سَيَقُولُ لَكَ ٱلۡمُخَلَّفُونَ مِنَ ٱلۡأَعۡرَابِ شَغَلَتۡنَآ أَمۡوَٰلُنَا وَأَهۡلُونَا فَٱسۡتَغۡفِرۡ لَنَاۚ يَقُولُونَ بِأَلۡسِنَتِهِم مَّا لَيۡسَ فِي قُلُوبِهِمۡۚ قُلۡ فَمَن يَمۡلِكُ لَكُم مِّنَ ٱللَّهِ شَيۡـًٔا إِنۡ أَرَادَ بِكُمۡ ضَرًّا أَوۡ أَرَادَ بِكُمۡ نَفۡعَۢاۚ بَلۡ كَانَ ٱللَّهُ بِمَا تَعۡمَلُونَ خَبِيرَۢا
11
كسانى كه به جبهه نمىروند، با بهانههایى فرار خود را توجیه مىكنند:
گاهى مىگویند: هوا گرم است. «لاتنفروا فى الحرّ»15
گاهى مىگویند: تعداد دشمن زیاد و توان ما كم است. «لاطاقة لنا»16
گاهى مىگویند: خانههاى ما در و دیوار و حفاظى ندارد و ما نگرانیم. «انّ بیوتنا عورة»17
گاهى مىگویند: مىترسیم با نگاه به دختران رومى (در جنگ تبوك)، گرفتار فتنه و گناه شویم. پس ما را با فرمان شركت در جنگ، به فتنه نیانداز. «لاتفتنّى...»18
گاهى مىگویند: اموال و دارایى و خانواده، ما را گرفتار كرده و مانع حضور ما در جنگ شده است. «شَغلتنا أموالنا و اهلونا»
معمولاً جهادگریزان، ترس را در قالب احتیاط، حرص و طمع را در قالب تأمین آینده، ضعف نفس را با شرم و حیا، سستى و بىعُرضگى را در قالب زهد و ضعف و ناتوانى خود را به قضا و قدر الهى و رضایت به خواست خدا توجیه مىكنند.
یكى از عوامل سستى در جهاد، ضعف فرهنگى و پائین بودن فرهنگ مردم است. «المخلّفون من الاعراب» رهبر باید آیندهنگر بوده و سخنان و تحرّكات مخالفان و منافقان را پیشبینى كرده و جوابى آماده داشته باشد. «سیقول... قل...»
متخلّفان و نافرمانان، كار خود را توجیه مىكنند. «شغلتنا أموالنا»
توجّه و وابستگى به مسائل اقتصادى و خانوادگى، گروهى را از انجام فرمان الهى و جهاد باز مىدارد. «شغلتنا أموالنا و اهلونا»
تخّلف از جهاد، گناه است. «فاستغفر لنا»
دعا و شفاعت پیامبر در حق دیگران، مستجاب و مورد قبول است. لذا مردم، به پیامبر توسل مىجستند. «فاستغفر لنا»
گاهى افشاگرى، لازم است. «یقولون بالسنتهم ما لیس فى قلوبهم»
فرار از جهاد، سبب بیمه شدن مال و جان از خطر نیست. «فمن یملك لكم من اللّه شیئاً ان اراد بكم ضرّا»
دفاع از مكتب واجب است، گرچه متحمّل ضرر و زیان شویم. «أراد بكم ضرّا»
گویا منافقان و جهادگریزان، نمىدانند كه خداوند همه چیز آنان را مىداند و گرنه این همه نفاق از خود نشان نمىدادند. «بل كان اللّه بما تعملون خبیرا»