إِن تَتُوبَآ إِلَى ٱللَّهِ فَقَدۡ صَغَتۡ قُلُوبُكُمَا وَإِن تَظَـٰهَرَا عَلَيۡهِ فَإِنَّ ٱللَّهَ هُوَ مَوۡلَىٰهُ وَجِبۡرِيلُ وَصَـٰلِحُ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ وَٱلۡمَلَـٰٓئِكَةُ بَعۡدَ ذَٰلِكَ ظَهِيرٌ
4
تفسیر نور
اگر شما دو نفر، (افشاگر راز و شنونده آن) به سوى خدا توبه كنید، (به نفع شماست.) زیرا دلهاى شما منحرف گشته است. و اگر در مقابل پیامبر یاور هم باشید، (كارى از پیش نخواهید برد.) زیرا خداوند، اوست یاور او و هم چنین جبرئیل و مؤمنان صالح و علاوه بر آنان، همه فرشتگان حامى او هستند.
نکتهها
«صغت» از «صغو» به معناى تمایل به انحراف است و «اصغاء» به گوش دادنى گویند كه شنونده به گوینده تمایلى داشته باشد.به اتفاق مفسّران شیعه و سنّى، مراد از آن دو زن كه در این آیه «تتوبا... صغت قلوبكما» مورد خطابِ توبه قرار گرفتهاند، حفصه و عایشه است كه اولى افشاگر راز پیامبر و دومى، شنونده آن بود.
52 حدیث از شیعه و سنى نقل شده است كه مراد از صالح المؤمنین، علىّ بن ابیطالبعلیهما السلام است. بر اساس این روایات، علىّ بن ابیطالبعلیهما السلام در كنار جبرئیل و بلكه میان او و سایر فرشتگان قرار گرفته است و این مقام را پیامبر اكرمصلى الله علیه وآله به آن حضرت بشارت دادند.1
1) تفسیر كنز الدقائق.
پیامها
به خاطر یك خلاف، همه را زیر سؤال نبرید. «تتوبا» (دو نفر باید توبه كنند، نه همه.) براى افراد شرمنده، راه بازگشت و توبه را باز كنید. «ان تتوبا» البتّه براى هر گناهى توبهاى لازم است.
شنیدن راز نیز ممنوع است. خداوند به گوینده و شنونده، هردو مىفرماید: توبه كنید. «تتوبا»
خداوند، هم مولاى همه است و هم مولاى شخص پیامبر. در آیه دوم فرمود: «و اللّه مولاكم» و در این آیه در خصوص پیامبر مىفرماید: «هو مولاه»
نام برجستگان را برجسته كنید. با این كه جبرئیل از فرشتگان است، امّا نامش جداگانه برده شده است. «جبریل... و الملائكة»
گاهى یك حادثه و جرقّه، بیانگر یك جریان است. فاش كردن یك راز، جزئى بود، ولى خداوند آن را یك توطئه قلمداد كرد. «تظاهرا علیه»
همسرى و همنشینى، نشانه همفكرى و همدلى نیست. «ازواجه... تظاهرا علیه»
توبه تنها اظهار پشیمانى با زبان نیست، توبه واقعى بازگشت دل گنهكار است. «تتوبا... صغت قلوبكما»
مهمتر از انحراف در عمل، انحراف روح و دل است. ابتدا فكر و دل انسان منحرف مىشود، سپس مرتكب خلاف مىشود. «صغت قلوبكما»
كسانىكه رازى را بىدلیل افشا مىكنند، اگر توبه نكنند، توطئهگرند. «ان تتوبا... تظاهرا علیه»
در برابر توطئه علیه پیامبر و مكتب، تمام نیروها باید بسیج شوند. «تظاهرا علیه... هو مولاه و صالح المؤمنین و الملائكة... ظهیر»
حق، هیچگاه تنها نمىماند. «هو مولاه و جبریل و صالح المؤمنین و...»
صالح بودن، انسان را در كنار فرشتگان مقرّب الهى قرار مىدهد. «جبریل و صالح المؤمنین»
فرشتگان، یاور پیامبر در برابر توطئهها هستند. «و الملائكة بعد ذلك ظهیر»
امدادهاى الهى، همه جانبه، ظاهرى و غیبى است. «صالح المؤمنین و الملائكة»