فَرَجَعُوٓاْ إِلَىٰٓ أَنفُسِهِمۡ فَقَالُوٓاْ إِنَّكُمۡ أَنتُمُ ٱلظَّـٰلِمُونَ
64
ثُمَّ نُكِسُواْ عَلَىٰ رُءُوسِهِمۡ لَقَدۡ عَلِمۡتَ مَا هَـٰٓؤُلَآءِ يَنطِقُونَ
65
تفسیر نور
پس به (وجدانهاى) خود بازگشتند، پس (به یكدیگر یا به خویش) گفتند: هر آینه شما خودتان ستمگر و ظالمید.
سپس سرهایشان را به زیر انداختند (و با شرمندگى گفتند: اى ابراهیم!) براستى تو خود مىدانى كه اینها (حرف نمىزنند و) اهلسخن گفتن نیستند.
پیامها
بیدار كردن وجدانها، خودیابى، بازگشت به خویشتن و توجّه به فطرت، از اهداف عمده انبیاست. «بل فعله كبیرهم ... فرجعوا الى انفسهم» شرك، ازخود بیگانگى و توحید، خودیابى است. «فرجعوا الى انفسهم»
در وقت بیدارى افكار، هر خلافكارى تقصیر را به گردن دیگران مىاندازد. «انّكم انتم الظالمون» چنانكه در قیامت نیز گناهكاران و مجرمین به یكدیگر مىگویند: «لولا انتم لكنّا مؤمنین»57
تاریخ، فطرت و وجدان، از جمله عوامل روشن كنندهى حقایقاند. «رجعوا الى انفسهم - انتم الظالمون» كسانى كه تا دیروز، ابراهیم را ظالم مىدانستند، «مَن فَعل هذا بآلهتنا انّه لَمن الظالمین» امروز با مراجعه به وجدانهاى خود، خویشتن را ظالم مىدانند. «اِنّكم انتم الظالمون»
57) سبأ، 31.