ج۲، ص۶۲۷/ نورالثقلین
الصّادق (علیه السلام)- إِنَ الْقُرْآنَ نَزَلَ أَرْبَعَهًَْ أَرْبَاعٍ رُبُعٌ حَلَالٌ وَ رُبُعٌ حَرَامٌ وَ رُبُعٌ سُنَنٌ وَ أَحْکَامٌ وَ رُبُعٌ خَبَرُ مَا کَانَ قَبْلَکُمْ وَ نَبَأُ مَا یَکُونُ بَعْدَکُمْ وَ فَصْلُ مَا بَیْنِکُمْ.
امام صادق (علیه السلام) قرآن در چهار بخش نازل شده: یک چهارم [آن مربوط به احکام] حلال و یک چهارم [آن مربوط به احکام] حرام؛ یک چهارم [آن مربوط به] سنّت‌ها و احکام و یک چهارم [دیگر] اخبار گذشتگان و آیندگان شما و آنچه مربوط به رفع اختلاف بین شماست.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۸۶۲ الکافی، ج۲، ص۶۲۷/ نورالثقلین
الصّادق (علیه السلام)- عَنِ الْفُضَیْلِ‌بْنِ یَسَارٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی‌عَبْدِ‌اللَّهِ (علیه السلام) إِنَ النَّاسَ یَقُولُونَ إِنَ الْقُرْآنَ نَزَلَ عَلَی سَبْعَهًِْ أَحْرُفٍ؟ فَقَالَ: کَذَبُوا أَعْدَاءُ اللَّهِ وَ لَکِنَّهُ نَزَلَ عَلَی حَرْفٍ وَاحِدٍ مِنْ عِنْدِ الْوَاحِد.
امام صادق (علیه السلام) از فضیل‌بن یسار نقل شده است: به امام صادق (علیه السلام) گفتم: «مردم می‌گویند که قرآن در هفت گونه و لغت نازل شده است». امام (علیه السلام) فرمود: «دشمنان خدا دروغ گفته‌اند! قرآن فقط با یک لغت و از سوی خدای یکتا نازل شده است».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۸۶۲ الکافی، ج۲، ص۶۳۰/ نورالثقلین
الصّادق (علیه السلام)- نَزَلَ الْقُرْآنُ بِإِیَّاکِ أَعْنِی وَ اسْمَعِی یَا جَارَهًُْ.
امام صادق (علیه السلام) قرآن براساس این [ضرب‌المثل] نازل شده [که گویند:] «ایاک اعنی و اسمعی یا جاره» (یعنی به تو می‌گویم ولی ای همسایه تو گوش کن! یعنی گرچه خطاب قرآن پیامبر (است ولی منظور آن تمام مؤمنین و مردم است).
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۸۶۴ الکافی، ج۲، ص۶۳۱/ نورالثقلین
امیرالمؤمنین (علیه السلام)- فَفَرَضَ ... الصَّوْمَ لَا یُعْرَفُ إِلَّا بِالشُّهُورِ وَ الشُّهُورُ لَا تُعْرَفُ إِلَّا بِالْقَمَرِ دُونَ الشَّمْسِ.
امام علی (علیه السلام) وجوبِِ ... روزه با ماه ثابت می‌شود و ماه هم از گردش قمر بدون توجّه به وضعیّت خورشید پدید می‌آید.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۸۶۴ بحارالأنوار، ج۶۵، ص۳۹۰
الصّادق (علیه السلام)- عَنْ عُبَیْدِ‌بْنِ زُرَارَهًَْ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی‌عَبْدِ‌اللَّهِ (علیه السلام) فِی قَوْلِهِ عَزَّوَجَلَّ فَمَنْ شَهِدَ مِنْکُمُ الشَّهْرَ فَلْیَصُمْهُ. قَالَ: مَا أَبْیَنَهَا مَنْ شَهِدَ فَلْیَصُمْهُ وَ مَنْ سَافَرَ فَلَا یَصُمْهُ.
امام صادق (علیه السلام) عبیدبن‌زراره گوید: به امام صادق (علیه السلام) عرض کردم: [تفسیر] آیه‌ی فَمَن شَهدَ مِنکُمُ الشَّهرَ فَلْیصُمْه [چیست؟] و حضرت فرمود: «چقدر معنای این آیه واضح است! یعنی هرکس که [هلال] ماه [رمضان] را ببیند، باید در آن، روزه بگیرد و هرکس که به سفر برود، نباید در آن ماه، روزه بگیرد.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۸۶۴ تهذیب الأحکام، ج۴، ص۲۱۶/ الکافی، ج۴، ص۱۲۶/ من لایحضره الفقیه، ج۲، ص۱۴۱/ بحارالأنوار، ج۲، ص۲۷۴/ وسایل الشیعه، ج۱۰، ص۱۷۶/ نورالثقلین/ البرهان
الباقر (علیه السلام)- مَا أُبَیِّنُهَا لِمَنْ عَقَلَهَا قَالَ مَنْ شَهِدَ رَمَضَانَ فَلْیَصُمْهُ وَ مَنْ سَافَرَ فِیهِ فَلْیُفْطِرْ.
