وَمَن يَهۡدِ ٱللَّهُ فَهُوَ ٱلۡمُهۡتَدِ وَمَن يُضۡلِلۡ فَلَن تَجِدَ لَهُمۡ أَوۡلِيَآءَ مِن دُونِهِۦ وَنَحۡشُرُهُمۡ يَوۡمَ ٱلۡقِيَـٰمَةِ عَلَىٰ وُجُوهِهِمۡ عُمۡيًا وَبُكۡمًا وَصُمًّا مَّأۡوَىٰهُمۡ جَهَنَّمُ كُلَّمَا خَبَتۡ زِدۡنَـٰهُمۡ سَعِيرًا
97
سؤال: اگر گمراهان در قیامت، كر و كور و لالند، پس چگونه در آیات دیگر، از دیدن آتش؛ «رأى المجرمون النّار»215، یا شنیدن صداى دوزخ؛ «سَمعوا لها تغیّضاً و زفیراً»216، یا فریاد و شیون آنان؛ «دعوا هنالك ثبوراً»217 سخن به میان آمده است؟
پاسخ: مراحل و مواقف قیامت متفاوت و متعدّد است. در هر موقفى ممكن است حالتى باشد كه در مرحلهى بعد از آن نباشد.218
218) تفسیر تبیان.
هدایت تنها به علم، عقل و استدلال نیست، توفیق الهى نیز مىخواهد. «مَن یَهدى اللّه» گمراهان را نجاتبخشى جز خدا نیست. «مَن یُضلِل فلن تَجِد ...»
كسى كه از گوش، چشم و زبان خود در مسیر حقّیافتن، حقّگفتن و حقّدیدن بهره نگیرد، در قیامت نیز كور، كر، لال و واژگون محشور مىشود. این در واقع نوعى تجسّم عمل انسان است! «نحشرهم...على وجوههم عمیاً و بكماً وصمّاً»
آتش دوزخ، براى مجرمان پیوسته شعلهورتر مىشود. «كلمّاخَبت زدناهم سعیراً»