لَّا جُنَاحَ عَلَيۡكُمۡ إِن طَلَّقۡتُمُ ٱلنِّسَآءَ مَا لَمۡ تَمَسُّوهُنَّ أَوۡ تَفۡرِضُواْ لَهُنَّ فَرِيضَةࣰۚ وَمَتِّعُوهُنَّ عَلَى ٱلۡمُوسِعِ قَدَرُهُۥ وَعَلَى ٱلۡمُقۡتِرِ قَدَرُهُۥ مَتَٰعَۢا بِٱلۡمَعۡرُوفِۖ حَقًّا عَلَى ٱلۡمُحۡسِنِينَ
236
لَّا جُنَاحَ عَلَيۡكُمۡ إِن طَلَّقۡتُمُ ٱلنِّسَآءَ مَا لَمۡ تَمَسُّوهُنَّ أَوۡ تَفۡرِضُواْ لَهُنَّ فَرِيضَةࣰۚ وَمَتِّعُوهُنَّ عَلَى ٱلۡمُوسِعِ قَدَرُهُۥ وَعَلَى ٱلۡمُقۡتِرِ قَدَرُهُۥ مَتَٰعَۢا بِٱلۡمَعۡرُوفِۖ حَقًّا عَلَى ٱلۡمُحۡسِنِينَ
236
علیّ‌بن‌إبراهیم (رحمة الله علیه)- قَوْلُهُ لَا جُناحَ عَلَیْکُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّساءَ ما لَمْ تَمَسُّوهُنَّ أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِیضَةً فَهُوَ أَنْ یُطَلِّقَ الرَّجُلُ الْمَرْأَهًَْ الَّتِی قَدْ تَزَوَّجَهَا وَ لَمْ یَدْخُلْ بِهَا وَ لَمْ یُسَمِّ لَهَا صَدَاقاً، فَعَلَیْهِ إِذَا طَلَّقَهَا أَنْ یُمَتِّعَهَا عَلَی قَدْرِ حَالِهِ.
علی‌بن‌ابراهیم (رحمة الله علیه) منظور آن است که اگر مرد، زنی را طلاق دهد که هرچند او را به همسری خویش درآورده، ولی هنوز با او نزدیکی نکرده و مهریّه‌ای برایش تعیین نکرده است، پس بر وی واجب است که هنگام طلاق هدیه‌ای در حدّ توانش به زن بدهد.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۲، ص۲۱۲ القمی، ج۱، ص۷۷
الکاظم (علیه السلام)- فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ وَ کانَ بَیْنَ ذلِکَ قَواماً قَالَ الْقَوَامُ هُوَ الْمَعْرُوفُ عَلَی الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَ عَلَی الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ مَتاعاً بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَی الْمُحْسِنِینَ عَلَی قَدْرِ عِیَالِهِ وَ مَئُونَتِهِمُ الَّتِی هِیَ صَلَاحٌ لَهُ وَ لَهُمْ وَ لا یُکَلِّفُ اللهُ نَفْساً إِلَّا ما آتاها.
امام کاظم (علیه السلام) درباره‌ی سخن خدای عزّوجلّ: وَ کانَ بَیْنَ ذلِکَ قَواماً فرمود: «قوام» همان «معروف» در آیه‌ی: عَلَی الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَ عَلَی الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ مَتاعاً بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَی الْمُحْسِنِینَ است [یعنی] به قدر توان خانواده و رفاه حال آنها [به زنی که طلاقش داده] هدیه دهد. که [البته] آن [هدیه] به صلاح او و آنها می‌باشد. و خداوند تنها به اندازه‌ای که به فردی بخشیده است، از او تکلیف می‌خواهد.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۲، ص۲۱۴ الکافی، ج۴، ص۵۶/ وسایل الشیعه، ج۲۱، ص۵۵۶ و نورالثقلین؛ فیهما: «قناعا بالمعروفحقا علی المحسنین» محذوفٌ
الصّادق (علیه السلام)- فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ وَ لِلْمُطَلَّقاتِ مَتاعٌ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَی الْمُتَّقِینَ قَالَ مَتَاعُهَا بَعْدَ مَا تَنْقَضِی عِدَّتُهَا عَلَی الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَ عَلَی الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ فَأَمَّا فِی عِدَّتِهَا فَکَیْفَ یُمَتِّعُهَا وَ هِیَ تَرْجُوهُ وَ هُوَ یَرْجُوهَا وَ یَجْرِی اللَّهُ بَیْنَهُمَا مَا شَاءَ أَمَا إِنَّ الرَّجُلَ الْمُوسِرَ یُمَتِّعُ الْمَرْأَهًَْ الْعَبْدَ وَ الْأَمَهًَْ وَ یُمَتِّعُ الْفَقِیرُ بِالْحِنْطَهًِْ وَ الزَّبِیبِ وَ الثَّوْبِ وَ الدَّرَاهِمِ فَإِنَّ الْحَسَنَ بْنَ عَلِیٍّ (علیه السلام) مَتَّعَ امْرَأَهًًْ کَانَتْ لَهُ بِأَمَهًٍْ وَ لَمْ یُطَلِّقِ امْرَأَهًًْ إِلَّا مَتَّعَهَا قَالَ وَ قَالَ الْحَلَبِیُّ مَتَاعُهَا بَعْدَ مَا تَنْقَضِی عِدَّتُهَا عَلَی الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَ عَلَی الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ.
