«لقاء» به معنى دیدن نیست، بلكه به معنى حضور است. چنانكه اگر شخصى نابینا به حضور كسى برود، مى‌گوید با او ملاقات كردم، گرچه او را ندیده است. صاحب مجمع‌البیان نیز مى‌گوید: مراد از لقاى پروردگارش، ملاقات با پاداش و كیفر خداست.

شاید مراد از ملاقات پروردگار، همان حالت عرفانى باشد كه خاشعان در نماز پیدا مى‌كنند، زیرا نماز حضور در برابر خداست.

اگر «ظنّ» و گمان در برابر علم باشد، مورد انتقاد است؛ «مالهم به من علم ان یتّبعون الاّ الظنّ» ³¹⁴ امّا اگر مراد از گمان، اطمینان باشد ارزش است، گرچه یقین قوى نباشد. چنانكه خداوند نیز از رزمندگان شجاع و مخلص، به صاحبان گمان تعبیر نموده است: «قال الذّین یظنّون انّهم ملاقوا اللّه كم من فئة قلیلة غلبت فئةً كثیرةً» ³¹⁵

---

314) نجم، 28.

315) بقره، 249.

گمان به وجود قیامت هم، براى كنترل رفتارها كافى است. «یظنّون‌انّهم‌ملاقوا...»

خاشع، در نماز احساس ملاقات با خداوند را دارد. «الخاشعین الّذین یظنّون انّهم ملاقوا ربّهم»