وَمِنَ ٱلَّيۡلِ فَتَهَجَّدۡ بِهِۦ نَافِلَةً لَّكَ عَسَىٰٓ أَن يَبۡعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَّحۡمُودًا
79
تفسیر نور
و پاسى از شب را بیدار باش وتهجّد و عبادت كن، و این وظیفهاى افزون براى توست، باشد كه پروردگارت تو را به مقامى محمود وپسندیده برانگیزد.
نکتهها
«هَجود»، به معناى خوابیدن است و «تَهجّد»، به معناى برطرف كردن خواب با عبادت مىباشد.نماز شب از نمازهاى بسیار با فضیلت است و در سورههاى مزّمل و مدّثر آمده است: «قم اللّیل الاّ قلیلاً» در روایات بیش از 30 فضیلت براى نمازشب برشمرده شده است كه به برخى از فضایل آن اشاره مىشود:
تمام انبیا نمازشب داشتند. نماز شب، رمز سلامتى بدن وروشنایى قبر است. نماز شب، در اخلاق، رزق، برطرف شدن اندوه، اداى دین و نورچشم مؤثّر است.180
نماز شب، گناه روز را محو مىكند و نور قیامت است.181
امام صادقعلیه السلام مىفرماید: پاداش نماز شب آن قدر زیاد است كه خداوند مىفرماید: «فلاتعلم نفس ما اُخفى لهم من قُرّة اَعین جزاء بما كانوا یعملون»182 هیچ كس پاداشى را كه براى آنان در نظر گرفته شده نمىداند.183
امام صادقعلیه السلام مىفرماید: شرف مؤمن، نماز شب است و عزّتش، آزار واذیّت نكردن مردم.
ابوذر كنار كعبه مردم را نصیحت مىكرد كه براى وحشت و تنهایى قبر، در دل شب دو ركعت نماز بخوانید.
درمانده كسى است كه از نماز شب محروم باشد.
بهترین شما كسى است كه اطعام كند، سلام را آشكارا بدهد و هنگامى كه مردم در خوابند، نماز بخواند.
سه چیز بر پیامبر اكرمصلى الله علیه وآله واجب بود و بر دیگران مستحبّ: نماز شب، مسواك و سحرخیزى.184
در كلمهى «مقاماً» عظمت نهفته است (به خاطر تنوین) و در روایات آمده كه «مقام محمود» همان شفاعت است.185
حضرت علىعلیه السلام مىفرماید: گناهان و اعمال و رفتار بد انسان، موجب محرومیّت او از نمازشب مىشود.186
خداوند به تمام قطعات زمان سوگند یاد كرده است. مثلاً: «والفجر»187، «والصبح»188، «والنهار»189، «والعصر» اما به سحر سه بار سوگند یاد شده است: «واللیل اذا یسر»190، «واللیل اذا عَسعَس»191، «واللیل اذ اَدبر»192 یعنى سوگند به شب هنگام تمام شدنش. و در بارهى استغفار در سحر دو آیه آمده است: «وبالاسحار هم یستغفرون»193، «المستغفرین بالاسحار»194
180) سفینة البحار.
181) بحار، ج 84، ص 140.
183) تفسیر مجمعالبیان.
184) تفسیر فرقان.
185) تفسیر نورالثقلین.
186) بحار، ج 87، ص 145.
پیامها
نماز شب بر پیامبر اسلام واجب بود. «فتهّجد به نافلة لك» آرى مقام رهبرى، مستلزم تكالیف سنگینترى است. دل شب بهترین زمان براى عبادت است. «و من اللیل فتهجّد»
مقامات پسندیده معنوى، در سایهى عبادت وعبودیّت پیدا مىشود. «فتهّجد، مقاماً محموداً»
ما با عبادتهاى خویش، حقى بر خدا نداریم كه طلب كنیم، هرچه هست، امید است و فضل او. «عسى»
نماز شب به تنهایى كافى نیست، كمالات دیگرى نیز لازم است. «عسى»
تا كسى خود گامى به سوى كمال برندارد، خداوند او را به مقامى نمىرساند. «فتهجّد... یبعثك ربّك»
مقامى ارزشمند است كه نزد خدا پسندیده باشد، وگرنه شهرتهاى پوچ، ارزشمند و ماندگار نیست. آرى دود به هوا و بالا مىرود، ولى روسیاه است. «یبعثك ربّك»
خداوند، خودش شفاعت را براى اولیا پسندیده است، نه آنكه اولیاى الهى نسبت به بندگان از خدا مهربانتر باشند. «یبعثك ربّك مقاماً محموداً»