امام باقر (علیه السلام) چقدر معنای این آیه برای کسی که آن را درک کند واضح و آشکار است! هرکس که (هلال) ماه رمضان را ببیند، باید در آن ماه، روزه بگیرد و هرکس که در آن به مسافرت برود، باید روزه‌ی خود را افطار کند.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۸۶۴ بحارالأنوار، ج۹۳، ص۳۲۵/ مستدرک الوسایل، ج۷، ص۳۷۳/ العیاشی، ج۱، ص۸۱/ البرهان
امیرالمؤمنین (علیه السلام)- لَیْسَ لِلْعَبْدِ أَنْ یَخْرُجَ فِی سَفَرٍ إِذَا حَضَرَ شَهْرُ رَمَضَانَ لِقَوْلِ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ فَمَنْ شَهِدَ مِنْکُمُ الشَّهْرَ فَلْیَصُمْهُ.
امام علی (علیه السلام) وقتی ماه رمضان وارد می‌شود بنده نباید به سفر رود زیرا خداوند می‌فرماید: فَمَنْ شَهِدَ مِنْکُمُ الشَّهْرَ فَلْیَصُمْهُ.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۸۶۴ بحارالأنوار، ج۱۰، ص۹۲/ تحف العقول، ص۱۰۴/ الخصال، ج۲، ص۶۱۴/ وسایل الشیعه، ج۱۰، ص۱۸۲/ نورالثقلین
الصّادق (علیه السلام)- عن صبح‌سیابه: إِنَّ ابْنَ أَبِی یَعْفُورٍ أَمَرَنِی أَنْ أَسْأَلَکَ عَنْ مَسَائِلَ فَقَالَ: وَ مَا هِیَ؟ قَالَ: یَقُولُ لَکَ إِذَا دَخَلَ شَهْرُ رَمَضَانَ وَ أَنَا فِی مَنْزِلِی إِلَی أَنْ أُسَافِرَ قَالَ إِنَّ اللَّهَ یَقُولُ فَمَنْ شَهِدَ مِنْکُمُ الشَّهْرَ فَلْیَصُمْهُ فَمَنْ دَخَلَ عَلَیْهِ شَهْرُ رَمَضَانَ وَ هُوَ فِی أَهْلِهِ فَلَیْسَ لَهُ أَنْ یُسَافِرَ إِلَّا لِحَجٍّ أَوْ عُمْرَهًٍْ أَوْ فِی طَلَبِ مَالٍ یَخَافُ تَلَفَهُ.
امام صادق (علیه السلام) صباح‌بن‌سیابهًْ گوید: [ای پسر رسول خدا] ابن‌ابی‌یعفور به من دستور داد مسائلی را از تو بپرسم. امام (علیه السلام) فرمود: «آن مسائل چیست»؟ گفت: «به تو می‌گوید اگر ماه رمضان درحالی‌که من در خانه (وطن) هستم فرارسد، آیا اجازه دارم به سفر بروم»؟ امام (علیه السلام) فرمود: خداوند می‌فرماید: فَمَن شَهِدَ مِنکُمُ الشَّهرَ فَلیَصُمهُ چنانچه ماه رمضان بر کسی‌که در منزل خود است وارد شود، پس نباید به سفر رود مگر برای به‌جای‌آوردن حج یا عمره یا برای به دست‌آوردن مالی که می‌ترسد از بین برود».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۸۶۴ بحارالأنوار، ج۹۳، ص۳۲۴/ العیاشی، ج۱، ص۸۰/ مستدرک الوسایل، ج۷، ص۳۷۷
الصّادق (علیه السلام)- إِذَا دَخَلَ شَهْرُ رَمَضَانَ فَلِلَّهِ فِیهِ شَرْطٌ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی فَمَنْ شَهِدَ مِنْکُمُ الشَّهْرَ. فَلْیَصُمْهُ فَلَیْسَ لِلرَّجُلِ إِذَا دَخَلَ شَهْرُ رَمَضَانَ أَنْ یَخْرُجَ إِلَّا فِی حَجٍّ أَوْ فِی عُمْرَهًٍْ أَوْ مَالٍ یَخَافُ تَلَفَهُ أَوْ أَخٍ یَخَافُ هَلَاکَهُ وَ لَیْسَ لَهُ أَنْ یَخْرُجَ فِی إِتْلَافِ مَالِ أَخِیهِ فَإِذَا مَضَتْ لَیْلَهًُْ ثَلَاثٍ وَ عِشْرِینَ فَلْیَخْرُجْ حَیْثُ شَاءَ.
