يَـٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ إِذَا قِيلَ لَكُمۡ تَفَسَّحُواْ فِي ٱلۡمَجَـٰلِسِ فَٱفۡسَحُواْ يَفۡسَحِ ٱللَّهُ لَكُمۡ وَإِذَا قِيلَ ٱنشُزُواْ فَٱنشُزُواْ يَرۡفَعِ ٱللَّهُ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ مِنكُمۡ وَٱلَّذِينَ أُوتُواْ ٱلۡعِلۡمَ دَرَجَـٰتٍۚ وَٱللَّهُ بِمَا تَعۡمَلُونَ خَبِيرٌ
11
در آیه قبل، عامل حزن و ناراحتى را نجوا بیان كرد، در این آیه، عامل شادمانى و محبت را، جا دادن براى نشستن در مجالس بیان مىكند.19
خداوند در قرآن براى چند گروه، جایگاه و درجات مخصوصى قرار داده است: انبیا، مجاهدان، نمازگزاران، اهل انفاق، مؤمنانى كه عمل صالح انجام مىدهند و دانشمندان.
شاید جمله «یرفع اللّه الّذین آمنوا منكم و الّذین أوتوا العلم درجات» نشانهى آن باشد كه فرمان برپا، به خاطر ورود مؤمنان و دانشمندان است، یعنى به احترام آنان قیام كنید.20
یك خاطره:
مرحوم طبرسى در كتاب احتجاج نقل مىكند كه در زمان امام هادىعلیه السلام یكى از فقهاى شیعه كه در بحث با یك ناصبى منحرف، او را روشن كرده و حقّانیت خود را ثابت كرده بود، وارد مجلسى شد كه در آن مجلس، علویّون و بنىهاشم نیز حضور داشتند. امام هادىعلیه السلام آن فقیه را در بهترین جاى مجلس نشاند. این همه احترام، براى علویّون و بنىهاشم گران آمد، بزرگ آنان زبان به اعتراض گشود كه چرا چنین فردى را بر ما برترى دادى؟
امام فرمود: آیا به داورى قرآن راضى هستید؟ گفتند: بله، حضرت این آیه را تلاوت فرمود: «تفسحوا فى المجالس... و اذا قیل لكم انشزوا فانشزوا یرفع اللّه الّذین آمنوا منكم و الّذین اوتوا العلم درجات» ارزش این شخص به خاطر بحث علمى و شكستى كه به آن ناصبى داد از هر شرف و نسبى بیشتر است.21
آرى، عالم مؤمن بر مؤمن عادى برترى دارد، چنانكه مؤمن بر غیر مؤمن برترى دارد. قرآن در جاى دیگر مىفرماید: «هل یستوى الّذین یعلمون والّذین لایعلمون»22
20) تفسیر نمونه.
21) تفسیر فرقان.
ایمان شرایط و لوازمى دارد كه باید رعایت گردد. «یا أیّها الّذین آمنوا اذا...» جا دادن و احترام به تازه واردان، یك ارزش است. «فافسحوا... فانشزوا»
جا دادن به دیگران در هر مجلسى كه باشد لازم است. «فى المجالس»
عمل به دستورات خداوند، زمینه براى دریافت پاداشهاى بیشتر است. «فافسحوا یفسح اللّه لكم»
گشایش در كار دیگران، سبب گشایش خداوند در امور شماست. «فافسحوا یفسح اللّه لكم» پاداش الهى با عمل متناسب است. گشایش، گشایش مىآورد.
رعایت آداب اجتماعى، حتّى در نشست و برخاست، مورد سفارش اسلام است. «فافسحوا... فانشزوا»
گاهى لازم است به احترام ورود بزرگان و دانشمندان به اهل مجلس گفته شود كه برخیزید. «انشزوا فانشزوا»
علم، هدیه و تفضّل الهى است. «اوتوا العلم...»
صاحبان علم و دانش، باید در جامعه اسلامى از جایگاه بالا و والایى برخوردار باشند. «و الّذین اوتوا العلم درجات»
عمل دانشمند، پاداش بیشترى دارد.23 «یرفع اللّه... الّذین اوتوا العلم درجات»
جا دادنها و بلند شدنها، خالصانه و براى خدا باشد نه به انگیزههاى دیگر. «واللّه بما تعملون خبیر»
در نشست و برخاستها، خدا را فراموش نكنیم. «واللّه بما تعملون خبیر»