امام صادق (علیه السلام) در سخن خداوند عزّوجلّ وَ لِلْمُطَلَّقاتِ مَتاعٌ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَی الْمُتَّقِینَ، هدیه‌ای که باید مرد ثروتمند و مرد فقیر هرکدام به اندازه‌ی توانشان به زن بدهند، [مربوط به] پس از انقضاء مدّت عدّه است؛ چگونه هدیه را در عدّه بدهند درحالی‌که زن و مرد به رجوع‌کردن [و دست‌کشیدن از طلاق] امید بسته‌اند؟ (نباید در مدّت عدّه این هدیه را پرداخت کرد). و خداوند هرچه بخواهد مابین آنها جاری می‌کند. امّا هدیه‌ی مرد توانگر به زن، بنده و کنیز باشد و مرد فقیر نیز گندم، کشمش، لباس و اندک درهمی هدیه بدهد. امام حسن‌بن‌علی (علیه السلام) زنی را با بخشیدن یک کنیز به او طلاق داد و هیچ زنی را بدون هدیه طلاق نداد.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۲، ص۲۱۴ بحارالأنوار، ج۱۰۰، ص۳۵۹/ الکافی، ج۶، ص۱۰۵؛ فیه «یحدث» بدل «یجری» و «موسّعا» بدلٌ «موسر» و «المقتر» بدلٌ «الفقیر» و «الشعیر» زیادهًْ و «قال الحلبی ... قدره» محذوفٌ/ العیاشی، ج۱، ص۱۲۹؛ فیه: «و قال الحلبی ... قدره» محذوفٌ/ البرهان؛ فیه: «فی قول الله عزوجل ... ما شاء» محذوفٌ و «الموسّع» بدل «الموسر»
علیّ‌بن‌إبراهیم (رحمة الله علیه)- کَمَا قَالَ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ عَلَی الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَ عَلَی الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ فَالْمُوسِعُ یُمَتِّعُ بِالْأُمَّهًِْ وَ الدَّرَاهِمِ وَ الثَّوْبِ عَلَی قَدْرِ سَعَتِهِ وَ الْمُقْتِرُ یُمَتِّعُ بِالْخِمَارِ وَ مَا یَقْدِرُ عَلَیْهِ، وَ إِنْ تَزَوَّجَ بِهَا وَ قَدْ سَمَّی لَهَا الصَّدَاقَ وَ لَمْ یَدْخُلْ بِهَا فَعَلَیْهِ نِصْفُ الْمَهْرِ.
