فَلَوۡلَا كَانَ مِنَ ٱلۡقُرُونِ مِن قَبۡلِكُمۡ أُوْلُواْ بَقِيَّةٍ يَنۡهَوۡنَ عَنِ ٱلۡفَسَادِ فِي ٱلۡأَرۡضِ إِلَّا قَلِيلًا مِّمَّنۡ أَنجَيۡنَا مِنۡهُمۡ وَٱتَّبَعَ ٱلَّذِينَ ظَلَمُواْ مَآ أُتۡرِفُواْ فِيهِ وَكَانُواْ مُجۡرِمِينَ
116
تفسیر نور
پس چرا در قرون قبل از شما، صاحبان علم و قدرتى نبودند تا مردم را از فساد در زمین باز دارند، مگر گروه كمى از كسانى كه از میان آنان نجاتشان دادیم، و ستمگران دنبالهرو و دلبستهى مال و مقامى شدند كه در آن مست و سركش شده بودند و آنان مردمى مجرم و گناهكار بودند.
نکتهها
كلمهى «بَقیّة» كه 3 بار در قرآن آمده، به معناى باقیمانده است، امّا معمولاً در لغت عرب، به فضل و قدرت گفته مىشود. شاید به خاطر آنكه انسان اجناس نفیس را نزد خود ذخیره مىكند و باقى نگه مىدارد، و شاید هم به جهت آنكه افرادى در صحنه باقى مىمانند كه داراى قدرت و قوّت بیشترى هستند.در این آیه خداوند از گروهى انتقاد كرده كه چرا مجهّز به علم و قدرت نمىشوند تا جامعه را هشدار دهند. این هشدار با لحن «لولا» بارها در قرآن تكرار شده است، از جمله: آیهى «فلولا نفر من كل فرقة منهم طائفة»137 و آیهى «لولا ینهاهم الربّانیون و الاحبار»138
چون آیهى 114 پیرامون نماز و این آیه در مورد نهى از منكر است، بجاست تا به آیاتى از قرآن مجید كه در آنها مسائل «نماز» و «امر به معروف ونهى از منكر» در كنار هم و متأثّر از یكدیگر آمده، اشارهاى داشته باشیم. از جملهى این آیات عبارتند از:
الف: «انّ الصلوة تنهى عن الفحشاء و المنكر»139 قطعاً نماز، انسان را از زشتىها و منكرات باز مىدارد.
ب: «انّ الحسنات یذهبن السیئات»140 همانا خوبىها (مثل نماز) بدىها را محو مىكند.
ج: «اقم الصلوة و أمر بالمعروف و انه عن المنكر»141 نماز به پادار و امر به معروف كن و از منكر بازدار.
د: «الذین ان مكنّاهم فى الارض اقاموا الصلوة و اتوا الزكاة و امروا بالمعروف و نَهَوا عن المنكر»142 مؤمنان واقعى آنانند كه اگر در زمین به آنها مكنت و قدرت بخشیم، نماز به پا مىدارند و زكات مىپردازند.
137) توبه، 122.
پیامها
در همهى زمانها، افراد بىتفاوت نسبت به مفاسد اجتماعى، محكوم و مورد انتقادند. «فلو لا من القرون...» بیشترین مسئولیّت در نهى از منكر، بر عهدهى صاحبان علم و قدرت است. «اولوا بقیّة»
در هر جامعهاى، افراد مصلح و دلسوز در اقلیّت هستند.«الاّ قلیلا»
رمز سقوط امّتهاى پیشین، بىتفاوتى و ترك نهى از منكر بوده است.«الا قلیلاً ممّن انجینا»
نتیجهى دلسوزى مصلحین و اصلاح جامعه، نجات از قهر الهى است.«انجینا»
ظلم، عیّاشى و جرم، اضلاع مثلث شوم سقوط و هَلاكتاند. «ظلموا، اترفوا، مجرمین»