امام صادق (علیه السلام) زمانی‌که ماه رمضان فرا برسد، خداوند در آن حقّی دارد. خداوند متعال می‌فرماید: فَمَن شَهدَ مِنکُمُ الشَّهرَ فَلْیصُمْه؛ پس بر هیچ‌کس جایز نیست که پس از فرارسیدن ماه رمضان جز برای حج یا عمره یا [حفظ] اموالی که ترس از تلف‌شدن آن می‌رود یا [نجات] برادری که بیم هلاک‌شدن او وجود دارد، به سفر برود؛ و نمی‌تواند به خاطر تلف‌شدن اموال برادرش به مسافرت برود؛ امّا پس از گذشت شب بیست‌وسوّم از ماه رمضان، می‌تواند به هر جایی که بخواهد، مسافرت کند.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۸۶۴ وسایل الشیعه، ج۱۰، ص۱۸۲/ تهذیب الأحکام، ج۴، ص۲۱۶/ البرهان
الصّادق (علیه السلام)- عَنْ أَبِی‌بَصِیرٍ عَنْ أَبِی‌عَبْدِ‌اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: قُلْتُ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاکَ یَدْخُلُ عَلَیَّ شَهْرُ رَمَضَانَ فَأَصُومُ بَعْضَهُ فَتَحْضُرُنِی نِیَّهًُْ زِیَارَهًِْ قَبْرِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) فَأَزُورُهُ وَ أُفْطِرُ ذَاهِباً وَ جَائِیاً أَوْ أُقِیمُ حَتَّی أُفْطِرَ وَ أَزُورُهُ بَعْدَ مَا أُفْطِرُ بِیَوْمٍ أَوْ یَوْمَیْنِ فَقَالَ لَهُ: أَقِمْ حَتَّی تُفْطِرَ. قُلْتُ لَهُ: جُعِلْتُ فِدَاکَ فَهُوَ أَفْضَلُ؟ قَالَ: نَعَمْ! أَ مَا تَقْرَأُ فِی کِتَابِ اللَّهِ فَمَنْ شَهِدَ مِنْکُمُ الشَّهْرَ فَلْیَصُمْهُ.
امام صادق (علیه السلام) أبوبصیر گوید: به امام (علیه السلام) گفتم: «جانم به فدای شما باد! اگر ماه رمضان فرا برسد و من مقداری از آن ماه را روزه گرفته‌باشم و بخواهم به زیارت قبر امام حسین (علیه السلام) بروم، آیا می‌توانم به زیارت بروم و در این رفت‌وآمد، روزه‌ام را افطار کنم یا باید در اینجا بمانم تا عید فطر فرا برسد و پس از گذشت یک یا دو روز از عید فطر، به زیارت بروم»؟ حضرت فرمود: «بمان تا عید فطر فرا رسد». راوی می‌گوید به حضرت عرض کردم: جانم به فدای شما باد! آیا این بهتر است»؟ حضرت فرمود: «آری! آیا در قرآن نخوانده‌ای که خداوند فرمود: فَمَن شَهدَ مِنکُمُ الشَّهرَ فَلْیصُمْه»؟!
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۸۶۴ وسایل الشیعه، ج۱۰، ص۱۸۳/ بحارالأنوار، ج۹۷، ص۱۱۶ / تهذیب الأحکام، ج۴، ص۳۱۶/ البرهان
الباقر (علیه السلام)- لَا یَسْأَلُ اللَّهُ عَبْداً عَنْ صَلَاهًٍْ بَعْدَ الْفَرِیضَهًِْ وَ لَا عَنْ صَدَقَهًٍْ بَعْدَ الزَّکَاهًِْ وَ لَا عَنْ صَوْمٍ بَعْدَ شَهْرِ رَمَضَانَ.
امام باقر (علیه السلام) خداوند، از هیچ بنده‌ای، نمازی را پس از به‌جاآوردن نماز واجب و صدقه‌ای را پس از دادن زکات و روزهای را پس از گرفتن روزه‌ی ماه رمضان، نمی‌خواهد و درباره‌ی آن از او نمی‌پرسد. (همین که این واجبات را ادا کند کافی است).
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۸۶۶ وسایل الشیعه، ج۱۰، ص۲۴۷/ البرهان
الرّسول (صلی الله علیه و آله)- شَهْرُ رَمَضَانَ نَسَخَ کُلَ صَوْم.
پیامبر ( ماه رمضان، تمام روزه‌ها را نسخ نموده است. (قبل از وجوب روزه‌ی ماه رمضان، روزه در بعضی روزهای سال واجب بود که نسخ شد).
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۸۶۶ وسایل الشیعه، ج۲، ص۱۷۵/ البرهان
الصّادق (علیه السلام)- فِی رَجُلٍ صَامَ فِی ظِهَارٍ شَعْبَانَ ثُمَ أَدْرَکَهُ شَهْرُ رَمَضَانَ. قَالَ: یَصُومُ رَمَضَانَ وَ یَسْتَأْنِفُ الصَّوْم.
امام صادق (علیه السلام) اگر کسی ماه شعبان را به عنوان کفّاره‌ی ظهار [که دو ماه پیاپی روزه بدارد و وارد ماه رمضان شود] روزه بگیرد، تکلیف او چه خواهدبود؟ امام (علیه السلام) فرمود: «ماه رمضان را به عنوان فریضه‌ی الهی روزه بگیرد و پس از آن روزه‌ی خود را (کفّاره) از سر بگیرد.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۸۶۶ الکافی، ج۴، ص۱۳۹/ نورالثقلین
الصّادق (علیه السلام)- قَالَ أَبُوعَبْدِ‌اللَّهِ (علیه السلام) فَلْیَصُمْهُ. قَالَ: الصَّوْمَ فُوهُ لَا یَتَکَلَّمُ إِلَّا بِالْخَیْرِ.