علی‌بن‌ابراهیم (رحمة الله علیه) همان‌گونه که خداوند عزّوجلّ فرمود: عَلَی الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَ عَلَی الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ، پس مرد توانگر، [به زن] کنیز، درهم و لباس به قدر توانش هدیه دهد و فقیر نیز روسری و هر چیزی که در توانش است، [به زن] هدیه دهد. امّا اگر مرد با زن ازدواج کرده و برای او مهر تعیین نماید و قبل از نزدیکی با او [طلاقش دهد]، پرداخت نصف مهریّه‌ی مشخّص شده بر عهده‌ی اوست.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۲، ص۲۱۴ القمی، ج۱، ص۷۷
الرّضا (علیه السلام)- کُلُّ مَنْ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَدْخُلَ بِهَا فَلَا عِدَّهًَْ عَلَیْهَا مِنْهُ فَإِنْ کَانَ سَمَّی لَهَا صَدَاقاً فَلَهَا نِصْفُ الصَّدَاقِ وَ إِنْ لَمْ یَکُنْ سَمَّی لَهَا صَدَاقاً یُمَتِّعُهَا بِشَیْءٍ قَلَّ أَوْ کَثُرَ عَلَی قَدْرِ یَسَارِهِ فَالْمُوسِعُ یُمَتِّعُ بِخَادِمٍ أَوْ دَابَّهًٍْ وَ الْوَسَطُ بِثَوْبٍ وَ الْفَقِیرُ بِدِرْهَمٍ أَوْ خَاتَمٍ کَمَا قَالَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی وَ مَتِّعُوهُنَّ عَلَی الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَ عَلَی الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ مَتاعاً بِالْمَعْرُوفِ.
امام رضا (علیه السلام) هر مردی که زن خویش را قبل از نزدیکی با او طلاق دهد، دیگر عدّه‌ی آن مرد، بر زن واجب نمی‌باشد و اگر مهر برای او تعیین کرده‌باشد، نیمی از مهر متعلّق به زن است و چنانچه برای او مهر تعیین نکرده‌باشد، هدیه‌ای کوچک یا بزرگ متناسب با توانش طوری‌که فراهم‌کردنش برای او میسّر باشد به زن بدهد. پس مرد ثروتمند، خدمتکار یا چهارپا و مرد متوسّط، لباس و مرد فقیر، درهم یا انگشتری به زن هدیه دهند؛ همان‌طور که خداوند تعالی فرمود: وَ مَتِّعُوهُنَّ عَلَی الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَ عَلَی الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ مَتاعاً بِالْمَعْرُوفِ.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۲، ص۲۱۴ بحارالأنوار، ج۱۰۰، ص۳۵۶/ فقه الرضا (ص۲۴۱/ مستدرک الوسایل، ج۱۵، ص۹۰؛ فیه: «کل من طلّق ... نصف صداق» محذوفٌ
الصّادق (علیه السلام)- إِذَا طَلَّقَ الرَّجُلُ امْرَأَتَهُ قَبْلَ أَنْ یَدْخُلَ بِهَا فَلَهَا نِصْفُ مَهْرِهَا وَ إِنْ لَمْ یَکُنْ سَمَّی لَهَا مَهْراً فَمَتَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ عَلَی الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَ عَلَی الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ وَ لَیْسَ لَهَا عِدَّهًٌْ تَتَزَوَّجُ مَنْ شَاءَتْ مِنْ سَاعَتِهَا.
امام صادق (علیه السلام) درصورتی‌که مرد همسرش را پیش از آنکه با وی همبستر شود طلاق دهد، باید نیمی از مهریّه را به وی بدهد؛ و در صورتی که برای وی مهریّه‌ای تعیین نکرده‌باشد، باید وی را به طور پسندیده با هدیه‌ای بهره‌مند سازد؛ توانگر به اندازه‌ی توان خود و تنگدست به اندازه‌ی وسع خود؛ و این زن، عدّه‌ای ندارد و می‌تواند از همان لحظه، با هرکس که بخواهد ازدواج نماید.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۲، ص۲۱۴ من لایحضره الفقیه، ج۳، ص۵۰۵/ بحارالأنوار، ج۱۰۰، ص۳۵۷/ العیاشی، ج۱، ص۱۲۴/ نورالثقلین/ البرهان
الصّادق (علیه السلام)- عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی‌عَبْدِ‌اللَّهِ (علیه السلام) فِی الرَّجُلِ یُطَلِّقُ امْرَأَتَهُ قَبْلَ أَنْ یَدْخُلَ بِهَا قَالَ عَلَیْهِ نِصْفُ الْمَهْرِ إِنْ کَانَ فَرَضَ لَهَا شَیْئاً وَ إِنْ لَمْ یَکُنْ فَرَضَ لَهَا شَیْئاً فَلْیُمَتِّعْهَا عَلَی نَحْوِ مَا یُمَتَّعُ بِهِ مِثْلُهَا مِنَ النِّسَاء.
