وَمِنۡهُم مَّن يَسۡتَمِعُ إِلَيۡكَ حَتَّىٰٓ إِذَا خَرَجُواْ مِنۡ عِندِكَ قَالُواْ لِلَّذِينَ أُوتُواْ ٱلۡعِلۡمَ مَاذَا قَالَ ءَانِفًاۚ أُوْلَـٰٓئِكَ ٱلَّذِينَ طَبَعَ ٱللَّهُ عَلَىٰ قُلُوبِهِمۡ وَٱتَّبَعُوٓاْ أَهۡوَآءَهُمۡ
16
تفسیر نور
و گروهى از آنان، كسانى هستند كه (در ظاهر) به تو گوش مىسپارند، امّا همین كه از نزد تو بیرون روند، به صاحبان علم و دانش گویند: او هم اكنون چه گفت؟ آنان كسانى هستند كه خداوند بر دلهایشان مُهر نهاده و از هواى نفسشان پیروى كردهاند.
نکتهها
پس از بیان وضعیّت مؤمنان و كافران، این آیه به شیوه برخورد منافقان با گفتار پیامبر كه برگرفته از وحى آسمان بود اشاره كرده و خطاب به پیامبر مىفرماید: كافرانى كه در ظاهر مسلمان هستند، در مجالس تو شركت مىكنند و به قرآن گوش مىدهند، امّا چون به حقانیّت تو و كتاب تو ایمان ندارند، قادر به درك و پذیرش آن نیستند و لذا هرگاه به پیروانت كه نسبت به سخنان تو علم دارند مىرسند، با تحقیر و تمسخر مىگویند: این چه سخنانى است كه این مرد مىگوید؟!امّا اى پیامبر! گمان نكنى كه سخنان تو قابل درك نیست، بلكه روحیه عناد و لجاجت آنها باعث گردیده كه خداوند بر دل آنها مُهر نهد و آنان قدرت درك حقیقت را نداشته باشند و فقط تابع هوا و هوسهاى خویش باشند.
از این كه جملهى «و اتّبعوا اهوائهم» پس از عبارتِ «طبع اللّه على قلوبهم» آمده است مىتوان استفاده كرد كه اگر انسان فهم، بینش و عقل خود را رها كند، تحت فرمان هوا و هوس و شهوت قرار مىگیرد.42
42) تفسیر هدایت.
پیامها
حضور هر قشرى از مردم حتّى كافران و منافقان، نزد پیامبر اسلامصلى الله علیه وآله آزاد بود. «منهم مَن یستمع الیك» شناخت و افشاى حركات مرموز مخالفان، براى مردم لازم است. «و منهم مَن یستمع الیك...»
منافقان در فكر تشكیك و تفرقه در میان خواصّ اهل حقّ هستند. «یستمع... قالوا للذّین اوتوا العلم»
سؤال، اگر بر اساس تخریب و تضعیف و سست كردن ایمان و یا تحقیر و استهزا باشد، قابل توبیخ است. «ماذا قال آنفاً»
وحى الهى و سخنان پیامبرصلى الله علیه وآله، علمى و عالمپرور بود. «اوتوا العلم»
تشكیك در میان مسلمانان، نوعى تهاجم فرهنگى است. «ماذا قال آنفاً»
انسان، با انگیزه و عمل فاسد و هواپرستى، زمینه مهر شدن دل خود را فراهم مىكند و قابلیّت فهم وحى و معارف الهى را از دست مىدهد. «أولئك الّذین طبع اللّه»
به انبوه حاضران و مستمعین مغرور نشویم كه چه بسا پذیراى حق نیستند.
«و منهم مَن یستمع الیك... طبع اللّه على قلوبهم»
مسخره نمودن وحى و قرآن، موجب كدورت قلب شده و انسان را از درك حقایق باز مىدارد. «ماذا قال آنفاً... طبع اللّه على قلوبهم»
اگر بر دلى مهر خورد، سخنان رسول خدا نیز در او كارساز نخواهد بود. «طبع اللّه»
قلب و روح آدمى، فطرتاً حقّپذیر است. عواملى سبب بسته شدن و مهر خوردن بر آن مىشود. (كلمه «طبع»، معمولاً در مواردى بكار مىرود كه ابتدا راه باز بوده و سپس بسته شده است)
كسى كه براى تضعیف پیامبر اقدام كند، در حقیقت با خدا طرف شده است. «یستمع الیك... ماذا قال آنفا... طبع اللّه على قلوبهم»
هوسها و خواهشهاى بى پایه بشر متعدّد است. «اتبعوا اهوائهم»
هواپرستى با خداپرستى سازگار نیست. «طبع اللّه على قلوبهم و اتبعوا اهوائهم»