لَّيۡسَ عَلَى ٱلضُّعَفَآءِ وَلَا عَلَى ٱلۡمَرۡضَىٰ وَلَا عَلَى ٱلَّذِينَ لَا يَجِدُونَ مَا يُنفِقُونَ حَرَجٌ إِذَا نَصَحُواْ لِلَّهِ وَرَسُولِهِۦۚ مَا عَلَى ٱلۡمُحۡسِنِينَ مِن سَبِيلٍۚ وَٱللَّهُ غَفُورٌ رَّحِيمٌ
91
تفسیر نور
بر ناتوانان وبیماران (كه نمىتوانند در جهاد شركت كنند) و تهیدستانى كه چیزى براى خرج كردن (در راه جهاد) نمىیابند، ایرادى نیست، به شرط آن كه خیرخواه خدا و پیامبرش باشند، (و از آنچه در توان دارند مضایقه نكنند.) (زیرا) بر نیكوكاران راه سرزنش و مؤاخذهاى نیست و خداوند بخشندهى مهربان است.
نکتهها
پیرمردى نابینا خدمت پیامبر آمد و عرض كرد: كسى را ندارم كه دستم را گرفته و به جبهه ببرد. ناتوان و سالمندم. آیا عذرم پذیرفته است؟ پیامبر سكوت كرد، تا آنكه این آیه نازل شد.شگفتا از عاشقان اسلام كه با وجود پیرى ونابینایى، باز هم وجدانشان آرام نیست و براى تركِ جبهه، از پیامبر سؤال مىكنند!
ممكن است مراد از نادارى این باشد كه آنان نمىتوانند بدون حضور خود در خانواده، هزینهى زندگى زن و فرزند خود را تأمین كنند و اگر به جبهه بروند، آنان گرسنه مىمانند. 138
در اسلام فرمان حَرَجى و فوق طاعت نیست، اسلام انعطاف پذیر است و بنبست ندارد. امام صادقعلیه السلام فرمود: هر كارى را كه انسان نتواند انجام دهد، تكلیف ندارد و سپس این آیه را تلاوت فرمودند. 139
138) تفسیر راهنما.
139) تفسیر نورالثقلین ؛ كافى، ج1، ص 165.
پیامها
تكالیف الهى به قدر توان بشر است. «لیس على الضعفاء....حرج» (ضعیفان و بیماران كه ناتوانى جسمى دارند، از جهاد با جان و فقیران كه ناتوانى مالى دارند، از جهاد با مال معافاند) خیرخواهى هرگز ساقط نمىشود، ناتوانان نیز به نحوى كه مىتوانند حمایت كنند. حتّى نابیناى سالمند، به دعاى با زبان و قلب و خیرخواهى براى رزمندگان، موظّف است. «اذانصحوا»
آنان كه از جهاد معذورند، ولى علاقه به آن دارند، از نیكوكارانند. «المحسنین»
از آنان كه بدون قصور و كوتاهى و با داشتن انگیزهى خوب، زیانى سر زند، مؤاخذه نمىشود و تاوانى نمىپردازند. 140 «ما على المحسنین من سبیل»
140) مثل كارمند امینى كه هنگام جا به جایى پول بانك، گرفتار سارقین شود، یا باربرى كه هنگام حمل بار، دچار حادثه شود. بنابراین هرگونه اقدامِ اصلاحى كه با انگیزهى نیك و بىغرضانه انجام شود و حوادث و زیانهاى پیشبینى نشده پیش آید، نباید تاوان پرداخت شود. در فقه نیز قاعدهاى به نام «احسان و نفى حَرج» مىباشد.