امام صادق (علیه السلام) حلبی گوید: امام (علیه السلام) در رابطه با مردی که همسرش را طلاق می‌دهد؛ پیش از آنکه با وی همبستر شود، فرمود: درصورتی‌که برای وی مهریّه‌ای تعیین کرده‌باشد، باید نیمی از آن را به وی بدهد و درصورتی‌که برای وی مهریّه‌ای تعیین نکرده‌باشد، باید وی را همچون زنانی که در شأن او هستند، بهره‌مند سازد. (در شأن او هدیه‌ای به او بدهد).
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۲، ص۲۱۶ وسایل الشیعه، ج۲۱، ص۳۰۷/ البرهان
الباقر (علیه السلام)- عَن أبِی حَمْزَه سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یُرِیدُ أَنْ یُطَلِّقَ امْرَأَتَهُ قَبْلَ أَنْ یَدْخُلَ بِهَا قَالَ یُمَتِّعُهَا قَبْلَ أَنْ یُطَلِّقَهَا فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَی قَالَ وَ مَتِّعُوهُنَّ عَلَی الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَ عَلَی الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ.
امام باقر (علیه السلام) أبوحمزه گوید: در مورد مردی سؤال کردم که می‌خواهد همسر خویش را پیش از آنکه با وی همبستر شود، طلاق دهد. ایشان در پاسخ فرمود: مرد باید همسر خویش را پیش از طلاق [با دادن هدیه‌ای] بهره‌مند سازد؛ چراکه خداوند باری‌تعالی می‌فرماید: وَمَتِّعُوهنَّ عَلَی الْمُوسِعِ قَدَرُه وَعَلَی الْمُقْتِرِ قَدْرُه.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۲، ص۲۱۶ تهذیب الأحکام، ج۸، ص۱۴۱/ وسایل الشیعه، ج۲۱، ص۳۰۶/ البرهان/ مستدرک الوسایل، ج۱۵، ص۸۸ و نورالثقلین؛ فیهم: «قبل أن یدخل بها» محذوفٌ
الصّادق (علیه السلام)- عَن إبْنِ بُکَیْر قَال سَأَلَ أباعبدالله (علیه السلام) مَا قَدَرُ الْمُوسِعِ وَ الْمُقْتِرِ قَالَ کَانَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ (علیه السلام) یُمَتِّعُ بِالرَّاحِلَهًِْ یَعْنِی حِمْلَهَا الَّذِی عَلَیْهَا.
امام صادق (علیه السلام) ابن‌بکیر از امام صادق (علیه السلام) پرسید: «توان فرد توانگر و فرد تنگدست به چه میزان می‌باشد»؟ ایشان فرمود: امام سجاد (علیه السلام) با مرکب خویش یعنی با باری که مرکبش حمل می‌کرد، بهره‌مند می‌ساخت. [و از این مال به زن هدیه می‌داد].
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۲، ص۲۱۶ بحارالأنوار، ج۱۰۰، ص۳۵۴/ العیاشی، ج۱، ص۱۲۴/ قرب الإسناد، ص۸۱ و وسایل الشیعه، ج۲۱، ص۳۱۰؛ فیهما: «یعنی حملها الذی علیها» محذوفٌ/ مستدرک الوسایل، ج۱۵، ص۸۹ / نورالثقلین/ البرهان
الصّادق (علیه السلام)- وَ رُوِیَ أَنَ الْغَنِیَ یُمَتِّعُ بِدَارٍ أَوْ خَادِمٍ وَ الْوَسَطَ یُمَتِّعُ بِثَوْبٍ وَ الْفَقِیرَ بِدِرْهَمٍ أَوْ خَاتَمٍ وَ رُوِیَ أَنَّ أَدْنَاهُ الْخِمَارُ وَ شِبْهُه.
