وَعَلَى ٱلثَّلَٰثَةِ ٱلَّذِينَ خُلِّفُواْ حَتَّىٰٓ إِذَا ضَاقَتۡ عَلَيۡهِمُ ٱلۡأَرۡضُ بِمَا رَحُبَتۡ وَضَاقَتۡ عَلَيۡهِمۡ أَنفُسُهُمۡ وَظَنُّوٓاْ أَن لَّا مَلۡجَأَ مِنَ ٱللَّهِ إِلَّآ إِلَيۡهِ ثُمَّ تَابَ عَلَيۡهِمۡ لِيَتُوبُوٓاْۚ إِنَّ ٱللَّهَ هُوَ ٱلتَّوَّابُ ٱلرَّحِيمُ
118
الصّادقین (علیها السلام)- إِنَّ النَّبِیِّ (صلی الله علیه و آله) لَمَّا تَوَجَّهَ إِلَی غَزَاهًِْ تَبُوکَ تَخَلَّفَ عَنْهُ کَعْبُ بْنُ مَالِکٍ الشَّاعِرُ وَ مَرَارَهًُْ بْنُ الرَّبِیعِ وَ هِلَالُ بْنُ أُمَیَّهًَْ الرَّافِعِیُّ تَخَلَّفُوا عَنِ النَّبِیِّ (صلی الله علیه و آله) عَلَی أَنْ یَتَحَوَّجُوا وَ یَلْحَقُوهُ فَلَهَوْا بِأَمْوَالِهِمْ وَ حَوَائِجِهِمْ عَنْ ذَلِکَ وَ نَدَامُوا وَ تَابُوا فَلَمَّا رَجَعَ النَّبِیُّ مُظَفَّراً مَنْصُوراً أَعْرَضَ عَنْهُمْ فَخَرَجُوا عَلَی وُجُوهِهِمْ و هَامُوا فِی الْبَرِیَّهًِْ مَعَ الْوُحُوشِ وَ نَدِمُوا أَصْدَقَ نَدَامَهًٍْ وَ خَافُوا أَنْ لَا یَقْبَلَ اللَّهُ تَوْبَتَهُمْ وَ رَسُولُهُ لِإِعْرَاضِهِ عَنْهُمْ فَنَزَلَ جَبْرَائِیلُ (علیه السلام) فَتَلَا عَلَی النَّبِیِّ فَأَنْفَذَ إِلَیْهِمْ مَنْ جَاءَ بِهِمْ فَتَلَا عَلَیْهِمْ وَ عَرَّفَهُمْ أَنَّ اللَّهَ قَدْ قَبِلَ تَوْبَتَهُمْ.
امام باقر (علیه السلام) و امام صادق (علیه السلام)- همانا پیامبر (صلی الله علیه و آله) هنگامی‌که به غزوه‌ی تبوک عازم شد، کعب‌بن‌مالک شاعر و مرارهًْ‌بن‌ربیع و هلال‌بن‌امیّه رافعی برای برطرف‌کردن بعضی نیازهایشان از حضرت پیامبر (صلی الله علیه و آله) عقب ماندند و قرار بر این بود که بعداً به وی ملحق شوند. امّا آنان به اموال و حاجات خویش سرگرم شدند، سپس پشیمان شدند و توبه کردند. هنگامی‌که پیامبر (صلی الله علیه و آله) پیروزمندانه برگشت، از آنان روی‌گردان شد. آنان دل به بیابان زدند و با حیوانات وحشی همراه شدند و صادقانه پشیمان شدند و بیم داشتند که خدا و رسولش به خاطر روی‌گردانی از آنان، توبه‌شان را نپذیرند. جبرئیل نازل شد و وحی را بر پیامبر (صلی الله علیه و آله) خواند. رسول خدا (صلی الله علیه و آله) کسی را به‌دنبال آنان فرستاد تا آنان را بیاورد و سپس آیه را بر آنان تلاوت کرد و به آنان خبر داد که خدا توبه‌شان را پذیرفته است.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۶، ص۳۷۲ البرهان
الصّادق (علیه السلام)- عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَهًَْ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ: وَ عَلَی الثَّلاثَةِ الَّذِینَ خُلِّفُوا قَالَ: کَعْبٌ وَ مَرَارَهًُْ بْنُ الرَّبِیعِ وَ هِلَالُ بْنُ أُمَیَّهًَْ.
امام صادق (علیه السلام)- علی‌بن‌ابی‌حمزه گوید: از امام صادق (علیه السلام) درباره‌ی این سخن خدای تبارک‌وتعالی: وَ عَلَی الثَّلاَثَةِ الَّذِینَ خُلِّفُواْ پرسیدم، فرمود: «کعب و مرارهًْ‌بن‌ربیع و هلال‌بن‌امیّه بودند».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۶، ص۳۷۲ البرهان/ العیاشی، ج۲، ص۱۱۵/ بحار الأنوار، ج۲۱، ص۲۳۷
الصّادق (علیه السلام)- کَانَ أَبُولُبَابَهًَْ أَحَدَهُمْ یَعْنِی فِی وَ عَلَی الثَّلاثَةِ الَّذِینَ خُلِّفُوا.
