يَـٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ لَا تَخُونُواْ ٱللَّهَ وَٱلرَّسُولَ وَتَخُونُوٓاْ أَمَـٰنَـٰتِكُمۡ وَأَنتُمۡ تَعۡلَمُونَ
27
تفسیر نور
اى كسانى كه ایمان آوردهاید! به خدا و پیامبر خیانت نكنید و آگاهانه به امانتهاى خود خیانت نورزید.
نکتهها
در شأن نزول این آیه آمده است: هنگامى كه مسلمانان به فرمان پیامبر صلى الله علیه وآله، یهود بنىقریظه را محاصره كردند، آنان پیشنهاد صلح وكوچ كردن به شام را دادند و پیامبر نپذیرفت و سعدبن معاذ را به داورى مأمور ساخت. یكى از مسلمانان همراه او به نام «ابولبابه» كه سابقه دوستى با آنان داشت، با اشاره به گلوى خود به آنان فهماند كه در صورت پذیرش حكمیّت سعدبن معاذ، همه كشته خواهید شد، جبرئیل این اشاره را به پیامبر صلى الله علیه وآله خبر داد. پس از آن ابولبابه شرمنده از این خیانت، خود را به ستون مسجد پیامبر بست و هفت شبانه روز چیزى نخورد، سرانجام خداوند توبهاش را پذیرفت. 482شأن نزول دیگرى نیز بیان شده كه در جنگ بدر، بعضى از مسلمانان نامهاى به ابوسفیان نوشتند و از نقشهى پیامبر صلى الله علیه وآله به او خبر دادند، ابوسفیان هم از مشركان مكّه درخواست كمك كرد كه هزار نفر براى جنگ بدر به راه افتادند. 483
در فرهنگ قرآن، امانت مفهوم وسیعى دارد و تمام شئون زندگى سیاسى، اجتماعى و اخلاقى را شامل مىشود از جمله:
الف: تمام نعمتهاى مادّى و معنوى مثل مكتب، قرآن، رهبر، فرزند وآب وخاك.
ب: اهلبیت پیامبر علیهم السلام. 484
ج: هم خودمان، امانت براى خویشتنیم، چنانكه در آیهى دیگر مىخوانیم: «انّكم كنتم تختانون أنفسكم» 485 و هم جامعه براى ما.
د: انفال، غنائم، خمس، زكات و اموال عمومى. (ورود آیه در سوره انفال وغنائم جنگ بدر)
ه : امامباقر علیه السلام فرمود: احكام دین، فرائض و واجبات الهى، امانت است. 486
و: حكومت ومسئولیّت.
بنابراین نافرمانى و ادا نكردن حقوق و وظایف خود در ارتباط با این امانتها، خیانت است، چنانكه ابن عبّاس مىگوید: هركس چیزى از برنامههاى اسلامى را ترك كند، یك نوع خیانتى به خدا و پیامبر مرتكب شده است. 487 همان گونه كه پیشى گرفتن ناصالحان بر صالحان در مسئولیّتهاى اجتماعى، خیانت به خدا و رسول و مسلمانان است.
پیامبر اكرم صلى الله علیه وآله فرمودند: كسى كه در امانت خیانت كند در حقیقت منافق است، هرچند روزه بگیرد و نماز بخواند و خود را مسلمان بداند. و امام صادق علیه السلام فرمودند: نماز و روزهى مردم شما را نفریبد، زیرا گاهى همهى آنها از روى عادت است. مردم را با راستگویى و اداى امانت امتحان كنید و بشناسید. 488
خیانت نكردن در امانت از وظایف و حقوق انسانى است، بنابراین حتّى به امانت غیر مسلمان هم نباید خیانت كرد.
482) تفاسیر مجمع البیان، صافى و نمونه
483) تفاسیرمجمع البیان والمیزان
484) ملحقات احقاق الحقّ، ج 14، ص 564
486) تفسیر نورالثقلین
487) تفسیر نمونه
488) كافى، ج2، ص104
پیامها
خیانت، با ایمان سازگار نیست. لازمهى ایمان، امانتدارى است. «یا ایها الّذین آمنوا لاتخونوا» گاهى یك اشاره به سود دشمن، خیانت است. (با توجّه به شأن نزول اوّل)
افشاى اسرار نظامى، خیانتى زشت است. (با توجّه شأن نزول دوّم آیه)
خیانت به پیامبر، خیانت به خداوند است. «لاتخونوا اللّه و الرّسول» («لاتخونوا» در مورد خدا وپیامبر با هم آمده ودر مورد سایر مردم باز تكرار شده است.)
خیانت به خدا و رسول، خیانت به خود است و زیان آن به خود انسان باز مىگردد. «لاتخونوا اللّه والرّسول وتخونوا اماناتكم» (طبق این معنى كه با ظاهر آیه سازگار است، تقدیر گرفتن كلمهى «لا» در «تخونوا اماناتكم»، نیازى نیست.)
امانت مردم به منزلهى امانت خود ما و خیانت به آن خیانت به خودمان است. «لا تخونوا... تخونوا اماناتكم»
خیانت، فطرتاً زشت و محكوم است. «و انتم تعلمون»
خیانتهاى آگاهانه، خطرناك است. «و تخونوا اماناتكم و انتم تعلمون» (هم به زشتى خیانت آگاهید و هم پیامدهاى بد آن را مىدانید)