وَقَالَ ٱلشَّيۡطَـٰنُ لَمَّا قُضِيَ ٱلۡأَمۡرُ إِنَّ ٱللَّهَ وَعَدَكُمۡ وَعۡدَ ٱلۡحَقِّ وَوَعَدتُّكُمۡ فَأَخۡلَفۡتُكُمۡ وَمَا كَانَ لِيَ عَلَيۡكُم مِّن سُلۡطَـٰنٍ إِلَّآ أَن دَعَوۡتُكُمۡ فَٱسۡتَجَبۡتُمۡ لِي فَلَا تَلُومُونِي وَلُومُوٓاْ أَنفُسَكُم مَّآ أَنَاْ بِمُصۡرِخِكُمۡ وَمَآ أَنتُم بِمُصۡرِخِيَّ إِنِّي كَفَرۡتُ بِمَآ أَشۡرَكۡتُمُونِ مِن قَبۡلُ إِنَّ ٱلظَّـٰلِمِينَ لَهُمۡ عَذَابٌ أَلِيمٌ
22
تسلّط نداشتن شیطان بر انسان، هم مورد تأیید خداوند است و هم خود شیطان به آن اقرار دارد. «ان عبادى لیس لك علیهم سلطان»40 تو بر بندگان خالص من تسلطى ندارى. در این آیه نیز مىگوید: « ما كان لى علیكم من سلطان»
وعدههاى الهى، حقّ و مطابق با واقع است. «وعد الحقّ» شیطان با وعدههایش انسان را فریب مىدهد. «و وعدتكم فاخلفتكم» چنانكه در جاى دیگر آمده: «یعدهم و یُمنیّهم و ما یعدهم الشّیطان الاّ غرورا»41
شیطان، انسان را مجبور نمىكند، بلكه وسوسه و دعوت مىكند. «دعوتكم»
حتّى شیطان، انسان فاسد را سرزنش مىكند. «لوموا انفسكم»
ملامت یكى از دلایل آزادى و اختیار انسان است، «لاتلومونى ولوموا انفسكم» زیرا انسان مجبور، ملامت ندارد.
گناه خود را به گردن شیطان نیاندازیم. «فلاتلومونى»
در قیامت رابطهها قطع مىشود. «ما انا بمُصرِخكم» (رهبران باطل و پیروان آنان از یكدیگر بیزارى مىجویند. شیطان به پیروانش مىگوید: «انى كفرت بما اشركتمون» و پیروان گمراه نیز به رهبران خود مىگویند: اگر براى ما فرصتى پیش آید و به دنیا برگردیم ما نیز از شما بیزارى خواهیم جست. «لو انّ لنا كرّةً فنتبرّأ منهم كما تبرّءُوا منّا»42)
اطاعتِ غیر خداوند شرك است. «اشركتمون»
استجابت دعوتهاى شیطانى، ظلم به خود و مكتب است. «انّ الظالمین لهم»