امام صادق (علیه السلام)- ابولبابه جزء آنان بود، یعنی مصداق این آیه: وَ عَلَی الثَّلاَثَةِ الَّذِینَ خُلِّفُواْ نبود.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۶، ص۳۷۲ العیاشی، ج۲، ص۱۱۶/ بحار الأنوار، ج۲۱، ص۲۳۷/ البرهان/ نور الثقلین
علی‌بن‌إبراهیم (رحمة الله علیه)- نَزَلَتْ فِی أَبِی ذَرٍّ (رحمة الله علیه) وَ أَبِی خَیْثَمَهًَْ وَ عُمَیْرَهًَْ بْنِ وَهَبَ الَّذِینَ تَخَلَّفُوا ثُمَّ لَحِقُوا بِرَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله).
علیّ‌بن‌ابراهیم (رحمة الله علیه)- این آیه درباره‌ی ابوذر (رحمة الله علیه)، ابوخیثمه و عمیرهًْ‌بن‌وهب نازل شد که عقب ماندند. سپس به رسول خدا (صلی الله علیه و آله) پیوستند.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۶، ص۳۷۲ البرهان
الصّادق (علیه السلام)- تَابَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ لِمَا عَرَفَ مِنْ صِدْقِ نِیَّاتِهِم.
امام صادق (علیه السلام)- خداوند به خاطر آنچه از راستی نیّت آنان مشاهده کرد، توبه‌ی آنان را مورد پذیرش قرار داد.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۶، ص۳۷۲ بحار الأنوار، ج۲۱، ص۲۲۰/ القمی، ج۱، ص۲۹۸
الرّسول (صلی الله علیه و آله)- فِی عَوَالِی اللِّئَالِی وَ رُوِیَ أَنَّ الثَّلَاثَهًَْ الَّذِینَ تَخَلَّفُوا فِی غَزْوَهًِْ تَبُوکَ لَمَّا نَزَلَ فِی حَقِّهِمْ وَ عَلَی الثَّلاثَةِ الَّذِینَ خُلِّفُوا ... وَ تَابَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ قَالُوا خُذْ أَمْوَالَنَا یَا رَسُولَ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) وَ تَصَدَّقْ بِهَا وَ طَهِّرْنَا مِنَ الذُّنُوبِ فَقَالَ (صلی الله علیه و آله) مَا أُمِرْتُ أَنْ آخُذَ مِنْ أَمْوَالِکُمْ شَیْئاً فَنَزَلَ خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً فَأَخَذَ مِنْهُمُ الزَّکَاهًَْ الْمَفْرُوضَهًَْ شَرْعاً.
پیامبر (صلی الله علیه و آله)- در عوالی اللآلی این‌گونه روایت شده است: آن سه نفری که در جنگ تبوک تخلّف کرده [و به جنگ نرفته] بودند، هنگامی‌که آیه: وَ عَلَی الثَّلاثَةِ الَّذِینَ خُلِّفُوا در حقّشان نازل شد و خداوند توبه‌ی آنها را پذیرفت، گفتند: «ای رسول خدا! از اموال ما چیزی بگیر و صدقه بده و ما را از گناهان پاک کن». [پیامبر (صلی الله علیه و آله)] فرمود: «به من دستور داده نشده است که چیزی از اموال شما بگیرم». که این آیه نازل شد: از اموال آنها صدقه‌ای [به‌عنوان زکات] بگیر. (توبه/۱۰۳). ازاین‌رو [پیامبر (صلی الله علیه و آله)] از آنها زکاتی را که شرعاً واجب بود، گرفت.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۶، ص۳۷۴ مستدرک الوسایل، ج۷، ص۱۲/ عوالی اللآلی، ج۲، ص۶۹
الباقر (علیه السلام)- عَنْ سَلَّامِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ (علیه السلام) فِی قَوْلِهِ تَابَ عَلَیْهِمْ لِیَتُوبُوا قَالَ: أَقَالَهُمْ فَوَ اللَّهِ مَا تابُوا.
امام باقر (علیه السلام)- سلّام از امام باقر (علیه السلام) درباره‌ی این کلام خدای متعال: تَابَ عَلَیْهِمْ لِیَتُوبُواْ، نقل می‌کند که فرمود: «خداوند از آنان درگذشت، ولی به خدا سوگند که آنان توبه نکردند».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۶، ص۳۷۴ البرهان/ بحار الأنوار، ج۲۱، ص۲۳۷/ العیاشی، ج۲، ص۱۱۶/ نور الثقلین