ٱللَّهُ يَتَوَفَّى ٱلۡأَنفُسَ حِينَ مَوۡتِهَا وَٱلَّتِي لَمۡ تَمُتۡ فِي مَنَامِهَا فَيُمۡسِكُ ٱلَّتِي قَضَىٰ عَلَيۡهَا ٱلۡمَوۡتَ وَيُرۡسِلُ ٱلۡأُخۡرَىٰٓ إِلَىٰٓ أَجَلٍ مُّسَمًّىۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَـَٔايَـٰتٍ لِّقَوۡمٍ يَتَفَكَّرُونَ
42
تفسیر نور
خداوند است كه جانها را به هنگام مرگشان به طور كامل مىگیرد، و (جان) آن را كه نمرده است در هنگام خواب (مىگیرد)، پس آن را كه مرگ بر او قطعى شده نگاه مىدارد و جانهاى دیگر را (كه مرگش فرا نرسیده) براى مدّتى معین (به جسم آنان) باز مىگرداند. بى شك در این (گرفتن و دادن روح هنگام خواب و بیدارى)، براى گروهى كه فكر مىكنند نشانههایى بزرگ (از قدرت خدا) وجود دارد.
نکتهها
«یَتوفّى» از «وَفى» به معناى دریافت كامل امرى است و در مورد مرگ به معناى گرفتن جان به طور كامل است.سؤال: در آیهى 61 سورهى انعام مىفرماید: «توفّته رسلنا» فرشتگان ما جان را مىگیرند و در آیهى 11 سورهى سجده مىفرماید: «یتوفّاكم ملك الموت» ملك الموت جان شما را مىگیرد و این آیه مىفرماید: خدا جانها را مىگیرد، كدام صحیح است؟
پاسخ: امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند براى عزرائیل «ملك الموت» یاورانى از فرشتگان قرار داده است كه جان مردم را مىگیرند و تحویل او مىدهند و او جانها را با آنچه شخصاً قبض كرده به خدا تحویل مىدهد.39
در حدیث مىخوانیم: به هنگام خواب روح در بدن مىماند ولى نفس به آسمان مىرود و رابطه میان نفس و روح مثل رابطه خورشید و شعاع خورشید است. اگر خدا بخواهد و مرگش رسیده باشد روح نیز از بدن جدا و به نفس مىپیوندد وگرنه نفس از آسمان نازل و به روح ملحق مىشود.40
سؤال: هنگام مرگ كه روح از بدن جدا مىشود كجا مىرود؟
پاسخ: هنگام مرگ، روح به بدنى مثل همین بدن كه نامش قالب مثالى است ملحق و در برزخ با آن بدن، كامیاب یا عذاب مىشود و در خواب نیز، روح با همان بدن سبك و قالب مثالى رؤیا مىبیند و به اطراف مىرود.
جسم انسان در حكم یك اتومبیل و روح در حكم رانندهى آن است؛
گاهى هم ماشین روشن است و هم راننده پشت فرمان، كه این، حالت بیدارى است.
گاهى ماشین روشن است ولى راننده پیاده مىشود و مىرود كه این حالت خواب است. زیرا قلب و معده و كلیه كار مىكنند ولى روح جدا مىشود و به بَدَنى مشابه ملحق شده و به اطراف مىرود. این همان بدنى است كه ما در رؤیاهاى خود با آن سیر و سفر مىكنیم و قالب مثالى نام گذارى شده و به قدرى سبك و چابك است كه بدون واسطه مىتواند در آسمانها پرواز و در اقیانوسها شنا و در یك لحظه به اطراف دنیا برود.
گاهى هم ماشین خاموش و هم راننده جدا مىشود كه این حالت مرگ است.41
در سخنان پیشوایان دینى نیز مرگ و قیامت، به خواب و بیدارى مثال زده شده است. در حدیث مىخوانیم: «كما تنومون تموتون» همان گونه كه مىخوابید مىمیرید و همان گونه كه بیدار مىشوید زنده مىگردید.
لقمانِ حكیم به فرزندش مىگفت: اگر قدرت داشتى خواب و بیدارى را از خود دور كنى خواهى توانست مرگ و معاد را هم از خود دور نمایى!42
39) بحار، ج 6، ص 144.
40) تفسیر مجمع البیان.
41) اینجانب در كتاب معاد در بحث برزخ در این زمینه مطالبى آوردهام.
42) تفسیر مخزن العرفان.
پیامها
جسم و روح، دو حقیقت مستقل هستند و به هنگام مرگ یا خواب از هم جدا مىشوند و روح پس از مرگ باقى مىماند. «اللّه یتوفّى الانفس» مرگ و خواب، برادر یكدیگرند. «حین موتها - فى منامها»
اگر بدانیم كه هر شب جان مىدهیم، از غرور و غفلت و گناه فاصله مىگیریم. «و الّتى لم تمت فى منامها»
مرگ و حیاتِ ما به دست خداست. «اللّه یتوفّى - قضى علیها الموت - یرسل...»
هیچ كس براى همیشه زنده نمىماند. «یرسل الاخرى الى اجلٍ مسمّى»
خواب و بیدارى براى همهى انسانهاست، ولى تنها اهل فكر از آن درس مىگیرند. «لآیات لقوم یتفكّرون»