ثُمَّ قَسَتۡ قُلُوبُكُم مِّنۢ بَعۡدِ ذَٰلِكَ فَهِيَ كَٱلۡحِجَارَةِ أَوۡ أَشَدُّ قَسۡوَةًۚ وَإِنَّ مِنَ ٱلۡحِجَارَةِ لَمَا يَتَفَجَّرُ مِنۡهُ ٱلۡأَنۡهَـٰرُۚ وَإِنَّ مِنۡهَا لَمَا يَشَّقَّقُ فَيَخۡرُجُ مِنۡهُ ٱلۡمَآءُۚ وَإِنَّ مِنۡهَا لَمَا يَهۡبِطُ مِنۡ خَشۡيَةِ ٱللَّهِ وَمَا ٱللَّهُ بِغَـٰفِلٍ عَمَّا تَعۡمَلُونَ
74
سنگها، مراحل مختلفى دارند:
الف: خرد مىشوند، از آنها نهرها جارى شده وانسانها را سیراب مىكنند. «یتفجّر منه الانهار»
ب: انفجار ندارند، ولى حدّاقل خود و اطراف خود را تر مىكنند. «یخرج منه الماء»
ج: از خشیت الهى، سقوط و سجود دارند. «یهبط من خشیة اللَّه»
قساوت و سنگدلى، بدترین نوع مرض روحى است كه به جهت لجاجتهاى پىدرپى، براى انسان پیدا مىشود. «ثم قست قلوبكم من بعد ذلك» مشاهدهى آیات و الطاف الهى، در افراد لجوج به جاى تقویت ایمان، موجب قساوت قلب مىگردد. 369 «قست قلوبكم من بعد ذلك»
كارى نكنیم كه نسل ما، شرمنده رفتار ما شود. نیاكان سنگدل شدند، ولى خداوند به نسل آنان مىگوید: «قست قلوبكم»
علم، به تنهایى نورانیّت نمىآورد. بعد از دیدن آن همه معجزه، باز سنگدل شدند. «قست قلوبكم من بعد ذلك»
قساوت، مراحلى دارد. «كالحجارة او اشدّ قسوة»
با سادهترین تشبیه، عمیقترین معارف را مىتوان بیان كرد. «كالحجارة»
انتقادات باید مستند باشد. قرآن كه مىفرماید: دلهاى بعضى از سنگ سفتتر است، دلیل آن را كه جارى شدن آب از كنار سنگ است، بیان مىدارد. «و انّ من الحجارة لما یتفجّر...»
جمادات، مرحلهاى از شعور را دارا هستند. زیرا خوف و خشیت دارند. «وانّ منها لما یهبط من خشیة اللّه» 370
داروى قساوت، توجّه به علم خداوند است. «كالحجارة... و مااللَّه بغافل»
سنگدلى، در رفتار ما مؤثّر است. «قست قلوبكم ... عمّا تعملون»
خداوند به همهى كارهاى ما آگاه است. «وما اللَّه بغافل عمّا تعلمون»
370) با توجّه به اینكه خشیت، تنها برخاسته از علم است، نه چیز دیگر: »انّما یخشى اللَّه من عباده العلماء« فاطر، 28. و مولوى نیز مىگوید: )جملهى ذرّات پیدا و نهان، با تو مىگویند، روزان و شبان، ما سمیعیم و بصیریم و هُشیم، با شما نامحرمان، ما خامُشیم، نطق آب و نطق خاك و نطق گل، هست محسوس حواس اهل دل(