أَفَمَن يَمۡشِي مُكِبًّا عَلَىٰ وَجۡهِهِۦٓ أَهۡدَىٰٓ أَمَّن يَمۡشِي سَوِيًّا عَلَىٰ صِرَٰطٍ مُّسۡتَقِيمٍ
22
قُلۡ هُوَ ٱلَّذِيٓ أَنشَأَكُمۡ وَجَعَلَ لَكُمُ ٱلسَّمۡعَ وَٱلۡأَبۡصَـٰرَ وَٱلۡأَفۡـِٔدَةَۚ قَلِيلًا مَّا تَشۡكُرُونَ
23
قُلۡ هُوَ ٱلَّذِي ذَرَأَكُمۡ فِي ٱلۡأَرۡضِ وَإِلَيۡهِ تُحۡشَرُونَ
24
تفسیر نور
پس آیا كسى كه به رو افتاده راه مىرود هدایت یافتهتر است یا كسى كه ایستاده بر راه راست مىرود؟
بگو: اوست كسى كه شما را پدید آورد و براى شما گوش و چشمها و دلها قرار داد امّا شما اندكى سپاس مىگذارید.
بگو: اوست كسى كه شما را در زمین بیافرید و به سوى او محشور مىشوید.
نکتهها
«مُكبّ» به معناى كسى است كه به رو افتاده باشد و «انشاء» به معناى ایجاد همراه با ابتكار و «ذرأ» به معناى آفریدن و تكثیر نسل است.در این آیه كافر به كسى تشبیه شده است كه به رو بر زمین افتاده باشد و بخواهد افتان و خیزان حركت كند ولى مؤمن به كسى كه راست قامت راه مىرود، تشبیه شده است.
«سمع» مصدر است و مفرد و جمع را شامل مىشود و لذا نیازى به آوردن آن به صورت جمع نیست، بر خلاف «ابصار» و «افئده» كه به صورت جمع آمدهاند.
كسىكه از رو به زمین افتاده، دید ندارد، با زحمت و كند حركت مىكند، چون موانع راه را نمىبیند دست و صورتش آسیب مىبیند، ذلیل و خوار مىشود، دیگران مىروند و او تنها مىماند، ولى كسىكه ایستاده حركت مىكند، عزیز است، تند و سریع مىرود، موانع راه را از دور شناسایى و بررسى مىكند، لذا سالم مىماند و دیگران نیز با او همراهند.
امام باقرعلیه السلام فرمود: قلب چهار گونه است، یكى از آنها قلب وارونه است كه آن قلب مشرك است. سپس این آیه را تلاوت فرمود: «أفمن یمشى مكبّاً على وجهه»19
خودشناسى راهى براى خداشناسى است. حضرت على علیه السلام مىفرماید: گوش با استخوان مىشنود و چشم با پیه مىبیند. «جعل لكم السمع و الابصار»
با اینكه شكر ما در برابر نعمتهاى خداوند بسیار كم است، ولى خداوند نعمت هایش را از ما نمىگیرد. در دعاى ماه رجب مىخوانیم: «یا من یعطى الكثیر بالقلیل» اى خدائى كه در برابر عمل و شكر كم، عطاى بسیار مىكنى.
19) كافى، ج 2، ص 423.
پیامها
افراد لجوج و حق ستیز و حق گریز، به نوعى مسخ شدهاند و به جاى حركت طبیعى مثل خزندهها حركت مىكنند. «بل لجّوا فى عُتوٍّ و نُفور... مُكبّاً على وجهه» راه اسلام، هموار و مستقیم و داراى مقصدى روشن است و اگر امت اسلامى بر این راه رود، راست قامت و سرافراز است. «یمشى سویّاً على صراط مستقیم»
خلقت انسان بسیار مهم است به گونهاى كه پیامبر مأمور مىشود مردم را به مبدأ پیدایش و نعمتهاى نهفته در آن پى در پى هشدار دهد. «قل هو الّذى انشأكم... قل هو الّذى ذرأكم»
آفرینش خداوند ابتكارى است، نه شبیه سازى از روى نمونه قبلى. «انشأكم»
خدا همه ابزارهاى شناخت را به انسان عطا فرمود تا با او اتمام حجت كند. (انسانهاى عادى تنها مىشنوند و مىبینند و عبرت مىگیرند امّا انسانهاى برتر، مطالبى را از طریق دل دریافت مىكنند.) «جعل لكم السمع و الابصار و الافئدة»
شكر خداوند، تنها با زبان نیست بلكه شكر عملى كه همان به كارگیرى صحیح نعمتها است، لازم است. «قلیلاً ما تشكرون»
كسىكه در آغاز خلقت شما را در زمین و از زمین آفرید، قدرت زنده كردن دوباره شما را نیز دارد. «انشأكم، ذرأكم... الیه تحشرون»
خداوند در دنیا انسانها را در زمین پخش مىكند و در قیامت آنها را جمع مىكند. «ذرأكم، تحشرون»