امام صادق (علیه السلام) پیرامون تفسیر آیه‌ی فَلْیصُمْه فرمود: «روزه‌داری در حکم دهانی است که جز برای سخن نیک، گشوده نمی‌شود».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۸۶۶ العیاشی، ج۱، ص۸۱/ بحارالأنوار، ج۹۳، ص۳۲۵/ البرهان
السّجّاد (علیه السلام)- فَأَمَّا الرُّخْصَهًُْ الَّتِی هِیَ الْإِطْلَاقُ بَعْدَ النَّهْی مِثْلُ قَوْلُهُ تَعَالَی شَهْرُ رَمَضانَ الَّذِی أُنْزِلَ فِیهِ الْقُرْآنُ إِلَی قَوْلِهِ تَعَالَی فَمَنْ شَهِدَ مِنْکُمُ الشَّهْرَ فَلْیَصُمْهُ ثُمَّ رَخَّصَ لِلْمَرِیضِ وَ الْمُسَافِرِ بِقَوْلِهِ سُبْحَانَهُ فَمَنْ کانَ مِنْکُمْ مَرِیضاً أَوْ عَلی سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَیَّامٍ أُخَرَ یُرِیدُ اللهُ بِکُمُ الْیُسْرَ وَ لا یُرِیدُ بِکُمُ الْعُسْرَ فَانْتَقَلَتْ فَرِیضَهًُْ الْعَزِیمَهًِْ الدَّائِمَهًِْ لِلرَّجُلِ الصَّحِیحِ لِمَوْضِعِ الْقُدْرَهًِْ وَ زَالَتِ الضَّرُورَهًُْ تَفَضُّلًا عَلَی الْعِبَادِ.
امام سجاد (علیه السلام) و امّا رخصت و اجازه، همان رهایی [و اجازه‌دادن] پس از نهی [از انجام کاری] است. مثل سخن خداوند متعال شَهْرُ رَمَضانَ الَّذِی أُنْزِلَ فِیهِ الْقُرْآنُ مَنْ شَهِدَ مِنْکُمُ الشَّهْرَ فَلْیَصُمْهُ سپس برای مریض و مسافر، با این سخنش حکم را آسان کرد: فَمَنْ کانَ مِنْکُمْ مَرِیضاً أَوْ عَلی سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَیَّامٍ أُخَرَ یُرِیدُ اللهُ بِکُمُ الْیُسْرَ وَ لا یُرِیدُ بِکُمُ الْعُسْرَ پس فریضه‌ای که به صورت دائمی اراده نموده، بر فرد سالمی که توانایی داشته‌باشد منطبق می‌گردد و از باب فضل بر بندگان، ضرورت [و اجبار برای عموم] را کنار گذاشت.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۸۶۶ بحارالأنوار، ج۹۰، ص۲۹/ وسایل الشیعه، ج۱۰، ص۱۷۸؛ فیه: «ثم رخص ... بقوله سبحانه» محذوفٌ و «اللازمهًْ» بدلٌ «العزیمهًْ الدایمهًْ»
الباقر (علیه السلام)- فَذَلِکَ الْیُسْرُ أَمِیرُ‌الْمُؤْمِنِینَ عَلِیُّ‌بْنُ‌أَبِی‌طَالِبٍ (علیه السلام).
امام باقر (علیه السلام) آن آسانی، همان امیرالمؤمنین علیّ‌بن‌ابی‌طالب (علیه السلام) می‌باشد.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۸۶۶ بحارالأنوار، ج۳۶، ص۱۲۸/ فرات الکوفی، ص۶۲
الرّضا (علیه السلام)- فَإِنْ قَالَ {قَائِلٌ}: فَلِمَ إِذَا لَمْ یَکُنْ لِلْعَصْرِ وَقْتٌ مَشْهُورٌ مِثْلُ تِلْکَ الْأَوْقَاتِ أَوْجَبَهَا بَیْنَ الظُّهْرِ وَ الْمَغْرِبِ وَ لَمْ یُوجِبْهَا بَیْنَ الْعَتَمَهًِْ وَ الْغَدَاهًِْ أَوْ بَیْنَ الْغَدَاهًِْ وَ الظُّهْرِ؟ قِیلَ: لِأَنَّهُ لَیْسَ وَقْتٌ عَلَی النَّاسِ أَخَفَّ وَ لَا أَیْسَرَ وَ لَا أَحْرَی أَنْ یَعُمَّ فِیهِ الضَّعِیفَ وَ الْقَوِیَّ بِهَذِهِ الصَّلَاهًِْ مِنْ هَذَا الْوَقْتِ وَ ذَلِکَ أَنَّ النَّاسَ عَامَّتَهُمْ یَشْتَغِلُونَ فِی أَوَّلِ النَّهَارِ بِالتِّجَارَاتِ وَ الْمُعَامَلَاتِ وَ الذَّهَابِ فِی الْحَوَائِجِ وَ إِقَامَهًِْ الْأَسْوَاقِ فَأَرَادَ أَنْ لَا یَشْغَلَهُمْ عَنْ طَلَبِ مَعَاشِهِمْ وَ مَصْلَحَهًِْ دُنْیَاهُمْ وَ لَیْسَ یَقْدِرُ الْخَلْقُ کُلُّهُمْ عَلَی قِیَامِ اللَّیْلِ وَ لَا یَشْعُرُونَ بِهِ وَ لَا یَنْتَبِهُونَ لِوَقْتِهِ لَوْ کَانَ وَاجِباً وَ لَا یُمْکِنُهُمْ ذَلِکَ فَخَفَّفَ اللَّهُ تَعَالَی عَنْهُمْ وَ لَمْ یَجْعَلْهَا فِی أَشَدِّ الْأَوْقَاتِ عَلَیْهِمْ وَ لَکِنْ جَعَلَهَا فِی أَخَفِّ الْأَوْقَاتِ عَلَیْهِمْ کَمَا قَالَ اللَّهُ عَزَّ‌وَ‌جَلَ یُرِیدُ اللهُ بِکُمُ الْیُسْرَ وَ لا یُرِیدُ بِکُمُ الْعُسْر.