امام صادق (علیه السلام) فرد ثروتمند، خانه یا خادم هدیه دهد و آنکه در سطح متوسّط مالی است، لباس و شخص فقیر، یک درهم یا انگشتری هدیه دهد و روایت‌شده که کمترین هدیه، روسری و مشابه آن می‌باشد.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۲، ص۲۱۶ من لایحضره الفقیه، ج۳، ص۵۰۶/ نورالثقلین
أمیرالمؤمنین (علیه السلام)- أَنَّهُ کَانَ یَقْضِی لِلْمُطَلَّقَهًِْ بِالْمُتْعَهًِْ وَ یَقُولُ بَیَانُ ذَلِکَ فِی کِتَابِ اللَّهِ ثُم عَلَی الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَ عَلَی الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ.
امام علی (علیه السلام) برای زن مطلّقه متاعی قرار داده شده است [که باید به او داده‌شود] و بیان این حکم، در کتاب خداوند ذکر شده است. آنجا که فرمود: عَلَی الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَ عَلَی الْمُقْتِرِ قَدَره
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۲، ص۲۱۶ مستدرک الوسایل، ج۱۵، ص۸۸/ دعایم الإسلام، ج۲، ص۲۹۳
الباقر (علیه السلام)- إِنَّمَا تَجِبُ الْمُتْعَهًُْ لِلَّتِی لَمْ یُسَمَّ لَهَا صَدَاقٌ خَاصَّهًًْ.
امام باقر (علیه السلام) هدیه تنها بر زنی که مهر خاصّی برای او تعیین نشده‌باشد، واجب می‌شود.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۲، ص۲۱۶ نورالثقلین/ وسایل الشیعه، ج۲۱، ص۳۰۸
الصّادق (علیه السلام)- فِی الرَّجُلِ یُطَلِّقُ امْرَأَتَهُ أَ یُمَتِّعُهَا قَالَ نَعَمْ أَ مَا یُحِبُّ أَنْ یَکُونَ مِنَ الْمُحْسِنِینَ أَ مَا یُحِبُّ أَنْ یَکُونَ مِنَ الْمُتَّقِینَ.
امام صادق (علیه السلام) شخصی پرسید: «[این آیه، به مردی اشاره دارد که همسرش را طلاق داده است؛] آیا این مرد می‌تواند زن را بهره‌مند سازد [و هدیه‌ای به او بدهد]»؟ امام (علیه السلام) فرمود: بله می‌تواند، آیا این مرد دوست ندارد در زمره‌ی نیکوکاران قرار گیرد و آیا این مرد نمی‌خواهد جزو پرهیزکاران باشد؟!
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۲، ص۲۱۶ وسایل الشیعه، ج۲۱، ص۳۰۶/ نورالثقلین/ البرهان
الصّادق (علیه السلام)- مُتْعَهًُْ النِّسَاءِ فَرِیضَهًٌْ وَ لَیْسَ فِی الْمُتْعَهًِْ شَیْءٌ مُوَقَّتٌ کَمَا قَالَ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ عَلَی الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَ عَلَی الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ.
امام صادق (علیه السلام) هدیه‌ی زنان [مطلّقه] واجب است؛ گرچه میزان و مقدار آن دقیقاً تعیین نشده است همان‌طورکه خداوند متعال فرمود: عَلَی الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَ عَلَی الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ مَتاعاً بِالْمَعْرُوفِ.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۲، ص۲۱۶ دعایم الإسلام، ج۲، ص۲۹۳
الصّادق (علیه السلام)- لَا تُمَتَّعُ الْمُخْتَلِعَهًْ.
امام صادق (علیه السلام) مرد نمی‌تواند پولی که زن به شوهر داده تا [راضی شود که] طلاقش دهد را به عنوان هدیه به زن مطلّقه بدهد.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۲، ص۲۱۶ الکافی، ج۶، ص۱۴۴/ نورالثقلین
ابن عباس (رحمة الله علیه)- إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّساءَ ما لَمْ تَمَسُّوهُنَّ أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِیضَةً فی المهر قال هذه المرأهًْ تهب نفسها.
ابن‌عباس (رحمة الله علیه) إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّساءَ ما لَمْ تَمَسُّوهُنَّ أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِیضَةً مراد از «فریضه» مهریّه است. مهریّه‌ی چنین زنی [که بدون نزدیکی با او، طلاق داده شده]، همین است که وجودش بخشیده شده [و مهریّه دیگری ندارد].
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۲، ص۲۱۸ متشابه القرآن، ج۲، ص۱۹۷