وَلَوۡ أَنَّ أَهۡلَ ٱلۡقُرَىٰٓ ءَامَنُواْ وَٱتَّقَوۡاْ لَفَتَحۡنَا عَلَيۡهِم بَرَكَـٰتٍ مِّنَ ٱلسَّمَآءِ وَٱلۡأَرۡضِ وَلَـٰكِن كَذَّبُواْ فَأَخَذۡنَـٰهُم بِمَا كَانُواْ يَكۡسِبُونَ
96
تفسیر نور
و اگر مردم شهرها و آبادىها ایمان آورده و تقوا پیشه كرده بودند، قطعاً (درهاى) بركات آسمان وزمین را برآنان مىگشودیم، ولى آنان (آیات ما را) تكذیب كردند، پس ما هم به خاطر عملكردشان آنان را (با قهر خود) گرفتیم.
نکتهها
«بركات» جمع «بركت»، به موهبتهاى ثابت و پایدار گفته مىشود، در مقابل چیزهاى گذرا. در معناى «بركت»، كثرت، خیر و افزایش وجود دارد. بركات، شامل بركتهاى مادّى و معنوى مىشود، مثل بركت در عمر، دارایى، علم، كتاب و امثال آن.سؤال: اگر ایمان و تقوا سبب نزول بركات است، پس چرا كشورهاى كافر، وضع بهترى دارند و كشورهاى اسلامى با مشكلات فراوانى روبرو هستند؟
پاسخ: اوّلاً آن كشورها از نظر علم و صنعت جلو هستند، ولى از نظر روحى و روانى آرامش ندارند. از این نظر آنان نیز مشكلات فراوانى دارند.
ثانیاً: اغلب كشورهاى اسلامى، تنها نام اسلام را با خود دارند و قوانین و رهنمودهاى دین اسلام در آنجا حاكم نمىباشد.
به علاوه گاهى رفاه مادّى، نوعى قهر الهى است. چنانكه قرآن مىفرماید: «فلمّا نسوا ما ذكّروا به فتحنا علیهم أبواب كلّ شىء» 186 چون تذكّرات الهى را فراموش كردند، درهاى همه چیز را به رویشان گشودیم تا سرمست شوند.
در قرآن، دو نوع گشایش براى دو گروه مطرح است: الف: رفاه و گشایش براى خوبان كه همراه بركات است، «فَتَحنا علیهم بركات». ب: رفاه و گشایش براى كفّار و نااهلان كه دیگر همراه بركت نیست، «فَتَحنا علیهم ابواب كلّ شىء»، زیرا چه بسا نعمتها، ناپایدار و سبب غفلت و غرور و طغیان باشد. خداوند، این رفاه و گشایش كفّار را وسیلهى مهلت و پرشدن پیمانهى آنان قرار داده است. بنابراین به هر نعمت ظاهرى نباید دل خوش كرد، زیرا اگر این نعمتها براى مؤمنین باشد، مایهى بركت است، و اگر براى كفّار باشد، ناپایدار و وسیلهى قهر الهى است.
امام صادق علیه السلام فرمودند: گاهى بندهاى از خداوند حاجت و تقاضایى دارد و خداوند دعایش را مستجاب مىكند و مقرّر مىشود تا مدّتى دیگر برآورده شود. امّا پس از آن، بنده گناهى را انجام مىدهد كه موجب برآورده نشدن حاجتش مىشود. 187
از مصادیق بارز این آیه، دوران ظهور حضرت مهدى (عجّلاللّهتعالىفرجه) است كه به گفتهى روایات، در آن زمان بركات از آسمان و زمین سرازیر مىشود. 188
186) انعام، 44
187) تفسیر اثنى عشرى
188) تفسیر نورالثقلین
پیامها
ایمان آوردن و متّقى شدن جامعه، كار بسیار سختى است. «لو... آمنوا واتّقوا» («لَو»، نشانهى كار بسیار سخت و نشدنى است) براى دریافت الطاف و بركات اجتماعى خداوند، ایمان و تقواى فردى كافى نیست، باید اكثریّت جامعه اهل ایمان و تقوا باشند. 189 «أهل القرى آمنوا واتّقوا»
ایمان به تنهایى كافى نیست، بلكه تقوا لازم است. «آمنوا واتّقوا»
سرمایهگذارى روى فرهنگ ومعنویّت جامعه، بازده اقتصادى هم دارد. «آمنوا و اتّقوا لفتحنا علیهم بركات»
وعدههاى الهى را جدّى بگیریم. با ایمان و تقوا، نزول بركات حتمى است. (حرف لام در «لفتحنا»)
بستن و گشایش، در اختیار خداست، «لفتحنا» امّا بازتابى از عملكرد ماست.
ادیان آسمانى، خواستار بهبود وضع اقتصادى مردمند. «لفتحنا علیهم»
انسان بهطور غریزى بهدریافت بركات وخیرات علاقمند است وانبیا از همین تمایلات طبیعى براى اهداف خود استفاده مىكردند. «لفتحنا علیهم بركات»
آنچه از بركات دریافت مىكنیم، گوشهاى از بركات الهى است. «بركات» (كلمهى «بركات» بدون الف و لام است، لذا شامل تمام بركتها نمىشود)
زمین و آسمان، سرچشمهى بركاتاند. «بركات من السماء و الارض»
نقش آسمان در بركترسانى، بر نقش زمین مقدّم است. «بركات من السماء و الارض» (تقدّم آسمان بر زمین)
ایمان و تقوا سبب نزول بركات مىشود، ولى هر نعمت و رفاهى معلول ایمان و تقوا نیست. «آمنوا واتّقوا... بركات»
عامل محرومیّتها و مشكلات، عملكرد خود ماست. «بما كانوا یكسبون»
لجاجت و پافشارى بر گناه، سبب قهر و عذاب الهى است. «فاخذناهم بما كانوا یكسبون»
189) تفسیر فرقان