امام رضا (علیه السلام) اگر پرسش‌کننده‌ای بپرسد: «اگر برای نماز عصر همچون نمازهای دیگر وقت مشهور و معروفی نیست، پس چرا حق‌تعالی آن را بین ظهر و مغرب واجب کرده و بین عشاء و صبح یا بین صبح و ظهر قرار نداده»؟ در جواب گفته‌می‌شود: «برای مردم خواندن نماز عصر در این وقت سهل‌تر، آسان‌تر و سزاوارتر است تا انجامش در اوقات دیگر؛ و اساساً تکلیف به خواندن نماز عصر در وقت مزبور به‌طوری است که ضعیف و قوی، پیر و جوان و زن و مرد جملگی توانایی انجام آن را دارند؛ به خلاف سایر اوقات که چنین نمی‌باشد و توضیح آن این است که عموم مردم در ابتدای روز مشغول به تجارت و معامله و دنبال نیازمندی‌های خود و رونق‌دادن بازار و امثال این امور هستند؛ لذا حق‌تعالی نخواست آن‌ها را از طلب معاش و مصالح دنیوی بازدارد و نیز همه‌ی خلایق قدرت قیام در شب را نداشته و در آن وقت از خواب بیدار نمی‌شوند و اگر نماز عصر در چنین وقتی برایشان واجب می‌شد قادر بر انجامش نبودند؛ از این رو حقّ تبارک‌وتعالی این نماز را در حقّشان تخفیف داده و آسان نمود و در زمان‌های سخت (نیمه‌شب یا بین صبح و ظهر) واجب نکرد بلکه آن را در زمان‌های خوب و ساده (بین ظهر و شب) قرار داد؛ چنانچه خدای عزّوجلّ در قرآن شریف فرموده است: یُرِیدُ اللهُ بِکُمُ الْیُسْرَ وَ لا یُرِیدُ بِکُمُ الْعُسْرَ».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۸۶۶ بحارالأنوار، ج۷۹، ص۳۴۸/ نورالثقلین
الصّادق (علیه السلام)- لِتُکْمِلُوا الْعِدَّةَ یَعْنِی الصِّیَامَ.
امام صادق (علیه السلام) عدّه در آن به معنای صیام (روزه‌ها) می‌باشد.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۸۶۸ وسایل الشیعه، ج۷، ص۴۵۵/ الکافی، ج۴، ص۱۶۶/ من لایحضره الفقیه، ج۲، ص۱۶۷/ نورالثقلین/ البرهان
الباقر (علیه السلام)- لِتُکْمِلُوا الْعِدَّةَ قَالَ ثَلَاثِینَ یَوْماً.
امام باقر (علیه السلام) یعنی سی روز [را کامل کنید].
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۸۶۸ من لایحضره الفقیه، ج۲، ص۱۷۱/ بحارالأنوار، ج۹۳، ص۲۹۷/ الخصال، ج۲، ص۵۳۱ / تهذیب الأحکام، ج۴، ص۱۷۶/ الإستبصار، ج۲، ص۷۲/ وسایل الشیعه، ج۱۰، ص۲۷۱
الباقر (علیه السلام)- شَهْرُ رَمَضَانَ ثَلَاثُونَ یَوْماً لِقَوْلِ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ وَ لِتُکْمِلُوا الْعِدَّةَ الْکَامِلَهًَْ التَّامَّهًَْ قَالَ: ثَلَاثُونَ یَوْماً.
امام باقر (علیه السلام) ماه رمضان بنا بر سخن الهی، سی روز است وِلِتُکمِلُوا العِدَّة و تعداد تمام و کمال آن سی روز است.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۸۶۸ وسایل الشیعه، ج۱۰، ص۲۷۴/ بحارالأنوار، ج۹۳، ص۲۹۷ و الخصال، ج۲، ص۵۳۱؛ فیهما: «قال ثلاثون یوما» محذوفٌ
الصّادق (علیه السلام)- عنْ شُعَیْبٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی‌عَبْدِ‌اللَّهِ (علیه السلام) قَال: قُلْتُ لَهُ إِنَّ النَّاسَ یَرْوُونَ أَنَّ النَّبِیَّ (صلی الله علیه و آله) مَا صَامَ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ تِسْعَهًًْ وَ عِشْرِینَ یَوْماً أَکْثَرُ مِمَّا صَامَ ثَلَاثِینَ قَالَ: کَذَبُوا مَا صَامَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) إِلَّا تَامّاً وَ لَا تَکُونُ الْفَرَائِضُ نَاقِصَهًًْ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی خَلَقَ السَّنَهًَْ ثَلَاثَمِائَهًٍْ وَ سِتِّینَ یَوْماً وَ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ فِی سِتَّةِ أَیَّامٍ فَحَجَزَهَا مِنْ ثَلَاثِمِائَهًٍْ وَ سِتِّینَ یَوْماً فَالسَّنَهًُْ ثَلَاثُمِائَهًٍْ وَ أَرْبَعَهًٌْ وَ خَمْسُونَ یَوْماً وَ شَهْرُ رَمَضَانَ ثَلَاثُونَ یَوْماً لِقَوْلِ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ وَ لِتُکْمِلُوا الْعِدَّةَ وَ الْکَامِلُ تَامٌّ وَ شَوَّالٌ تِسْعَهًٌْ وَ عِشْرُونَ یَوْماً وَ ذُو الْقَعْدَهًِْ ثَلَاثُونَ یَوْماً لِقَوْلِ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ وَ واعَدْنا مُوسی ثَلاثِینَ لَیْلَةً فَالشَّهْرُ هَکَذَا ثُمَّ هَکَذَا أَیْ شَهْرٌ تَامٌّ وَ شَهْرٌ نَاقِصٌ وَ شَهْرُ رَمَضَانَ لَا یَنْقُصُ أَبَداً وَ شَعْبَانُ لَا یَتِمُّ أَبَداً.
