ذَٰلِكَ بِأَنَّ ٱللَّهَ لَمۡ يَكُ مُغَيِّرًا نِّعۡمَةً أَنۡعَمَهَا عَلَىٰ قَوۡمٍ حَتَّىٰ يُغَيِّرُواْ مَا بِأَنفُسِهِمۡ وَأَنَّ ٱللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ
53
تفسیر نور
آن (كیفر) بدین سبب است كه خداوند، نعمتى را كه به قومى عطا كرده، تغییر نمىدهد، مگر آنكه آنان آنچه را در خودشان است تغییر دهند، و همانا خداوند، بسیار شنوا و داناست.
نکتهها
در احادیث متعدّد، عواملى مانند ظلم و گناه، سبب تغییر نعمتهاى الهى به حساب آمدهاند، چنانكه بازگشت از گناه و انحراف و حركت در مسیر حقّ، موجب سرازیر شدن انواع نعمتهاى الهى است. 547گناهان و ستمها، انسان را از لیاقت بهرهورى از لطف الهى دور مىكند. چنانكه حضرت على علیه السلام در خطبهى قاصعه بدان اشاره نموده و در دعاى كمیل مىخوانیم: «الّلهم اغفر لى الذنوب الّتى تهتك العصم... الّلهم اغفر لى الذّنوب الّتى تغیّر النّعم...»
در نامه حضرت على علیه السلام به مالك اشتر مىخوانیم: هیچ چیز مانند ظلم وستم، نعمتهاى الهى را تغییر نمىدهد، چون خداوند نالهى مظلوم را مىشنود و در كمین ظالمان است. 548
امام صادق علیه السلام فرمودند: همواره از سختىها و گرفتارىهاى روز و شب كه عقوبت معصیت و گناهان شماست، به خدا پناه ببرید. 549
547) تفاسیر نورالثقلین وفرقان
548) نهج البلاغه، نامه53
549) تفسیر اثنى عشرى، كافى، ج2، ص269
پیامها
انسان ذاتاً شایستهى دریافت نعمتهاى الهى است. «انعمها على قوم» زوال نعمتها، از ناحیهى خودماست، وگرنه سنّت خدا بر استمرار نعمتهاست. «ذلك بانّ اللّه لم یك مغیّراً نعمة... حتّى یغیّروا ما بانفسهم»
دادنها و گرفتنها از سوى خدا، قانونمند و حكیمانه است. «لم یك مغیّراً نعمة... حتّى یغیّروا...»
رحمت خداوند بر غضبش مقدّم است. «انعمها على قوم حتّى یغیّروا»
در اسلام علاوه بر كیفر فردى، كیفرهاى اجتماعى نیز قانون دارد. «على قوم»
فطرت انسان، بر ایمان و پاكى استوار است و این انسان است كه خود را تغییر مىدهد. «یغیّروا ما بانفسهم»
انسان، تاریخ را مىسازد، نه آنكه اقتصاد، جبر تاریخ و محیط، انسان را بسازد. «حتّى یغیّروا...» البتّه محیط و اقتصاد بىاثر نیست، لكن نقش اصلى با ارادهى انسان است، و هیچ یك از آنها انسان را مجبور نمىكند.
افراد، جامعه را مىسازند و هرگونه تحوّل مثبت یا منفى در جامعه، بر پایهى تحوّلِ فكرى و فرهنگى افراد است. «قوم... یغیّروا ما بانفسهم»
سعادت و شقاوت ملّتها، در گرو تحوّلات درونى آنهاست، نه قدرت و ثروت. «حتّى یغیّروا ما بانفسهم»
در تحلیل سرنوشت جوامع، محور، روحیّهى مردم است، نه شانس، خرافات، نظامهاى حاكم، جبر تاریخ و... «یغیّروا ما بانفسهم»
همهى ما تحت نظر خدا هستیم و كیفر كفّار متّكى بر علم گسترده خداوند است. «انّ اللّه سمیع علیم»