فَإِذَا قُضِيَتِ ٱلصَّلَوٰةُ فَٱنتَشِرُواْ فِي ٱلۡأَرۡضِ وَٱبۡتَغُواْ مِن فَضۡلِ ٱللَّهِ وَٱذۡكُرُواْ ٱللَّهَ كَثِيرًا لَّعَلَّكُمۡ تُفۡلِحُونَ
10
تفسیر نور
پس هنگامى كه نماز پایان یافت، در زمین پراكنده شوید و از فضل الهى طلب كنید و خدا را بسیار یاد كنید، باشد كه رستگار شوید.
نکتهها
در فرهنگ قرآن، مالِ دنیا فضل الهى است، لذا در این آیه مىفرماید: «و ابتغوا من فضل اللّه»، بعد از پایان نماز جمعه، به سراغ فضل خدا یعنى درآمد و تجارت بروید. چنانكه در جاى دیگر، آن را «خیر» شمرده و مىفرماید: «ان ترك خیر الوصیّة»99 اگر كسى خیرى باقى گذارده، وصیت كند كه در اینجا مراد از خیر، مال دنیاست.پیامبر اكرمصلى الله علیه وآله فرمود: هركس در بازار و محل كسب و كار با اخلاص خدا را یاد كند، در حالى كه مردم از خدا غافلند و به كارهاى خود مشغولند، خداوند براى او هزار حسنه ثبت مىكند و روز قیامت او را مورد مغفرت ویژه خویش قرار مىدهد.100
نشاط انسان براى عبادت باید بیش از نشاط او براى كسب درآمد باشد. درباره عبادت فرمود: «فاسعوا الى ذكر اللّه» و در این آیه درباره تجارت مىفرماید: «و ابتغوا من فضله» هر دو كلمه «فاسعوا» و «ابتغوا» به معناى تلاش و حركت است، لیكن در آیه اول واژه «سعى» و حرف «فاء» وجود دارد كه عشق و نشاط و سرعت در آن نهفته است.
فضل الهى گاهى مادّى و گاهى معنوى است. در آیه چهارم همین سوره درباره بعثت پیامبرصلى الله علیه وآله فرمود: «ذلك فضل اللّه یؤتیه من یشاء» و در این آیه درباره كسب و كار و تجارت مىفرماید: «و ابتغوا من فضل اللّه».
99) بقره، 180.
100) تفسیر مجمع البیان.
پیامها
زمان تعطیلى كسب و كار و تجارت به خاطر عبادت، نباید زیاد به درازا كشیده شود. (در آیه قبل، فرمان ترك داد و ستد صادر شد و در این آیه بلافاصله پس از انجام عبادت آن منع برطرف شد). «فاذا قضیت الصّلاة فانتشروا فى الارض...» خداوند، تعطیل بازار مسلمانان و رهاكردن كار، حتى در یك روز كامل را نمىپسندد. «فاذا قضیت الصّلاة فانتشروا»
كسب درآمد و دریافت فضل الهى، نیاز به هجرت و حركت و مسافرت در زمین دارد. «فانتشروا فى الارض»
در انجام عبادت سرعت بگیرید، «فاسعوا» ولى در كار مادى به سراغ آن روید و نیازى به عجله نیست، زیرا رزق نزد خداوند مقدّر است. «و ابتغوا»
لطف و فضل خداوند بسیار است ولى انسان باید براى به دست آوردن آن تلاش كند. «و ابتغوا من فضل اللّه»
در اسلام، تنپرورى ممنوع است. «و ابتغوا من فضل اللّه»
دنیا، گوشهاى از فضل الهى است. «من فضل اللّه»
رستگارى، در سایه انجام فرمانهاى الهى است. «فاسعوا... ذروا... وابتغوا... و اذكروا... لعلّكم تفلحون»
تلاش براى رسیدن به امور معنوى و مادى، هر دو فرمان خداست. در آیه قبل فرمود: «فاسعوا الى ذكر اللّه» و در این آیه مىفرماید: «و ابتغوا من فضل اللّه»
اگر داد و ستد با اراده انسان باشد معاملهاى بیش نیست، «و ذروا البیع»، امّا اگر بعد از انجام عبادت به سراغ داد و ستد رفتیم، به فضل الهى تبدیل مىشود. «و ابتغوا من فضل اللّه»
تلاش براى دنیا نباید همراه با غفلت از یاد خدا باشد. «و ابتغوا من فضل اللّه واذكروا اللّه كثیراً»
اسلام هم خواهان كیفیّت در عبادت است، «فى صلاتهم خاشعون»101 و هم به دنبال كمّیّت. «واذكروا اللّه كثیراً»
آنجا كه زمینه غفلت و لغزش بیشتر است مثل بازار، یاد خدا ضرورىتر است. «و ابتغوا من فضل اللّه واذكروا اللّه كثیراً»
یاد خدا در همه حال لازم است، چه در حال عبادت، «فاسعوا الى ذكر اللّه» و چه در حال تجارت. «و ابتغوا من فضل اللّه واذكروا اللّه»
انسان با عملكرد و انتخاب خوب خود مىتواند زمینه رستگارى را فراهم آورد. «فاسعوا... و ابتغوا...و اذكروا... لعلّكم تفلحون»
یاد خدا، زمانى عامل رستگارى مىشود كه مداوم و مستمر باشد. «واذكروا اللّه كثیراً لعلكم تفلحون»
101) مؤمنون، 2.