امام صادق (علیه السلام) گفتم مردم روایت می‌کنند که رسول‌خدا (بیشتر، ماه رمضان را بیست و نه روز روزه گرفته تا سی روز. فرمود: «دروغ می‌گویند؛ رسول‌خدا (آن را روزه نگرفته مگر به کمال و تمام؛ حکم واجبات ناقص نیست. خدا سال را [شامل] سیصدوشصت روز (قمری) آفرید. آسمان‌ها و زمین را در شش روز [شش دوران] آفرید، (اعراف/ ۵۴) و از سیصد و شصت کنار نهاد و سال سیصد و پنجاه و چهار روز شد و ماه رمضان سی روز است که خدا فرموده: وَلِتُکمِلُوا العِدَّة و کامل‌کردن همان تمام‌کردن کلّ ماه است. شوّال بیست و نه روز و ذی‌القعده سی روز است. چون خدا عزّوجلّ می‌فرماید: و ما با موسی، سی شب وعده گذاشتیم. (اعراف/۱۴۲) و ماه‌ها به ترتیب چنین و چنان‌اند، یعنی یک ماه، تمام و یکی کم. و ماه رمضان هرگز کم و ماه شعبان هرگز تمام نیست.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۸۶۸ من لایحضره الفقیه، ج۲، ص۱۷۰/ مستدرک الوسایل، ج۷، ص۴۱۳/ بحارالأنوار، ج ۵۴، ص۲۱۵/ بحارالأنوار، ج۹۳، ص۲۹۸/ معانی الأخبار، ص۳۸۲
الصّادق (علیه السلام)- عَن ابنِ أبِی‌عُمَیرعَن رَجُلٍ عَن أَبِی‌عَبدِاللهِ (علیه السلام) قَالَ: قُلْتُ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاکَ مَا یُتَحَدَّثُ بِهِ عِنْدَنَا أَنَّ النَّبِیَّ (صلی الله علیه و آله) صَامَ تِسْعَهًًْ وَ عِشْرِینَ أَکْثَرَ مِمَّا صَامَ ثَلَاثِینَ أَ حَقٌّ هَذَا؟ قَالَ: مَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْ هَذَا حَرْفاً مَا صَامَهُ النَّبِیُّ (صلی الله علیه و آله) إِلَّا ثَلَاثِینَ لِأَنَّ اللَّهَ یَقُولُ وَ لِتُکْمِلُوا الْعِدَّةَ فَکَانَ رَسُولُ اللَّهِ یَنْقُصُهُ.
امام صادق (علیه السلام) ابن أبی‌عمیر ازمردی نقل کرده که گفته است به امام صادق (علیه السلام) عرض کردم: فدایت شوم!] در میان ما گفته می‌شود که پیامبر (بیش از آن که [ماه رمضان را] سی روز، روزه گرفته باشد، بیست‌ونه روز، روزه گرفته؛ آیا درست است»؟ حضرت پاسخ داد: «خداوند هیچ وقت کمتر از این مدّت را نگفته و پیامبر (همیشه سی روز، روزه گرفته است زیرا خداوند می‌فرماید: وَلِتُکْمِلُواْ الْعِدَّةَ پس آیا [قابل باور است که] رسول‌خدا (از آن بکاهد»؟!؟
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۸۶۸ بحارالأنوار، ج۹۳، ص۲۹۹/ العیاشی، ج۱، ص۸۲/ مستدرک الوسایل، ج۷، ص۴۱۲/ نورالثقلین/ البرهان
الصّادق (علیه السلام)- رَوَی سَعِیدٌ النَّقَّاشُ قَالَ: قَالَ لِی أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام): أَمَا إِنَّ فِی الْفِطْرِ تَکْبِیراً وَ لَکِنَّهُ مَسْنُونٌ. قَالَ قُلْتُ: وَ أَیْنَ هُوَ؟ قَالَ فِی لَیْلَهًِْ الْفِطْرِ فِی الْمَغْرِبِ وَ الْعِشَاءِ الْآخِرَهًِْ وَ فِی صَلَاهًِْ الْفَجْرِ وَ فِی صَلَاهًِْ الْعِیدِ ثُمَّ یَقْطَعُ. قَالَ قُلْتُ: کَیْفَ أَقُولُ؟ قَالَ: تَقُولُ اللَّهُ أَکْبَرُ اللَّهُ أَکْبَرُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ اللَّهُ أَکْبَرُ وَ لِلَّهِ الْحَمْدُ اللَّهُ أَکْبَرُ عَلَی مَا هَدَانَا.
