الرّضا (علیه السلام)- عَن أَبَا مُحَمَّدٍ قَالَ: سَأَلَ الرِّضَا (علیه السلام) رَجُلٌ وَ أَنَا أَسْمَعُ فَقَالَ لَهُ: جُعِلْتُ فِدَاکَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ یَقُولُ وَ إِنْ کانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلی مَیْسَرَةٍ أَخْبِرْنِی عَنْ هَذِهِ النَّظِرَهًِْ الَّتِی ذَکَرَهَا اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ فِی کِتَابِهِ لَهَا حَدٌّ یُعْرَفُ إِذَا صَارَ هَذَا الْمُعْسِرُ إِلَیْهِ لَا بُدَّ لَهُ مِنْ أَنْ یُنْتَظَرَ وَ قَدْ أَخَذَ مَالَ هَذَا الرَّجُلِ وَ أَنْفَقَهُ عَلَی عِیَالِهِ وَ لَیْسَ لَهُ غَلَّهًٌْ یُنْتَظَرُ إِدْرَاکُهَا وَ لَا دَیْنٌ یُنْتَظَرُ مَحِلُّهُ وَ لَا مَالٌ غَائِبٌ یُنْتَظَرُ قُدُومُهُ؟ قَالَ: نَعَمْ! یُنْتَظَرُ بِقَدْرِ مَا یَنْتَهِی خَبَرُهُ إِلَی الْإِمَامِ فَیَقْضِی عَنْهُ مَا عَلَیْهِ مِنْ سَهْمِ الْغَارِمِینَ إِذَا کَانَ أَنْفَقَهُ فِی طَاعَهًِْ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ فَإِنْ کَانَ قَدْ أَنْفَقَهُ فِی مَعْصِیَهًِْ اللَّهِ فَلَا شَیْءَ لَهُ عَلَی الْإِمَامِ. قُلْتُ: فَمَا لِهَذَا الرَّجُلِ الَّذِی ائْتَمَنَهُ وَ هُوَ لَا یَعْلَمُ فِیمَا أَنْفَقَهُ فِی طاعَهًِْ اللَّهِ أَمْ فِی مَعْصِیَتِهِ؟ قَالَ: یَسْعَی لَهُ فِی مَالِهِ فَیَرُدُّهُ عَلَیْهِ وَ هُوَ صَاغِرٌ.

امام رضا (علیه السلام) أبومحمّد گوید: مردی از امام رضا (علیه السلام) پرسید: خدای عزّوجلّ می‌فرماید: و َإِن کانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلَی مَیسَرَةٍ مرا از مفهوم این مهلتی که خداوند در کتابش می‌فرماید، آگاه کنید. آیا زمان مشخّصی دارد تا اگر در چنین تنگنایی قرار گرفت، باید به او مهلت داده‌شود و حال اینکه او مال این مرد را گرفته و خرج خانواده‌ی خود کرده است و هیچ محصولی ندارد تا منتظر بهره‌برداری از آن باشد و هیچ قرضی در دست کسی ندارد تا منتظر پس‌گرفتن آن باشد و هیچ مال و پولی در دست کسی ندارد تا منتظر آوردنش باشد [تا قرضش را پس دهد]»؟ فرمود: «بله. منتظر می‌ماند به این اندازه که خبرش به امام (علیه السلام) برسد و امام (علیه السلام) به‌جای او مقداری را که طلبکاران از وی طلب دارند، از سهم ضرردیدگان [از خمس و بیت‌المال] به آنان بپردازد. البته چنانچه او این پول [قرض گرفته‌شده] را در راه اطاعت از خداوند عزّوجلّ مصرف کرده‌باشد [امام چنین می‌کند]؛ ولی اگر در راه معصیت پروردگار مصرف کرده‌باشد، هیچ دِینی بر گردن امام (علیه السلام) ندارد». گفتم: «پس تکلیف کسی که به نزد آن مرد امانتی قرار داده و نمی‌داند که آیا او این را در راه اطاعت خدا خرج کرده یا معصیت خدا، چیست»؟ فرمود: «باید با مال او به کار بپردازد و با سرافکندگی پول را به او پس دهد».

تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۲، ص۳۹۶ الکافی، ج۵، ص۹۳/ وسایل الشیعه، ج۱۸، ص۳۳۶/ تهذیب الأحکام، ج۶، ص۱۸۵/ بحارالأنوار، ج۱۰۰، ص۱۵۲ و العیاشی، ج۱، ص۱۵۵؛ فیهما: «و ان کان ذو عسرهًْ» محذوفٌ

الصّادق (علیه السلام)- أَیُّهَا النَّاسُ لِیُبَلِّغِ الشَّاهِدُ مِنْکُمُ الْغَائِبَ أَلَا وَ مَنْ أَنْظَرَ مُعْسِراً کَانَ لَهُ عَلَی اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ فِی کُلِّ یَوْمٍ صَدَقَهًٌْ بِمِثْلِ مَالِهِ حَتَّی یَسْتَوْفِیَهُ.

پیامبر (صلی الله علیه و آله) ای مردم! حاضرین شما به غائبین برسانند که: خداوند عزّوجلّ برای کسی‌که جهت دریافت طلبش به شخص تنگدستی فرصت داده، در هر روز صدقه‌ای برابر مالش، می‌نویسد تا زمانی که طلبش را کامل دریافت کند.

تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۲، ص۳۹۸ الکافی، ج۴، ص۳۵ / وسایل الشیعه، ج۱۶، ص۳۲۰/ من لایحضره الفقیه، ج۲، ص۵۸/ نورالثقلین/ البرهان

الرّسول (صلی الله علیه و آله)- عَنْ عَائِشَهًَْ أَنَّهَا قَالَتْ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) یَقُولُ: مَا مِنْ غَرِیمٍ ذَهَبَ بِغَرِیمِهِ إِلَی وَالٍ مِنْ وُلَاهًِْ الْمُسْلِمِینَ وَ اسْتَبَانَ لِلْوَالِی عُسْرَتُهُ إِلَّا بَرِئَ هَذَا الْمُعْسِرُ مِنْ دَیْنِهِ وَ صَارَ دَیْنُهُ عَلَی وَالِی الْمُسْلِمِینَ فِیمَا فِی یَدَیْهِ مِنْ أَمْوَالِ الْمُسْلِمِینَ، قَالَ {أی الصَّادِقُ (علیه السلام)}: وَ مَنْ کَانَ لَهُ عَلَی رَجُلٍ مَالٌ أَخَذَهُ وَ لَمْ یُنْفِقْهُ فِی إِسْرَافٍ أَوْ فِی مَعْصِیَهًٍْ فَعَسَرَ عَلَیْهِ أَنْ یَقْضِیَهُ فَعَلَی مَنْ لَهُ الْمَالُ أَنْ یُنْظِرَهُ حَتَّی یَرْزُقَهُ اللَّهُ فَیَقْضِیَهُ لِقَوْلِ رَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) مَنْ تَرَکَ مَالًا فَلِوَرَثَتِهِ وَ مَنْ تَرَکَ دَیْناً أَوْ ضِیَاعاً فَعَلَی الْإِمَامِ مَا ضَمِنَهُ الرَّسُول.

پیامبر (صلی الله علیه و آله) هیچ بدهکاری نیست که با طلبکار خود به نزد یکی از والیان مسلمان برود و از تنگدستی خود برایش بگوید؛ مگر اینکه این بدهکار از دِین خود مبرّا شود و دِین او بر گردن والی مسلمانان بیافتد تا از اموال مسلمانان که در دست اوست [قرض او را] بدهد. هرکس که پولی را بگیرد و آن را در راه اسراف و یا معصیت مصرف نکند و برای پس‌دادن آن در تنگنا قرار بگیرد و نتواند آن را پس دهد، باید صاحب مال به او مهلت دهد تا هر وقت که خداوند به این مرد روزی عطا نماید، دِین خود را ادا کند. اگر امام عادل حضور داشت، باید امام، دِین این مرد را ادا کند؛ هرکس که مالی را از خود بر جای گذاشت، این مال، سهم ورثه‌ی او خواهدبود و هرکس که بعد از مرگش از خود، دِین و یا بدهی بر جای گذاشت، بر گردن امام (علیه السلام) خواهد بود که پیامبر (صلی الله علیه و آله)[پرداخت] آن را ضمانت کرده است.

تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۲، ص۳۹۸ القمی، ج۱، ص۹۴/ نورالثقلین/ البرهان

الصّادق (علیه السلام)- قَالَ الصَّادِقُ (علیه السلام) فِی حَدِّ هَذَا الْإِعْسَارِ: وَ هُوَ إِنْ لَمْ یَقْدِرْ عَلَی مَا یَفْضُلُ عَنْ قُوتِهِ وَ قُوتِ عِیَالِهِ عَلَی الِاقْتِصَاد.

امام صادق (علیه السلام) در حدّ و حدود تنگدستی اختلاف پیش آمد. از امام صادق (علیه السلام) روایت است که حضرت فرمود: «اگر شخص، نتواند برای خود وخانواده‌اش غذای معمولی فراهم کند، تنگدست است».

تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۲، ص۴۰۰ فقه القرآن، ج۱، ص۲۳۹

الصّادق (علیه السلام)- عَنْ عَامِرِ‌بْنِ‌جُذَاعَهًَْ قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَی أَبِی‌عَبْدِ‌اللَّهِ (علیه السلام) فَقَالَ لَهُ: یَا أَبَاعَبْدِ‌اللَّهِ (علیه السلام) قَرْضٌ إِلَی مَیْسَرَهًٍْ. فَقَالَ لَهُ أَبُوعَبْدِ‌اللَّهِ (علیه السلام): إِلَی غَلَّهًٍْ تُدْرَکُ؟ فَقَالَ الرَّجُلُ: لَا وَ اللَّهِ. قَالَ: فَإِلَی تِجَارَهًٍْ تُؤَبُ؟ قَالَ: لَا وَ اللَّهِ. قَالَ: فَإِلَی عُقْدَهًٍْ تُبَاعُ؟ فَقَالَ: لَا وَ اللَّهِ. فَقَالَ أَبُوعَبْدِ‌اللَّهِ (علیه السلام): فَأَنْتَ مِمَّنْ جَعَلَ اللَّهُ لَهُ فِی أَمْوَالِنَا حَقّاً ثُمَ دَعَا بِکِیسٍ فِیهِ دَرَاهِمُ فَأَدْخَلَ یَدَهُ فِیهِ فَنَاوَلَهُ مِنْهُ قَبْضَهًْ.

امام صادق (علیه السلام) مردی نزد امام صادق (علیه السلام) آمد و گفت: «ای امام صادق (علیه السلام)! وامی به من بده تا تنگدستی من برطرف شود». آن حضرت فرمود: «می‌خواهی در امر زراعت‌داری سرمایه کنی»؟ گفت: «نه به خدا [توان این کار را ندارم]». فرمود: «می‌خواهی در ایجاد تجارتی مصرف کنی»؟ گفت: «نه به خدا [توان این کار را ندارم]». فرمود: «می‌خواهی قرارداد فروش کالایی داشته باشی»؟ گفت: «نه به خدا [توان این کار را ندارم]». فرمود: «پس تو از کسانی هستی که در اموال ما حقّی داری و کیسه‌ای پول نقره خواست و دست در آن کرد و مشتی به او داد».

تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۲، ص۴۰۰ الکافی، ج۳، ص۵۰۱/ نورالثقلین

الصّادق (علیه السلام)- عَنْ إِسْحَاقَ‌بْنِ‌عَمَّارٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی‌عَبْدِ‌اللَّهِ (علیه السلام): مَا لِلرَّجُلِ أَنْ یَبْلُغَ مِنْ غَرِیمِهِ؟ قَالَ: لَا یَبْلُغُ بِهِ شَیْئاً اللَّهُ أَنْظَرَه.

امام صادق (علیه السلام) اسحاق‌بن‌عمار گوید: به امام صادق (علیه السلام) گفتم: «شخص [طلبکار] تا چه اندازه می‌تواند بر بدهکار تنگدست خود سختگیری کند»؟ فرمود: «هیچ اندازه! خدا به او مهلت داده است».

تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۲، ص۴۰۰ وسایل الشیعه، ج۱۸، ص۳۶۷/ البرهان

الرّسول (صلی الله علیه و آله)- قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) فِی یَوْمٍ حَارٍّ مَنْ سَرَّهُ أَنْ یُظِلَّهُ اللَّهُ فِی ظِلِ عَرْشِهِ یَوْمَ لَا ظِلَّ إِلَّا ظِلُّهُ فَلْیُنْظِرْ غَرِیماً أَوْ لِیَدَعْ لِمُعْسِر.

پیامبر (صلی الله علیه و آله) رسول‌خدا (صلی الله علیه و آله) در روزی گرم فرمود: هرکس که می‌خواهد در روزی که هیچ سایه‌ای جز سایه‌ی او وجود ندارد، خداوند او را در سایه‌ی عرش خود قرار دهد، به بدهکارش که مستمند [و تنگدست] است، مهلت دهد و یا از حق خود بگذرد.

تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۲، ص۴۰۲ وسایل الشیعه، ج۱۸، ص۳۶۸/ البرهان

الباقر (علیه السلام)- یَبْعَثُ اللَّهُ قَوْماً مِنْ تَحْتِ الْعَرْشِ یَوْمَ الْقِیَامَهًِْ وُجُوهُهُمْ مِنْ نُورٍ وَ لِبَاسُهُمْ مِنْ نُورٍ وَ رِیَاشُهُمْ مِنْ نُورٍ جُلُوسٌ عَلَی کَرَاسِیَّ مِنْ نُورٍ قَالَ: فَیُشْرِفُ اللَّهُ لَهُمُ الْخَلْقَ فَیَقُولُونَ: هَؤُلَاءِ الْأَنْبِیَاءُ (؟ فَیُنَادِی مُنَادٍ مِنْ تَحْتِ الْعَرْشِ: هَؤُلَاءِ لَیْسُوا بِأَنْبِیَاءَ. قَالَ: فَیَقُولُونَ: هَؤُلَاءِ شُهَدَاءُ؟ قَالَ: فَیُنَادِی مُنَادٍ مِنْ تَحْتِ الْعَرْشِ: لَیْسَ هَؤُلَاءِ شُهَدَاءَ. وَ لَکِنْ هَؤُلَاءِ قَوْمٌ یُیَسِّرُونَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ وَ یُنْظِرُونَ الْمُعْسِرَ حَتَّی یُیْسِر.

امام باقر (علیه السلام) خداوند در روز قیامت اقوامی را از زیر عرش مبعوث می‌کند که چهره‌هایشان از نور و لباسشان از نور و زینت‌هایشان از نور است و بر صندلی‌هایی از نور نشسته‌اند. فرمود: خداوند آنان را به مردم نشان می‌دهد و مردم می‌گویند: «اینان همان پیامبرانند»؟ در آن هنگام یک منادی از زیر عرش ندا سر می‌دهد: «اینان پیامبر نیستند». فرمود: مردم می‌گویند: «اینان شهیدانند»؟ حضرت فرمود: در آن لحظه یک منادی از زیر عرش ندا سر می‌دهد: «اینان شهید نیستند، اینان مردمی هستند که بر مؤمنین آسان می‌گیرند و به بدهکارشان که مستمند [و تنگدست] است مهلت می‌دهند تا به گشایشی برسد».

تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۲، ص۴۰۲ مستدرک تلوسایل، ج۱۲، ص۳۶۵/ البرهان

الباقر (علیه السلام)- وَ أَنْ تَصَدَّقُوا خَیْرٌ لَکُمْ یَعْنِی أَنْ تَصَدَّقُوا بِمَالِکُمْ عَلَیْهِ فَهُوَ خَیْرٌ لَکُمْ فَلْیَدَعْ مُعْسِراً أَوْ لِیَدَعْ لَهُ مِنْ حَقِّهِ نَظَراً.

امام باقر (علیه السلام) وَأَن تَصَدَّقُواْ خَیرٌ لَّکمْ یعنی آنچه را که نزد او (بدهکار) دارید، بر او ببخشایید. چراکه این برای شما بسیار بهتر است. پس، از مال خود که در نزد مستمند دارید درگذرید و یا این که برای پس‌دادن آن به او مهلت دهید.

تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۲، ص۴۰۲ بحارالأنوار، ج۱۰۰، ص۱۵۱/ العیاشی، ج۱، ص۱۵۴/ البرهان