أَوَلَمۡ يَسِيرُواْ فِي ٱلۡأَرۡضِ فَيَنظُرُواْ كَيۡفَ كَانَ عَـٰقِبَةُ ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِهِمۡۚ كَانُوٓاْ أَشَدَّ مِنۡهُمۡ قُوَّةً وَأَثَارُواْ ٱلۡأَرۡضَ وَعَمَرُوهَآ أَكۡثَرَ مِمَّا عَمَرُوهَا وَجَآءَتۡهُمۡ رُسُلُهُم بِٱلۡبَيِّنَـٰتِ فَمَا كَانَ ٱللَّهُ لِيَظۡلِمَهُمۡ وَلَـٰكِن كَانُوٓاْ أَنفُسَهُمۡ يَظۡلِمُونَ
9
دربارهى لزوم آشنایى با تاریخ و تدبّر در آن، حضرت علىعلیه السلام خطاب به فرزندش مىفرماید: گرچه عمر زیادى ندارم، ولى با تاریخ گذشتگان چنان آشنا هستم كه گویى عمر تاریخ را دارم.164
164) نهج البلاغه، نامهى 31.
مطالعهى تاریخ، سیر و سفر و استفاده از تجربهى دیگران، از راههاى شناخت، و ترك آن مورد توبیخ است. «اولم یسیروا» آگاهى از تاریخ و فلسفهى آن و آشنایى با سرنوشت اقوام پیشین، انسان را از ظاهربینى نجات مىدهد. «یعلمون ظاهرا - اَوَلم یسیروا»
تحوّلات تاریخى بر اساس قوانین ثابت است كه مىتوان از گذشته، براى امروز و فردا درس گرفت. «فینظروا»
سیر و سفر باید عامل توجّه و به دور از غفلت باشد. «فینظروا»
به سرنوشت و عاقبت اقوام گذشته بنگرید، نه به جلوههاى روزمرّهى آنان. «كیف كان عاقبة ...»
قبل از اسلام، تمدّن و قدرتهاى بزرگى پدیدار شده و نابود شدهاند. «من قبلهم»
اگر خدا غضب كند، هیچ قومى با هیچ قدرتى تاب مقاومت ندارد. «كانوا اشدّ منهم قوّة»
توجّه به هلاكت و نابودى قدرتهاى بزرگ، عامل بازدارندهى غرور است. «كانوا اشدَّ منهم قوّة»
سعادت و خوشبختى تنها در قدرت و آبادانى نیست، بلكه در ایمان و پیروى از انبیاست. «اشدَّ منهم قوّة... و عمروها اكثر ممّا عمروها... كانوا انفسهم یظلمون»
فریفتگى به قدرت و ثروت، از موانع ایمان به انبیا است. «عمروها اكثر ممّا عمروها و جائتهم رسلهم بالبیّنات...»
در تبلیغ و تربیت، از شیوهها و استدلالهاى روشن استفاده كنیم. «جائتهم رسلهم بالبیّنات...»
خداوند، عادل و مهربان است؛ عامل اصلى هلاكت اقوام پیشین، خود آنان هستند. «فما كان اللّه لیظلمهم و لكن كانوا انفسهم یظلمون»
سرپیچى از دستورهاى انبیا، ظلم به نفس و در پىدارندهى عذاب است. «انفسهم یظلمون»