وَقَالَ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ لَوۡلَا نُزِّلَ عَلَيۡهِ ٱلۡقُرۡءَانُ جُمۡلَةً وَٰحِدَةًۚ كَذَٰلِكَ لِنُثَبِّتَ بِهِۦ فُؤَادَكَ وَرَتَّلۡنَـٰهُ تَرۡتِيلًا
32
تفسیر نور
و كسانى كه كفر ورزیدند، (بهانهى دیگرى آورده و) گفتند: چرا (تمام) قرآن یكجا بر او نازل نشده است؟ (غافل از آن كه ما) این گونه (نازل كردیم) تا دل تو را به وسیلهى آن استوار كنیم و آن را به تدریج و آرامى بر تو خواندیم.
نکتهها
بهانهجویان، هر لحظه بهانهى جدیدى مىگرفتند. گاهى مىگفتند: چرا به ما وحى نمىشود؟ گاهى مىگفتند: چرا فرشته وحى را نمىبینیم؟ چرا پیامبر سرمایه و كاخ و طلا ندارد؟ و گاهى مىگفتند: چرا قرآن یكجا نازل نمىشود؟در حالى كه قرآن داراى دو نزول است: یكى نزول دفعى كه در شب قدر بر قلب پیامبر نازل شده است و دیگرى نزول تدریجى كه به مناسبتهاى مختلف در طول بیست و سه سال نازل شده است.
آثار و دلایل نزول تدریجى قرآن:
نزول تدریجى، عامل ارتباط دائمى و مستمرّ پیامبر اكرم با سرچشمهى وحى و مایهى استوارى او در راه است و بیانگر آن است كه رسالت یك جرقّهى مقطعى نیست.
دینِ زنده و جامع آن است كه با حوادث و مناسبتها ارتباطى نیرومند داشته باشد، و حوادث و مناسبتها هم به مرور پیدا مىشود، نه یكدفعه.
انجام همهى اوامر و ترك همهى نواهى یكدفعه براى عموم مردم سخت بود وسبب عُسر و حَرَج مىشد.
چون هر سوره و آیهى قرآن به تنهایى یك معجزه است، بنابراین نزول تدریجى آن به منزلهى چندین معجزهى پى در پى و هر معجزهاى مایهى تسلّى قلب پیامبر در برابر آزار دشمنان است.
نزول هر آیه به مناسبت نیازى كه پیدا مىشود با نزول همهى آیات بدون در نظر گرفتن نیازها، تفاوت بسیار است.
بعضى آیات پاسخ سؤالات مردم است، پس اوّل باید سؤالش مطرح شود تا بعد آیهاى درپاسخ آن نازل شود.
بعضى آیات و احكام براى مدّتى معیّن نازل شده است، لذا باید آیهى ناسخ نازل شود.
ترتیل چیست؟
پیامبر اكرم صلى الله علیه وآله فرمود: ترتیل آن است كه قرآن را با بیان روشن بخوانید، (نه مثل شعر، نه مثل نثر)، هنگام برخورد بر لطایف آن توقّف كنید، روح و دل خود را صفا دهید و هدف شما در تلاوت، رسیدن به آخر سوره نباشد. 299
حضرت على علیه السلام فرمود: مراد از ترتیل، رعایت موارد وقف و اداى حروف است. 300
امام صادق علیه السلام فرمود: ترتیل، یعنى زیبا و آرام خواندن قرآن، مكث كردن در آن و پناه بردن به خداوند در هنگام تلاوت آیات مربوط به آتش و عذاب، و دعا كردن هنگام برخورد با آیات بهشت و درخواست بهشت از خداى مهربان. 301
299) تفسیر مجمعالبیان.
300) تفسیر كنزالدقائق و منهجالصادقین.
301) تفسیر نمونه.
پیامها
رهبر باید قلبى مطمئن، استوار وآرام داشته باشد. «لنثبّت به فؤادك» نتیجهى تربیت نبوى آرامش دلهاست، نه تعلیم و كسب اطلاعات. «لنُثبّت به فؤادك»
آموزش و تربیت باید تدریجى باشد. «و رتّلناه ترتیلا»