وَٱلنَّجۡمِ إِذَا هَوَىٰ
1
مَا ضَلَّ صَاحِبُكُمۡ وَمَا غَوَىٰ
2
وَمَا يَنطِقُ عَنِ ٱلۡهَوَىٰٓ
3
إِنۡ هُوَ إِلَّا وَحۡيٌ يُوحَىٰ
4
تفسیر نور
سوگند به ستاره، چون فرو شود.
همانا یار و مصاحب شما (محمّدصلى الله علیه وآله)، نه گمراه شده و نه منحرف گشته است.
و نه از روى هواى نفس سخن مىگوید.
سخن او جز وحى كه به او نازل مىشود، نیست.
نکتهها
«هَوى» به معناى تمایل به سقوط است و هواى نفس، همان خواستههایى است كه انسان را به سقوط مىكشاند. «ضلّ» به معناى انحراف از مسیر مستقیم است و «غَوى» به انحراف اعتقادى گفته مىشود كه از عقیده باطل برخاسته باشد.«صاحب» به معناى دوست و یاور است. این واژه در قرآن، چندین بار در باره پیامبر اسلامصلى الله علیه وآله آمده است،1 زیرا برخورد پیامبر با مردم، صمیمى، دلسوزانه و دوستانه بود.
آخرین كلمه در سوره قبل (طور)، «نجوم» بود و اولین كلمه در این سوره، «نجم» است.
مراد از «و النّجم اذا هَوى»، یا هنگام طلوع خورشید در هر صبح است كه نور ستارگان بىفروغ مىشود و یا هنگام برپایى قیامت است كه ستارگان سقوط كرده و افول مىكنند.
در مدار توحید، خداوند و پیامبرانش در مقام تأیید یكدیگرند. خداوند، پیامبر را از هر گونه انحراف منزّه مىداند، «ما ضلّ صاحبكم و ما غوى» و پیامبر نیز خداوند را تنزیه مىنماید.
خداوند در معرّفى قرآن فرمود: «ذلك الكتاب لاریب فیه»2 و در معرّفى پیامبر فرمود: «ما ینطق عن الهوى»، تا حجّت بر مردم تمام شده و جاى هیچ گونه تردید باقى نماند.
قرآن، خطاب به منحرفان مىفرماید: شما مدّت زیادى همنشین و مصاحب پیامبر بودید و خوب مىدانید كه او انحراف ندارد. «ما ضلّ صاحبكم و ما غوى»
امتیاز رهبران الهى از رهبران بشرى در چند چیز است:
1. سابقهى انحراف فكرى ندارند. «ما ضلّ»
2. سابقهى گناه و فسق در عمل ندارند. «ما غوى»
3. دلسوز و مردمى هستند. «صاحبكم»
4. مغلوب هوسهاى خود و دیگران نیستند. «ما ینطق عن الهوى»
مرحوم صدوق در امالى، در مورد اینكه رضایت همه مردم كسب نمىشود و زبان مردم قابل كنترل نیست، مىفرماید: بعضى از مردم حتّى به رسول اكرمصلى الله علیه وآله نسبت هوى و هوس مىدادند و خداوند از حضرت دفاع كرد و فرمود: «و ما ینطق عن الهوى»3
در حدیث مىخوانیم كه حمزه عموى از پیامبر اكرمصلى الله علیه وآله از آن حضرت پرسید: چرا تمام درهایى كه به مسجد باز بود مسدود كردى جز درِ خانه علىعلیه السلام را؟ حضرت آیات اول سوره نجم را تلاوت فرمود: «ان هو الاّ وحىٌ یُوحى»، یعنى من بر اساس فرمان الهى چنین كردم.4 همچنین هنگامى كه حضرت علىعلیه السلام در غدیرخم به امامت و وصایت تعیین شد، رسول خداصلى الله علیه وآله مورد انتقاد قرار گرفت، ولى حضرت این آیه را تلاوت فرمود: «ان هو الا وحى یوحى»5
در پاسخ كفار كه مىگفتند: «ان هذا الاّ اساطیر الاولین»6 قرآن جز افسانههاى پیشینیان نیست، خداوند با قاطعیّت مىفرماید: «ان هو الاّ وحىٌ یوحى» سخنان او جز وحى نیست.
گرچه قرآن، كتاب شعر نیست و آیات آن، حكم بیتهاى شعر را ندارد، امّا از نظم خاصى در كلمات و عبارات برخوردار و قرائت آن زیبا و موزون است. «هَوى - غَوى - الهَوى - یُوحى»
1) سبأ، 46 ؛ اعراف، 184 ؛ تكویر، 22.
3) تفسیر كنزالدقائق.
4) تفسیر درالمنثور.
5) تفسیر نورالثقلین.
پیامها
به مظاهر طبیعت چون نشانه خدا هستند، مىتوان سوگند یاد كرد. «و النّجم»، «و الشّمس»، «و القمر» حركت ستارهها به سوى افول و انهدام است و در آینده متلاشى مىشوند. «والنّجم اذا هوى»
در راه تبلیغ دین، تهمتها بسیار است، ولى خداوند دفاع مىكند. «ما ضلّ صاحبكم و ما غوى»
انبیا، عمرى در میان منحرفان بودند، ولى منحرف نشدند و این خود یك نشانه عظمت است. «ما ضلّ صاحبكم»
كرات بزرگ آسمانها منهدم شدنى است، ولى پیامبر و سخنان او، همچنان استوار است. «والنّجم اذا هوى . ما ضلّ صاحبكم و ماغوى . و ما ینطق عن الهوى»
فرمان و سخن پیامبر، حجّت و لازم الاجراست. «و ما ینطق عن الهوى»
پیامبر اكرمصلى الله علیه وآله نه در گذشته انحراف داشته، «ما ضلّ» و نه در آینده انحرافى خواهد داشت. «و ما ینطق عن الهوى»
هر چه مقام و مسئولیّت بالاتر باشد، تضمین بیشترى براى سلامتِ مسئول لازم است. «ما ضلّ - ما غوى - ما ینطق»
در مدیریّت، باید از افراد پاك، دفاع و دامن آنها از تهمت پاك گردد. «ما ضلّ صاحبكم...»
هم پیامبر بر حق است وهم سخن او. «ماضلّ صاحبكم... - اِن هو الاّ وحى یوحى»
سخن پیامبر، نه برخاسته از تمایلات شخصى و نه برخاسته از محیط اجتماعى است. «اِن هو الاّ وحى یوحى»
اختیار نزول وحى در محتوى، زمان، مكان و مقدار، با خداست. «یوحى»
هوى و هوس، با وحى سازگار نیست. «و ما ینطق عن الهوى اِن هو الاّ وحى یوحى»