كلمه‌ى «تَغیُّظ» به معناى اظهار غیظ و شدّت خشم است كه گاهى با سر و صدا همراه است. «زَفیر» صداى نفس كشیدن در حال گرفتگى سینه از شدّت غم را گویند. «مُقرَّنین» بستن با غُل و زنجیر است و «ثُبور» به معناى واویلا گفتن است.

دوزخ، آن قدر بزرگ است كه روز قیامت اگر از او سؤال كنند: آیا پر شدى؟ مى‌گوید: آیا باز هم هست؟ «هل امتلأتِ فیقول هل من مَزید» ²⁴⁵ ولى با همه‌ى بزرگى دوزخ، خلافكار در آن، مكانِ تنگى دارد. مانند وجود میخ در دیوارى بزرگ كه هم بزرگى دیوار حقیقت دارد و هم تنگى مكان میخ.

در حدیثى از پیامبر اكرم‌صلى الله علیه وآله آمده است: اهل‌دوزخ مثل میخِ در دیوار، در فشارند. ²⁴⁶

غفلت از خدا در دنیا وآخرت، تنگناهایى سخت بدنبال دارد، امّا در دنیا: «یَجعل صَدره ضَیّقا حَرَجا» ²⁴⁷ خداوند سینه او را تنگ قرار مى‌دهد، «وَ مَن اَعرَض عن ذِكرى فانّ له مَعیشةً ضَنكا» ²⁴⁸ هر كس از یاد من روى‌بگرداند، قطعاً براى او زندگى تنگى است ودر آخرت: «واِذا اُلقوا منها مَكاناً ضیّقا» ²⁴⁹ در جهنّم در مكانى تنگ انداخته شوند.

وبر عكس، توجّه وایمان به‌خدا، هم در دنیا مایه‌ى گشایش است: «لَفَتحنا علیهم بركاتٍ من السماء والارض» ²⁵⁰ درهاى بركات آسمان وزمین را بر روى آنان مى‌گشاییم. هم در آخرت: «حتّى اذا جاؤها فُتحت ابوابها» ²⁵¹ هنگام ورود به بهشت، درهاى آن گشوده مى‌شود.

امام صادق‌علیه السلام فرمود: مراد از «مكان بعید»، فاصله‌ى یك سال راه است. ²⁵²

---

245) ق، 30.

246) تفسیر مجمع‌البیان.

247) انعام، 125.

248) طه، 124.

249) فرقان، 13.

250) اعراف، 96.

251) زمر، 73.

252) تفسیر مجمع‌البیان.

دوزخ نوعى ادراك و احساس دارد. «رأتهم»

معاد جسمانى است. «من مكان بعید»

دوزخیان با غل و زنجیر بسته مى‌شوند. «مقرنین»

دوزخیان با تحقیر به دوزخ پرتاب مى‌شوند. «اُلقوا» و نفرمود: «اُدخلوا»

ناله و فریاد دوزخیان از راه دور به گوش مى‌رسد. «دَعَوا هُنالك ثبورا» («هنالك» براى راه دور بكار مى‌رود)