امام صادق (علیه السلام) سعید نقّاش گوید: امام صادق (علیه السلام) به من فرمود: «باید در عید فطر تکبیر بگویی ولی [نحوه‌ی آن] سنّت شده است. (نحوه‌ی گفتن آن طبق سنّت و روش خاصی است)» گفتم: «چه زمانی»؟ فرمود: «در شب عید فطر، هنگام [خواندن نماز] مغرب و عشاءِ آخرین شب ماه رمضان و در نماز صبح روز عید و در خود نماز عید فطر [این تکبیر را بگویید] و سپس تمام کنی [و تکبیر گفتن کافی است] گفتم: «چگونه»؟ فرمود: «بگو: الله اکبر الله اکبر لا اله الا الله والله اکبر الله اکبر و لله الحمدالله اکبر علی ما هدانا».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۸۷۰ وسایل الشیعه، ج۷، ص۴۵۵/ الکافی، ج۴، ص۱۶۶؛ فیه: «مستور» بدلٌ «مسنون»/ من لایحضره الفقیه، ج۲، ص۱۶۷/ تهذیب الأحکام، ج۳، ص۱۳۸؛ فیه: احد من «الله اکبر» محذوفٌ/ نورالثقلین/ البرهان
الرّضا (علیه السلام)- إِنَّمَا جُعِلَ التَّکْبِیرُ فِیهَا أَکْثَرَ مِنْهُ فِی غَیْرِهَا مِنَ الصَّلَاهًِْ لِأَنَّ التَّکْبِیرَ إِنَّمَا هُوَ تَعْظِیمٌ لِلَّهِ وَ تَمْجِیدٌ عَلَی مَا هَدَی وَ عَافَی کَمَا قَالَ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ وَ لِتُکَبِّرُوا اللهَ عَلی ما هَداکُمْ وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ وَ إِنَّمَا جُعِلَ فِیهَا اثْنَتَا عَشْرَهًَْ تَکْبِیرَهًًْ لِأَنَّهُ یَکُونُ فِی کُلِّ رَکْعَتَیْنِ اثْنَتَا عَشْرَهًَْ تَکْبِیرَهًًْ وَ جُعِلَ سَبْعٌ فِی الْأُولَی وَ خَمْسٌ فِی الثَّانِیَهًِْ وَ لَمْ یُسَوَّ بَیْنَهُمَا لِأَنَّ السُّنَّهًَْ فِی الصَّلَاهًِْ الْفَرِیضَهًِْ أَنْ تُسْتَفْتَحَ بِسَبْعِ تَکْبِیرَاتٍ فَلِذَلِکَ بُدِئَ هَاهُنَا بِسَبْعِ تَکْبِیرَاتٍ وَ جُعِلَ فِی الثَّانِیَهًِْ خَمْسُ تَکْبِیرَاتٍ لِأَنَّ التَّحْرِیمَ مِنَ التَّکْبِیرِ فِی الْیَوْمِ وَ اللَّیْلَهًِْ خَمْسُ تَکْبِیرَاتٍ وَ لِیَکُونَ التَّکْبِیرُ فِی الرَّکْعَتَیْنِ جَمِیعاً وَتْراً وَتْراً.
امام رضا (علیه السلام) تکبیر در نماز عید [فطر] بیش از سایر نمازها است؛ زیرا جز این نیست که تکبیر برای بزرگداشت، تعظیم و تمجید الهی است؛ به پاس آنکه بندگان را هدایت فرموده و عافیت بخشیده است؛ چنانکه خداوند عزّوجلّ خود فرمود: وَ لِتُکَبِّرُوا اللهَ عَلی ما هَداکُمْ وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ و امّا این نماز دوازده تکبیر دارد. زیرا در هر نماز دو رکعتی، دوازده تکبیر مقرّر است. هفت تکبیر در رکعت اوّل و پنج تکبیر در رکعت دوّم و از نظر تعداد تکبیرها دو رکعت را همسان نساخته‌اند؛ زیرا در نماز فریضه سنّت چنین است که نماز را با هفت تکبیر افتتاح می‌کنند. بنابراین هفت تکبیر در رکعت اوّل مقرّر ساختند و در رکعت دوّم پنج تکبیر مقرّر شد زیرا در پنج نوبتِ نمازهای فریضه شبانه و روز، پنج تکبیر از مجموع تکبیرها مخصوص تکبیر احرام (تکبیر آغاز نماز) است. بنابراین پنج تکبیر را در رکعت دوّم قرار دادند. وجه دیگر آنکه در هر یک از دو رکعت، رقم تکبیرها فرد باشد. بنابراین از عدد دوازده که زوج است، هفت عدد به رکعت اول داده‌شد؛ باقیمانده نیز که عدد پنج می‌شود، فرد بوده و به رکعت دوّم داده شده است.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۸۷۰ من لایحضره الفقیه، ج۱، ص۵۲۲/ وسایل الشیعه، ج۷، ص۴۳۳ و نورالثقلین و بحارالأنوار، ج۳۶۲، ص۸۷؛ فیهم: «و انما جعل فیها اثنتا عشرهًْ ... وترا وترا» محذوفٌ
الصّادق (علیه السلام)- التَّکْبِیرُ فِی الْعِیدَیْنِ وَاجِبٌ أَمَّا فِی الْفِطْرِ فَفِی خَمْسِ صَلَوَاتٍ یُبْتَدَأُ بِهِ مِنْ صَلَاهًِْ الْمَغْرِبِ لَیْلَهًَْ الْفِطْرِ إِلَی صَلَاهًِْ الْعَصْرِ مِنْ یَوْمِ الْفِطْرِ وَ هُوَ أَنْ یُقَالَ اللَّهُ أَکْبَرُ اللَّهُ أَکْبَرُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ اللَّهُ أَکْبَرُ وَ لِلَّهِ الْحَمْدُ اللَّهُ أَکْبَرُ عَلَی مَا هَدَانَا وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَی مَا أَبْلَانَا لِقَوْلِهِ عَزَّوَجَلَّ وَ لِتُکْمِلُوا الْعِدَّةَ وَ لِتُکَبِّرُوا اللهَ عَلی ما هَداکُمْ.
امام صادق (علیه السلام) تکبیر در دو عید (عید فطر و عید قربان) واجب است. امّا در عیدفطر، در پنج نمازِ واجب [پی‌درپی] که تکبیرگفتن وارد است، ابتدای آن از نماز مغرب شب عیدفطر شروع می‌شود تا نماز عصر روز عید و آن تکبیر چنین است: الله اکبر، الله اکبر لا اله الا الله و الله اکبر، الله اکبر و لله الحمد الله اکبر علی ما هدانا و الحمد لله علی ما ابلانا؛ چرا که خداوند در قرآن کریم می‌فرماید: وَ لِتُکْمِلُوا الْعِدَّةَ وَ لِتُکَبِّرُوا اللهَ عَلی ما هَداکُمْ.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۸۷۰ بحارالأنوار، ج۸۸، ص۱۲۸/ وسایل الشیعه، ج۷، ص۴۵۷/ الخصال، ج۲، ص۶۰۸
الصّادق (علیه السلام)- عَنْ سَعِیدٍ عَنْ أَبِی‌عَبْدِ‌اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: إِنَّ فِی الْفِطْرِ تَکْبِیراً. قَالَ: قُلْتُ: مَا تَکْبِیرٌ إِلَّا فِی یَوْمِ النَّحْرِ؟ قَالَ: فِیهِ تَکْبِیرٌ وَ لَکِنَّهُ مَسْنُونٌ فِی الْمَغْرِبِ وَ الْعِشَاءِ وَ الْفَجْرِ وَ الظُّهْرِ وَ الْعَصْرِ وَ رَکْعَتَیِ الْعِید.
امام صادق (علیه السلام) از سعید نقل شده است: امام (علیه السلام) فرمود: روز عید فطر، تکبیر دارد. عرض کردم: «[مگر نه این است که] تکبیر، مخصوصِ یوم‌النّحر (روز دهم ذی‌الحجّه) می‌باشد»؟ حضرت پاسخ داد: «برای عید فطر نیز تکبیری هست [امّا نه به آن شکل که در یوم‌النّحر است] که گفتن آن تکبیرها در نماز مغرب، عشاء، صبح، ظهر، عصر و دو رکعت نماز عید، سنّت شده است».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۸۷۲ بحارالأنوار، ج۸۸، ص۱۳۳/ البرهان
الصّادق (علیه السلام)- عَنْ أَحْمَدَ‌بْنِ‌مُحَمَّدِ‌بْنِ‌خَالِدٍ الْبَرْقِیِّ عَن بَعْضُ أَصْحَابِنَا رَفَعَهُ فِی قَوْلِ اللَّهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی وَ لِتُکَبِّرُوا اللهَ عَلی ما هَداکُمْ وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ. قَالَ: الشُّکْرُ الْمَعْرِفَهًُْ وَ فِی قَوْلِهِ: وَ لا یَرْضی لِعِبادِهِ الْکُفْرَ وَ إِنْ تَشْکُرُوا یَرْضَهُ لَکُمْ فَقَالَ: الْکُفْرُ هَاهُنَا الْخِلَافُ وَ الشُّکْرُ الْوَلَایَهًُْ وَ الْمَعْرِفَهًْ.
امام صادق (علیه السلام) از احمدبن‌خالدبرقی درباره‌ی آیه: وَ لِتُکَبِّرُوا اللهَ عَلی ما هَداکُمْ وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ روایت شده است که امام صادق (علیه السلام) فرمود: «شکر، معرفت است و در آیه: اگر ناسپاسی کنید، خدا از شما بی‌نیاز است. و ناسپاسی را برای بندگانش نمی‌پسندد. می‌پسندد که سپاسگزار باشید. (زمر/۷) کفر در این آیه [خلاف ائمّه (علیهم السلام) رفتارکردن است] و شکر، ولایت و معرفت امام است».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱، ص۸۷۲ المحاسن، ج۱، ص۱۴۹/ بحارالأنوار، ج۲۴، ص۶۰ و نورالثقلین؛ فیهما: «و فی قوله تعالی ... و المعرفهًْ» محذوفٌ